Λύσεις ερωτήσεων και δραστηριοτήτων κεφ. 9 (σελ. 171-172) – ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων και δραστηριοτήτων κεφ. 9

Πλήρεις λύσεις των 5 ερωτήσεων και των 3 προτεινόμενων δραστηριοτήτων του κεφαλαίου 9 — η απόδοση της κίνησης στα στατικά καρέ, η παρατήρηση του Π. Μαρτινίδη για την απουσία διαλόγων, οι επικρίσεις κατά των κόμικς και ο αντίλογος, τα σεξιστικά και ρατσιστικά στερεότυπα και ο καθοριστικός ρόλος του αναγνώστη, καθώς και αξιολόγηση κόμικ ως προς τη γλώσσα, εικονική απόδοση λογοτεχνικών μεταφορών και ανίχνευση οικολογικών και ηθικολογικών μηνυμάτων.

Ερώτηση 1 — Η απόδοση της κίνησης στα στατικά καρέ

Ερώτηση: Πώς αποδίδεται η κίνηση μέσα από τα στατικά καρέ των κόμικς; Απαντήστε με συγκεκριμένα παραδείγματα από περιοδικά της επιλογής σας.

Απάντηση:

• Η γενική αρχή (σελ. 162, οπτικοί κώδικες): τα κόμικς κατά κύριο λόγο ζωντανεύουν την κίνηση μέσα από την ακινησία.

  Α. Οι τρεις βασικοί μηχανισμοί

  1. Οι σχέσεις μεταξύ προσώπων ή αντικειμένων αναδεικνύονται με τη διευθέτησή τους στον χώρο.
  2. Οι σχέσεις των γειτονικών αφηγηματικών μονάδων (καρέ) αναδεικνύονται με την ανάλογη οργάνωση της σελίδας.
  3. Η σχέση κάθε παραστατικού τμήματος αναδεικνύεται με την όλη ανάπτυξη της πλοκής.

  Β. Τα συνήθη ευρήματα απόδοσης της κίνησης

  • Η εικονική απόδοση λογοτεχνικών μεταφορών — παράδειγμα του βιβλίου: η φράση «έγινε καπνός» εικονογραφείται με την παρουσία ζωγραφισμένου καπνού κοντά στη φιγούρα που τρέχει.
  • Η χάραξη μιας τροχιάς πίσω από τους κινούμενους ήρωες (ή αντικείμενα) — οι γνωστές «γραμμές ταχύτητας».
  • Οι διάφοροι χειρισμοί του σχήματος ή του οριοθετημένου πλαισίου του καρέ — π.χ. λοξό ή σπασμένο πλαίσιο σε στιγμές ορμής, φιγούρα που «βγαίνει» έξω από το καρέ.

  Γ. Η χρονική διάσταση

  • Κάθε συγκεκριμένο καρέ αντιστοιχεί σε ένα παρόν, ενώ κάθε επόμενο σε ένα μέλλον και κάθε προηγούμενο σε ένα παρελθόν.
  • Η παράθεση των διαδοχικών σχεδιασμένων πλαισίων στη σελίδα μετατρέπει τον χρόνο σε χώρο στην τυπογραφική επιφάνεια, διευκολύνοντας τον αναγνώστη να παρακολουθεί άνετα τη χρονική πορεία των σκηνών (σελ. 161).
  • Η εικονική απόδοση της κίνησης αποτελεί συστατικό μιας συνολικής αφηγηματικής ροής, κάτι αντίστοιχο με τα λεκτικά μέσα που χρησιμοποιεί ένας συγγραφέας.

  Δ. Η συμβολή των ηχητικών κωδίκων: οι ήχοι του περιβάλλοντος (θόρυβοι, κραυγές κτλ.) αναγράφονται στο φόντο — οι ηχοποιΐες («γκλου-γκλου», «κρατς», «γκουπ», «ντουκ», «πλατς») δηλώνουν κίνηση και σύγκρουση και προκαλούν γέλιο λόγω της έκπληξης και του παράλογου στοιχείου που ενυπάρχει σε αυτές (σελ. 168).

  Ε. Ενδεικτικά παραδείγματα από περιοδικά | Περιοδικό/ήρωας | Πώς αποδίδεται η κίνηση | |---|---| | Λούκυ Λουκ | γραμμές ταχύτητας πίσω από το άλογο και τη σφαίρα· σύννεφο σκόνης στην αναχώρηση | | Αστερίξ | αστεράκια και γραμμές γύρω από τη γροθιά, φιγούρες που εκτοξεύονται εκτός καρέ, ηχοποιΐες τύπου «ΜΠΑΜ» | | Μίκυ Μάους / Ντόναλντ | πολλαπλά περιγράμματα των ποδιών για γρήγορο τρέξιμο, «έγινε καπνός» | | Ταρζάν | η καμπύλη τροχιά του σχοινιού που δείχνει το πέταγμα από δέντρο σε δέντρο |

  ΣΤ. Η αρχή που τα διέπει όλα: πρώτιστος κανόνας γενικά στα κόμικς είναι η λιτότητα, η αποδοτικότερη, δηλαδή, παραγωγική ταχύτητα με τη μέγιστη δυνατή ευκρίνεια — γι' αυτό η κίνηση δηλώνεται με ελάχιστα, τυποποιημένα και αμέσως αναγνωρίσιμα σημάδια.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα κόμικς ζωντανεύουν την κίνηση μέσα από την ακινησία: οι σχέσεις προσώπων και αντικειμένων αναδεικνύονται με τη διευθέτησή τους στον χώρο, οι σχέσεις των γειτονικών καρέ με την οργάνωση της σελίδας και η σχέση κάθε παραστατικού τμήματος με την όλη ανάπτυξη της πλοκής. Συνήθη ευρήματα είναι η εικονική απόδοση λογοτεχνικών μεταφορών — η φράση «έγινε καπνός» εικονογραφείται με ζωγραφισμένο καπνό κοντά στη φιγούρα που τρέχει — η χάραξη τροχιάς πίσω από τους κινούμενους ήρωες (γραμμές ταχύτητας, όπως στον Λούκυ Λουκ) και οι χειρισμοί του σχήματος ή του πλαισίου του καρέ, π.χ. φιγούρες που εκτοξεύονται εκτός καρέ στον Αστερίξ. Χρονικά, κάθε καρέ αντιστοιχεί σε ένα παρόν, το επόμενο σε ένα μέλλον και το προηγούμενο σε ένα παρελθόν, ενώ η παράθεση των καρέ μετατρέπει τον χρόνο σε χώρο. Συμβάλλουν και οι ηχοποιΐες που αναγράφονται στο φόντο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Η απουσία διαλόγων κατά τον Π. Μαρτινίδη

Ερώτηση: Τι φαίνεται να υπονοεί ο Π. Μαρτινίδης, γράφοντας ότι «μια παρατεταμένη απουσία διαλόγων καθιστά συλλήβδην τους ήρωες που περιφέρονται χωρίς να μιλούν μελαγχολικούς ρεμβαστές, έστω κι αν δεν είναι τέτοια η πρόθεση του δημιουργού»;

Απάντηση:

• Τι σημαίνει η φράση: όταν στα καρέ λείπουν για πολλή ώρα τα μπαλονάκια, η σιωπή δεν διαβάζεται ως ουδέτερη — ο αναγνώστης την ερμηνεύει ψυχολογικά, και έτσι οι ήρωες μοιάζουν βυθισμένοι σε σκέψεις, μελαγχολικοί, «ρεμβαστές», ανεξάρτητα από το τι ήθελε να δείξει ο δημιουργός.

  Γιατί συμβαίνει αυτό — με βάση το κεφάλαιο

  1. Ο λόγος είναι συστατικό στοιχείο του είδους: η ελληνική απόδοση «εικονογραφηγήματα» από τον Π. Μαρτινίδη δηλώνει όχι μόνο την παρουσία της εικόνας/του σκίτσου αλλά και τη συνοδεία του λόγου/κειμένου· σχέδιο και λόγια από κοινού χειρίζονται τη διπλή ιδιότητα του ανθρώπινου νου: να σκέφτεται τόσο με εικόνες όσο και με λέξεις. Η αφαίρεση του ενός σκέλους αλλάζει αναγκαστικά το νόημα του άλλου.
  2. Η ανισομέρεια είναι σύμβαση, όχι ελευθερία: η εικαστική επεξεργασία αναπτύσσεται για να εξυπηρετήσει ισόρροπα τις επιβραδύνσεις και τις εντάσεις της πλοκής ως την τελική τους κατάληξη, ενώ το λογοτεχνικό μέρος εμφανίζεται συμπυκνωμένο στα «μπαλονάκια» των διαλόγων — αυτή ακριβώς η ανισομέρεια αποτελεί εκφραστική σύμβαση του είδους· αν η σύμβαση παραβιαστεί, ο αναγνώστης παράγει δικό του νόημα.
  3. Λειτουργούν οι ηχητικοί κώδικες ακόμη και με την απουσία τους: το ζητούμενο είναι κάθε φορά οι φωνές αυτές να αναδύονται από τις σιωπηρές σελίδες των κόμικς ήδη από το πρώτο πρόχειρο ξεφύλλισμα — όταν δεν αναδύεται καμία φωνή, η σελίδα «ακούγεται» βουβή.
  4. Λειτουργούν οι ψυχολογικοί κώδικες: το ψυχολογικό βάθος των χαρακτήρων και ο συναισθηματικός τονισμός αποδίδονται με την οπτική γωνία ή «σκόπευση» από την οποία παρουσιάζονται και με την ταυτότητα εκείνου που τις παρουσιάζει — η σιωπή γίνεται και αυτή «σκόπευση»: βλέπουμε τους ήρωες απ' έξω, χωρίς να ακούμε τι σκέφτονται, και τους αποδίδουμε εσωτερικότητα.
  5. Η αφήγηση χάνει τον συνδετικό της ιστό: η φωνή του αφηγητή, συνήθως σε ορθογώνια πλαίσια στην άκρη των εικόνων, έχει στόχο τη νοηματική σύνδεση της πλοκής· χωρίς αυτήν και χωρίς διαλόγους, τα καρέ γίνονται μεμονωμένες στιγμές, και η κίνηση διαβάζεται ως περιπλάνηση.

  Το γενικότερο συμπέρασμα που υπονοεί

  • Ο δημιουργός δεν ελέγχει απόλυτα το νόημα: οι κώδικες του είδους παράγουν σημασία από μόνοι τους, έστω κι αν δεν είναι τέτοια η πρόθεση του δημιουργού.
  • Άρα η σιωπή είναι εκφραστικό μέσο και πρέπει να χρησιμοποιείται συνειδητά, όπως το μέγεθος και το σχήμα του καρέ ή η οπτική γωνία.
  • Συνδέεται και με τη γενικότερη θέση ότι τα κόμικς δεν είναι πάντα αθώα και ακίνδυνα, γιατί δεν είναι ιδεολογικά ουδέτερα — κάθε επιλογή, ακόμη και η παράλειψη, φέρει νόημα.
  • Τέλος, δικαιώνει τη θέση ότι η αξία τους αποτελεί συνάρτηση της υπεύθυνης αντιμετώπισής τους από τον ίδιο τον αναγνώστη: αν δεν εστιαστεί λίγο παραπάνω στις γραμμές του σκίτσου και στις «φωνές» του αφηγητή, αν δεν προβάλει πάνω τους τις δικές του εμπειρίες ή φαντασιώσεις, τότε μάλλον θα αποκομίσει μια εντύπωση «φτωχού σινεμά» και ανούσιας πλοκής.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Υπονοεί ότι στα κόμικς ο λόγος δεν είναι διακοσμητικός αλλά συστατικός: αφού, όπως δηλώνει και η δική του απόδοση «εικονογραφηγήματα», σχέδιο και λόγια χειρίζονται από κοινού τη διπλή ιδιότητα του ανθρώπινου νου να σκέφτεται με εικόνες και με λέξεις, η παρατεταμένη απουσία διαλόγων αλλάζει αναγκαστικά το νόημα των εικόνων. Η ανισομέρεια εικόνας-κειμένου είναι εκφραστική σύμβαση του είδους, και όταν παραβιάζεται ο αναγνώστης παράγει δικό του νόημα: η βουβή σελίδα, από την οποία δεν αναδύεται καμία φωνή, διαβάζεται ψυχολογικά και οι ήρωες φαίνονται μελαγχολικοί ρεμβαστές. Επιπλέον χάνεται η φωνή του αφηγητή που εξασφαλίζει τη νοηματική σύνδεση της πλοκής, οπότε τα καρέ γίνονται μεμονωμένες στιγμές και η κίνηση διαβάζεται ως περιπλάνηση. Συμπέρασμα: ο δημιουργός δεν ελέγχει απόλυτα το νόημα — οι κώδικες του είδους παράγουν σημασία από μόνοι τους, έστω κι αν δεν είναι τέτοια η πρόθεσή του.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Οι επικρίσεις κατά των κόμικς και η δική μας θέση

Ερώτηση: Γιατί ορισμένοι στρέφονται εναντίον των κόμικς; Συμφωνείτε μαζί τους; Αν όχι, υποστηρίξτε με 2-3 επιχειρήματα τη δική σας άποψη.

Απάντηση:

• Α. Γιατί στρέφονται εναντίον τους (σελ. 166-167)

  1. Μέχρι πριν από μερικές δεκαετίες αποτελούσε κοινό τόπο μεταξύ γονέων και δασκάλων πως τα παιδιά μέσω των κόμικς εισάγονται σε έναν άγριο, βίαιο και διεστραμμένο κόσμο και πως η λιγότερο αρνητική επίπτωση είναι η σχολική αποτυχία.
  2. Μερικοί θεωρούν ότι, αφού τα περιορισμένα στα μπαλονάκια κείμενα δεν είναι Λογοτεχνία και αφού τα «καραγκιοζάκια» στα διαδοχικά καρέ δεν αποτελούν ζωγραφική, τέτοιου είδους σχέδια και κείμενα συνιστούν κατώτερης ποιότητας προϊόντα.
  3. Μερικοί ψέγουν τα κόμικς, γιατί, κατά την άποψή τους, ευνοούν την εύκολη ανάγνωση — το οπτικό μήνυμα προσλαμβάνεται πολλές φορές, χωρίς την παράλληλη ανάγνωση των κειμένων, οδηγώντας το παιδί σε αναγνωστική ατροφία.
  4. Χρησιμοποιείται, λέγεται, περιορισμένο και τυποποιημένο λεξιλόγιο, πράγμα που δε βοηθάει στη γλωσσική καλλιέργεια του παιδιού. Ιστορικά: οι αρνητικές κριτικές προηγούνται, έχοντας την αφετηρία τους στην Ψυχοπαθολογία των κόμικς (1949) του G. Legman, ενώ το 1953 ο γιατρός F. Wertham απέδωσε αθέμιτα την ανεπτυγμένη στις Η.Π.Α. εφηβική εγκληματικότητα στα κόμικς.

  Β. Η δική μας θέση: δεν συμφωνούμε με τη συνολική απόρριψη — τα κόμικς ως προς την ποιότητα διατηρούν τις πολύ μεγάλες στιγμές, τις μετριότητες ή τα πολύ κακά τους δείγματα, όπως άλλωστε συμβαίνει και με οποιαδήποτε άλλη τέχνη· άρα η κρίση πρέπει να αφορά το συγκεκριμένο έργο, όχι το είδος.

  Επιχειρήματα

  1. Δεν ευθύνεται το είδος, αλλά η ποιότητα και η ανάγνωση: η δυνατότητα να χρησιμοποιηθούν τα κόμικς για παιδαγωγικούς σκοπούς, χωρίς να υποβιβάζεται η ψυχαγωγική τους αξία, επαληθεύει την άποψη ότι για το οποιοδήποτε αποτέλεσμα προκύψει από τη χρήση τους δεν είναι υπεύθυνο το ίδιο το είδος, αλλά η ποιότητά του και ο τρόπος με τον οποίο θα αναγνωσθεί. Θεαματική μεταστροφή στη στάση των παιδαγωγών και δασκάλων πρότεινε αναφανδόν τη χρήση εικονογραφηγηματικών τεχνικών σε βιβλία γλωσσικών μαθημάτων και μαθημάτων ιστορίας, ενώ υπάρχουν και η λατινική μετάφραση των περιπετειών του Αστερίξ και η αρχαιοελληνική μετάφραση μιας παλιότερης περιπέτειας του Αλίξ.
  2. Η ανάγνωση κόμικ δεν είναι εύκολη ούτε παθητική: απαιτείται στην πράξη επίπονη διανοητική εργασία που συνίσταται στη συνεχή εγρήγορση, την αποκωδικοποίηση των μηνυμάτων και τον συνδυασμό των πληροφοριών· το κόμικ δε διαβάζεται με τον ίδιο τρόπο που διαβάζεται ένα βιβλίο — ο λόγος στο κόμικ δεν έχει τη ροή του λογοτεχνικού λόγου· είναι κοφτός, σύντομος και άμεσος.
  3. Το λεξιλόγιο δεν είναι πενιχρό: σύμφωνα με μελέτες, το λεξιλόγιο των ίδιων των κόμικς ούτε είναι πενιχρό ούτε αποκλίνει από τους γραμματικοσυντακτικούς κανόνες της γλώσσας — για τα παιδιά των επτά χρόνων, που μόλις αρχίζουν να διαβάζουν, τα κόμικς εμφανίζουν κατά μέσο όρο μία καινούρια λέξη στις πέντε, διευρύνοντας το λεξιλογικό ρεπερτόριο των παιδιών, ενώ οι ονοματοποιίες και οι σχετικά επιλήψιμες εκφράσεις δεν υπερβαίνουν το 0,4 - 0,9%.
  4. Προσφέρουν γνώση και βοηθούν στη σύλληψη του αφηρημένου: βοηθούν το παιδί να συλλάβει το αφηρημένο μέσω του συγκεκριμένου και αποτελούν πηγή εξωσχολικής γνώσης — ο Τεντέν μας κάνει να ταξιδέψουμε σε ολόκληρη τη γη και να μάθουμε γεωγραφία, εθνολογία και ιστορία.
  5. Η ευχαρίστηση δεν είναι κατακριτέα: αν καταδικάσουμε την, έστω πρόσκαιρη και εύκολη, ευχαρίστηση, τότε θα πρέπει να καταδικάσουμε και κάθε άλλο είδος ευχαρίστησης.

  Γ. Τι δεχόμαστε από την κριτική

  • Τα κόμικς δεν είναι πάντα αθώα και ακίνδυνα, γιατί δεν είναι ιδεολογικά ουδέτερα — η ιδεολογική τους χροιά εντοπίζεται στην προσέγγιση του πραγματικού μέσω σχηματικών αναπαραστάσεων (καλούπια, στερεότυπα κτλ.).
  • Η αποκλειστική ενασχόληση είναι πρόβλημα: ο έφηβος που διαβάζει με νευρωσική προσήλωση μόνο κόμικς... χάνει όλες τις άλλες ευκαιρίες διανοητικής φώτισης και συγκινησιακής κάθαρσης.
  • Την αξιοπιστία της πληροφορίας υπονομεύουν ηθελημένοι ή ακούσιοι αναχρονισμοί και ανακρίβειες — γι' αυτό η σωστή επιλογή και διδασκαλία μέσω των κόμικς εξαρτάται από τον δραστήριο και ευαισθητοποιημένο δάσκαλο.

  Συμπέρασμα: η αξία τους αποτελεί συνάρτηση της υπεύθυνης αντιμετώπισής τους από τον ίδιο τον αναγνώστη — χωρίς ενεργό κοινό κανένα έργο δε διαθέτει ούτε αρετές ούτε μειονεκτήματα· «όλα λιμνάζουν σε μια αδιάφορη μετριότητα».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι επικρίσεις είναι τέσσερις: ότι τα παιδιά εισάγονται μέσω των κόμικς σε έναν άγριο, βίαιο και διεστραμμένο κόσμο με λιγότερο αρνητική επίπτωση τη σχολική αποτυχία· ότι, αφού τα κείμενα στα μπαλονάκια δεν είναι Λογοτεχνία και τα σχέδια δεν είναι ζωγραφική, πρόκειται για κατώτερης ποιότητας προϊόντα· ότι ευνοούν την εύκολη ανάγνωση και οδηγούν σε αναγνωστική ατροφία· και ότι έχουν περιορισμένο, τυποποιημένο λεξιλόγιο. Δεν συμφωνούμε με τη συνολική απόρριψη, γιατί τα κόμικς, όπως κάθε τέχνη, έχουν μεγάλες στιγμές, μετριότητες και κακά δείγματα. Επιχειρήματα: για το αποτέλεσμα δεν ευθύνεται το είδος, αλλά η ποιότητά του και ο τρόπος ανάγνωσης, όπως δείχνει η παιδαγωγική τους αξιοποίηση σε γλωσσικά και ιστορικά μαθήματα· η ανάγνωση απαιτεί επίπονη διανοητική εργασία με συνεχή εγρήγορση και αποκωδικοποίηση· και το λεξιλόγιο δεν είναι πενιχρό, αφού για τα παιδιά των επτά χρόνων εμφανίζεται μία νέα λέξη στις πέντε. Δεχόμαστε όμως ότι δεν είναι ιδεολογικά ουδέτερα και ότι η αποκλειστική ενασχόληση στερεί άλλες ευκαιρίες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — Εικονογραφημένα περιοδικά με σεξιστικές ή ρατσιστικές τάσεις

Ερώτηση: Να αναφέρετε περιπτώσεις εικονογραφημένων περιοδικών που ενισχύουν σεξιστικές ή/ και ρατσιστικές τάσεις.

Απάντηση:

• Η θεωρητική βάση (σελ. 163): οι ιδεολογικοί κώδικες — τα κόμικς δεν είναι πάντα αθώα και ακίνδυνα, γιατί δεν είναι ιδεολογικά ουδέτερα· η ιδεολογική τους χροιά εντοπίζεται στην προσέγγιση του πραγματικού μέσω σχηματικών αναπαραστάσεων (καλούπια, στερεότυπα κτλ.).

  Α. Περιπτώσεις που κατονομάζει ή υποδεικνύει το βιβλίο

  1. Εθνικά/σοβινιστικά στερεότυπα: άλλοι χαρακτήρες, ανεξαρτήτως ηλικίας, ενισχύουν εθνικά ή και σοβινιστικά χαρακτηριστικά στην έμμεση ταύτιση, όπως ο Αστερίξ και ο Οβελίξ που συμπυκνώνουν τη γαλλική ανωτερότητα (σελ. 164).
  2. Ο «φόβος του διαφορετικού»: κόμικς με ιδεολογικά μηνύματα που καλλιεργούν αυτό που ονομάζουν φόβο του διαφορετικού ή καλλιέργεια μιας τεχνολογικής δεισιδαιμονίας — π.χ. στην αντιμετώπιση γαλάζιων εξωγήινων και ουράνιων απειλών από τον Στορμ.
  3. Έμφυλος διαχωρισμός του κοινού: περιοδικά ποικίλης ύλης, άλλα με αποδέκτες αγόρια (π.χ. Αγόρι, Μπλέηκ) και άλλα με αποδέκτες κορίτσια (Κατερίνα, Μανίνα κ.ά.) — ο διαχωρισμός αυτός αναπαράγει διακριτούς ρόλους και ενδιαφέροντα ανά φύλο.
  4. Πολεμικά περιοδικά: περιοδικά με πολεμικές ιστορίες (π.χ. η Έφοδος, η Μάχη), στην πλειοψηφία τους εξαιρετικά χαμηλής ποιότητας — αναπαράγουν συχνά την εικόνα του «εχθρού» με εθνοτικά χαρακτηριστικά.
  5. Ιδεολογία της εξουσίας και του πλούτου: κόμικς με ιδεολογικά μηνύματα σχετικά με τον σεβασμό της οικονομικής και της κρατικής εξουσίας (π.χ. στην αντιμετώπιση διαφόρων μορφών από τον Σκρουτζ).
  6. Η ιστορική αφετηρία της κριτικής: ο G. Legman στην Ψυχοπαθολογία των κόμικς (1949) προσπάθησε να φέρει στο φως και να καταδικάσει τα, κατά την άποψή του, λανθάνοντα αντισημιτικά και σεξουαλικά υπονοούμενα — η πρώτη ρητή καταγγελία ρατσιστικού και σεξιστικού περιεχομένου.

  Β. Πώς αναγνωρίζουμε τέτοιες τάσεις στην πράξη | Δείκτης | Τι ψάχνουμε | |---|---| | Ρόλοι των φύλων | η γυναίκα ως διακοσμητική, θύμα ή βοηθός, ενώ ο άνδρας δρα και αποφασίζει | | Επαγγέλματα | σεξιστική αντιμετώπιση των επαγγελμάτων (πρβ. σελ. 152: του άνδρα ανακριτή ή της γυναίκας μανεκέν) | | Εμφάνιση των «ξένων» | υπερβολικά ή γελοιογραφικά εθνοτικά χαρακτηριστικά, παράξενη προφορά, ρόλος υπηρέτη ή κακού | | Ο «άλλος» ως απειλή | ο εξωγήινος, ο μαύρος, ο κάτοικος μακρινής χώρας ως κίνδυνος | | Γλώσσα | προσβλητικοί χαρακτηρισμοί, υποτιμητικά υποκοριστικά | | Ιεραρχία | ποιος σώζει και ποιος σώζεται πάντα |

  Γ. Τι κάνει ο/η παιδαγωγός

  • Ψύχραιμη ανάλυση: χρειάζεται ψύχραιμη ανάλυσή τους, γιατί οι συγκυρίες που ευνοούν τη διάδοση γενικότερα των έργων τέχνης δε συνοδεύονται απαραίτητα από έλεγχο πιθανών αδυναμιών και εγγυήσεις ποιότητας.
  • Επιλογή και συζήτηση, όχι απαγόρευση: για το οποιοδήποτε αποτέλεσμα προκύψει από τη χρήση τους δεν είναι υπεύθυνο το ίδιο το είδος, αλλά η ποιότητά του και ο τρόπος με τον οποίο θα αναγνωσθεί· η σωστή επιλογή και διδασκαλία μέσω των κόμικς εξαρτάται από τον δραστήριο και ευαισθητοποιημένο δάσκαλο.
  • Σύνδεση με τις αρχές της Παιδικής Λογοτεχνίας: να αποφεύγονται οι προκαταλήψεις και τα στερεότυπα, ενώ η σύγχρονη παιδική λογοτεχνία προβάλλει πανανθρώπινα ιδεώδη και κοινωνικές αξίες (Δικαιοσύνη, Ειρήνη, Ελευθερία).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το βιβλίο επισημαίνει ότι τα κόμικς δεν είναι ιδεολογικά ουδέτερα και ότι η ιδεολογική τους χροιά εντοπίζεται στην προσέγγιση του πραγματικού μέσω σχηματικών αναπαραστάσεων, δηλαδή καλουπιών και στερεοτύπων. Ενδεικτικές περιπτώσεις: ο Αστερίξ και ο Οβελίξ, που ενισχύουν εθνικά ή και σοβινιστικά χαρακτηριστικά συμπυκνώνοντας τη γαλλική ανωτερότητα· ο Στορμ, με τον «φόβο του διαφορετικού» και την τεχνολογική δεισιδαιμονία στην αντιμετώπιση γαλάζιων εξωγήινων· τα περιοδικά ποικίλης ύλης που διαχωρίζουν το κοινό σε αγόρια (Αγόρι, Μπλέηκ) και κορίτσια (Κατερίνα, Μανίνα), αναπαράγοντας διακριτούς ρόλους ανά φύλο· τα πολεμικά περιοδικά (Έφοδος, Μάχη), στην πλειοψηφία τους εξαιρετικά χαμηλής ποιότητας· και ο Σκρουτζ, με μηνύματα σεβασμού της οικονομικής εξουσίας. Ιστορικά, ο Legman στην «Ψυχοπαθολογία των κόμικς» (1949) κατήγγειλε λανθάνοντα αντισημιτικά και σεξουαλικά υπονοούμενα. Χρειάζεται ψύχραιμη ανάλυση και προσεκτική επιλογή από τον δραστήριο και ευαισθητοποιημένο δάσκαλο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 5 — Ο ρόλος του αναγνώστη στην εκτίμηση των κόμικς

Ερώτηση: Προκειμένου να εκτιμηθεί η αξία των κόμικς, πόσο καθοριστικός είναι ο ρόλος του αναγνώστη;

Απάντηση:

• Η θέση του βιβλίου (σελ. 169-170): η αξία τους αποτελεί συνάρτηση της υπεύθυνης αντιμετώπισής τους από τον ίδιο τον αναγνώστη.

  Α. Γιατί ο ρόλος του είναι καθοριστικός

  1. Η ποιότητα ποικίλλει: τα κόμικς ως προς την ποιότητα διατηρούν τις πολύ μεγάλες στιγμές, τις μετριότητες ή τα πολύ κακά τους δείγματα, όπως άλλωστε συμβαίνει και με οποιαδήποτε άλλη τέχνη — άρα η επιλογή είναι ευθύνη του αναγνώστη.
  2. Η αποκλειστική ενασχόληση στερεί: ο έφηβος, για παράδειγμα, που διαβάζει με νευρωσική προσήλωση μόνο κόμικς, που φαντασιώνει συνεχώς τον εαυτό του στη θέση του Τεντέν, του Μπλούμπερρυ, του Νέκρον κ.ά., χάνει όλες τις άλλες ευκαιρίες διανοητικής φώτισης και συγκινησιακής κάθαρσης· χάνει το εύρος εκείνων των πληροφοριών και των συγκινήσεων που θα του έδιναν την ευκαιρία να απολαύσει ακόμα πιο έντονα τις παραπομπές ή τις ευαισθησίες του ίδιου του έργου.
  3. Η επιφανειακή ανάγνωση αδικεί το έργο: αλλά και ο κάθε αναγνώστης που δεν ανήκει στην παραπάνω κατηγορία, φέρει τις ευθύνες του — αν δεν εστιαστεί λίγο παραπάνω στις γραμμές του σκίτσου και στις «φωνές» του αφηγητή, αν δεν προβάλει πάνω τους τις δικές του εμπειρίες ή φαντασιώσεις, τότε μάλλον θα αποκομίσει μια εντύπωση «φτωχού σινεμά» και ανούσιας πλοκής.
  4. Η γενική αρχή: χωρίς ενεργό κοινό κανένα έργο δε διαθέτει ούτε αρετές ούτε μειονεκτήματα· «όλα λιμνάζουν σε μια αδιάφορη μετριότητα».

  Β. Τι σημαίνει «ενεργός αναγνώστης» στα κόμικς

  • Αποκωδικοποιεί και συνδυάζει: απαιτείται στην πράξη επίπονη διανοητική εργασία που συνίσταται στη συνεχή εγρήγορση, την αποκωδικοποίηση των μηνυμάτων και τον συνδυασμό των πληροφοριών.
  • Επενδύει τις εικόνες με λέξεις: σημασία έχει με ποιες λέξεις ο ευαίσθητος αναγνώστης μπορεί να επενδύει τις εικόνες, όπως, άλλωστε, και με ποιες εικόνες φαντασιώνει τις λέξεις που διαβάζει στα μη εικονογραφημένα αναγνώσματα.
  • Διαβάζει με τον τρόπο του είδους: το κόμικ δε διαβάζεται με τον ίδιο τρόπο που διαβάζεται ένα βιβλίο — ο λόγος στο κόμικ δεν έχει τη ροή του λογοτεχνικού λόγου· είναι κοφτός, σύντομος και άμεσος.
  • Αναγνωρίζει τους κώδικες: ηχητικούς, οπτικούς, ψυχολογικούς και, κυρίως, ιδεολογικούς — τα κόμικς δεν είναι πάντα αθώα και ακίνδυνα, γιατί δεν είναι ιδεολογικά ουδέτερα.

  Γ. Ο ρόλος του ενήλικα-διαμεσολαβητή

  • Για το οποιοδήποτε αποτέλεσμα προκύψει από τη χρήση τους δεν είναι υπεύθυνο το ίδιο το είδος, αλλά η ποιότητά του και ο τρόπος με τον οποίο θα αναγνωσθεί.
  • Η σωστή επιλογή και διδασκαλία μέσω των κόμικς εξαρτάται από τον δραστήριο και ευαισθητοποιημένο δάσκαλο.
  • Χρειάζεται ψύχραιμη ανάλυσή τους, γιατί οι συγκυρίες που ευνοούν τη διάδοση γενικότερα των έργων τέχνης δε συνοδεύονται απαραίτητα από έλεγχο πιθανών αδυναμιών και εγγυήσεις ποιότητας.
  • Ειδικά για την προσχολική ηλικία: τα παιδιά της προσχολικής ηλικίας δεν έχουν ολική πρόσβαση στα κόμικς, αφού δεν έχουν μάθει ακόμα να διαβάζουν — άρα ο ενήλικας είναι εκείνος που «δανείζει» τη φωνή στα μπαλονάκια και συζητά τις εικόνες μαζί τους.

  Συμπέρασμα: η αξία ενός κόμικ δεν βρίσκεται μόνο μέσα στο τεύχος· παράγεται στη συνάντηση του έργου με έναν αναγνώστη που επιλέγει, παρατηρεί, αποκωδικοποιεί και προβάλλει τις εμπειρίες του — και, στην προσχολική ηλικία, με τη διαμεσολάβηση ενός ευαισθητοποιημένου ενήλικα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Καθοριστικός: η αξία των κόμικς αποτελεί συνάρτηση της υπεύθυνης αντιμετώπισής τους από τον ίδιο τον αναγνώστη. Αφού τα κόμικς, όπως κάθε τέχνη, έχουν μεγάλες στιγμές, μετριότητες και πολύ κακά δείγματα, η επιλογή είναι δική του ευθύνη· ο έφηβος που διαβάζει με νευρωσική προσήλωση μόνο κόμικς χάνει όλες τις άλλες ευκαιρίες διανοητικής φώτισης και συγκινησιακής κάθαρσης, αλλά και ο κάθε αναγνώστης φέρει τις ευθύνες του: αν δεν εστιαστεί λίγο παραπάνω στις γραμμές του σκίτσου και στις «φωνές» του αφηγητή και δεν προβάλει πάνω τους τις δικές του εμπειρίες ή φαντασιώσεις, θα αποκομίσει μια εντύπωση «φτωχού σινεμά» και ανούσιας πλοκής. Χωρίς ενεργό κοινό κανένα έργο δεν διαθέτει ούτε αρετές ούτε μειονεκτήματα και όλα λιμνάζουν σε μια αδιάφορη μετριότητα. Ενεργός αναγνώστης σημαίνει συνεχή εγρήγορση, αποκωδικοποίηση των μηνυμάτων και συνδυασμό πληροφοριών, ενώ στην προσχολική ηλικία, όπου το παιδί δεν διαβάζει ακόμη, καθοριστικός είναι και ο ρόλος του ευαισθητοποιημένου ενήλικα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 1 — Αξιολόγηση κόμικ ως προς τη γλώσσα

Ερώτηση: Επιλέξτε ένα κόμικ και αξιολογήστε το ως προς τη γλώσσα των κειμένων του.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα ανάλυσης. Ενδεικτικό φύλλο εργασίας.

  1. Το ερώτημα-πλαίσιο: μία από τις αρνητικές κριτικές είναι ότι χρησιμοποιείται περιορισμένο και τυποποιημένο λεξιλόγιο, πράγμα που δε βοηθάει στη γλωσσική καλλιέργεια του παιδιού· η αντιπρόταση είναι ότι το λεξιλόγιο των ίδιων των κόμικς ούτε είναι πενιχρό ούτε αποκλίνει από τους γραμματικοσυντακτικούς κανόνες της γλώσσας και ότι για τα παιδιά των επτά χρόνων τα κόμικς εμφανίζουν κατά μέσο όρο μία καινούρια λέξη στις πέντε, ενώ οι ονοματοποιίες και οι σχετικά επιλήψιμες εκφράσεις δεν υπερβαίνουν το 0,4 - 0,9%. Η δραστηριότητα ελέγχει ποια από τις δύο θέσεις επιβεβαιώνεται στο συγκεκριμένο τεύχος.

  2. Δείγμα: 2-3 σελίδες ενός τεύχους, με καταμέτρηση όλων των λέξεων.

  3. Άξονες αξιολόγησης | Άξονας | Τι μετράμε / παρατηρούμε | |---|---| | Πλούτος λεξιλογίου | πόσες διαφορετικές λέξεις, πόσες άγνωστες για την ηλικία — αναλογία νέων λέξεων | | Ορθότητα | αν ο λόγος αποκλίνει από τους γραμματικοσυντακτικούς κανόνες | | Ονοματοποιΐες | πόσες («γκλου-γκλου», «κρατς», «γκουπ», «ντουκ», «πλατς») και τι ποσοστό | | Επιλήψιμες εκφράσεις | αργκό, προσβλητικοί χαρακτηρισμοί — ποσοστό | | Ύφος | ο λόγος στο κόμικ δεν έχει τη ροή του λογοτεχνικού λόγου· είναι κοφτός, σύντομος και άμεσος — επιβεβαιώνεται; | | Τρεις ηχητικοί κώδικες | φωνή αφηγητή σε ορθογώνια πλαίσια, φωνές ηρώων σε μπαλονάκια, ήχοι περιβάλλοντος στο φόντο | | Σχέση λόγου-εικόνας | αν οι εικόνες καθιστούν πιο σαφές το κείμενο | | Στερεότυπα στη γλώσσα | προσβλητικά υποκοριστικά, «ξένη» προφορά, σεξιστικές διατυπώσεις |

  4. Ενδεικτικά συμπεράσματα που μπορεί να προκύψουν: ο λόγος είναι σύντομος αλλά όχι φτωχός, οι νέες λέξεις υπάρχουν κυρίως στα πλαίσια του αφηγητή, οι ονοματοποιΐες είναι λίγες αλλά εντυπωσιακές, η γλώσσα ταιριάζει στον χαρακτήρα κάθε ήρωα.

  5. Παρουσίαση: πίνακας με τα μεγέθη, φωτοτυπία μιας σελίδας με υπογραμμισμένες τις νέες λέξεις και τελική κρίση: τεκμηριώνει το δείγμα την αρνητική ή τη θετική θέση; — με την υπενθύμιση ότι για το οποιοδήποτε αποτέλεσμα προκύψει από τη χρήση τους δεν είναι υπεύθυνο το ίδιο το είδος, αλλά η ποιότητά του και ο τρόπος με τον οποίο θα αναγνωσθεί.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: παίρνουμε δείγμα 2-3 σελίδων και μετράμε το λεξιλόγιο, ελέγχοντας τη διαμάχη ανάμεσα στην κριτική ότι τα κόμικς έχουν περιορισμένο και τυποποιημένο λεξιλόγιο και στη θέση ότι το λεξιλόγιό τους ούτε είναι πενιχρό ούτε αποκλίνει από τους γραμματικοσυντακτικούς κανόνες, με μία καινούρια λέξη στις πέντε για τα παιδιά των επτά χρόνων και ονοματοποιΐες και επιλήψιμες εκφράσεις που δεν υπερβαίνουν το 0,4-0,9%. Αξιολογούμε τον πλούτο και την ορθότητα του λόγου, το ποσοστό των ονοματοποιιών και των επιλήψιμων εκφράσεων, το ύφος (κοφτός, σύντομος και άμεσος λόγος), τη λειτουργία των τριών ηχητικών κωδίκων, τη σχέση λόγου και εικόνας και την τυχόν παρουσία γλωσσικών στερεοτύπων. Παρουσιάζουμε πίνακα με τα μεγέθη και μια φωτοτυπημένη σελίδα με υπογραμμισμένες τις νέες λέξεις, καταλήγοντας αν το δείγμα τεκμηριώνει την αρνητική ή τη θετική θέση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 2 — Εικονικοί τρόποι απόδοσης λογοτεχνικών μεταφορών

Ερώτηση: Αναζητήστε σε κόμικς συγκεκριμένους εικονικούς τρόπους με τους οποίους αποδίδονται λογοτεχνικές μεταφορές.

Απάντηση:

• Η θεωρητική βάση (σελ. 162): ανάμεσα στα συνήθη ευρήματα απόδοσης της κίνησης διακρίνουμε την εικονική απόδοση λογοτεχνικών μεταφορών — π.χ. η φράση «έγινε καπνός» εικονογραφείται με την παρουσία ζωγραφισμένου καπνού κοντά στη φιγούρα που τρέχει. Επίσης (σελ. 168) τα κόμικς βοηθούν το παιδί να συλλάβει το αφηρημένο μέσω του συγκεκριμένου: ο «αδιαφιλονίκητος» ηγέτης δε διαμορφώνεται από μια λίστα προσεγγιστικών ιδιοτήτων, αλλά γίνεται μια συγκεκριμένη φιγούρα που άλλες φιγούρες σηκώνουν στους ώμους τους ζητωκραυγάζοντας — το ίδιο ισχύει και για τις συγκεκριμενοποιήσεις των αφηρημένων γλωσσικών μεταφορών.

  1. Πού ψάχνουμε: περιοδικά με κωμικές ιστορίες και ανθρώπινους χαρακτήρες (Λούκυ Λουκ, Αστερίξ, Ποπάυ) και ιστορίες με ζώα που μιλούν (Μίκυ Μάους), όπου η γελοιογραφική απεικόνιση αξιοποιεί κατεξοχήν τις μεταφορές.

  2. Πίνακας καταγραφής | Έκφραση | Πώς εικονογραφείται | |---|---| | «έγινε καπνός» | ζωγραφισμένος καπνός κοντά στη φιγούρα που τρέχει (το παράδειγμα του βιβλίου) | | «μου ανάψανε τα λαμπάκια» / «είχε μια ιδέα» | λάμπα που ανάβει πάνω από το κεφάλι | | «βράζει από θυμό» | ατμός από τα αυτιά, κόκκινο πρόσωπο, θερμόμετρο που σπάει | | «μου κόπηκαν τα πόδια» | πόδια που λυγίζουν σαν λάστιχο | | «είδα αστεράκια» | αστέρια και πουλάκια γύρω από το κεφάλι μετά το χτύπημα | | «η καρδιά του χτυπούσε δυνατά» | καρδιά που πετάγεται έξω από το στήθος | | «πάγωσε» | η φιγούρα μέσα σε κύβο πάγου | | «τρελάθηκε από τη χαρά του» | η φιγούρα να αιωρείται, με λουλούδια και σημειώσεις μουσικής γύρω |

  3. Τι παρατηρούμε

  • Η μεταφορά γίνεται κυριολεξία: η εικόνα «παίρνει στα σοβαρά» τη φράση, και από εκεί προκύπτει το κωμικό αποτέλεσμα — η σύνδεση της πραγματικότητας με τη διαστρεβλωμένη της εκδοχή στη γελοιογραφική απεικόνιση προκαλεί γέλιο.
  • Λειτουργεί ο κανόνας της λιτότητας: η αποδοτικότερη παραγωγική ταχύτητα με τη μέγιστη δυνατή ευκρίνεια — λίγα, τυποποιημένα σύμβολα, αμέσως αναγνωρίσιμα.
  • Συνδέεται με τους ηχητικούς κώδικες: ηχοποιΐες συνοδεύουν συχνά τη μεταφορά.
  • Έχει γλωσσική αξία: το παιδί μαθαίνει τη μεταφορική σημασία των λέξεων μέσα από την εικόνα.

  4. Παρουσίαση στην τάξη: φωτοτυπίες των καρέ με τη φράση από κάτω, ταξινόμηση σε κατηγορίες (συναίσθημα, κίνηση, σκέψη, σωματική κατάσταση) και δοκιμή αντίστροφα: δίνουμε μια έκφραση και ζητάμε από την ομάδα να τη σχεδιάσει.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: αναζητούμε σε κόμικς την εικονική απόδοση λογοτεχνικών μεταφορών, με πρότυπο το παράδειγμα του βιβλίου, όπου η φράση «έγινε καπνός» εικονογραφείται με ζωγραφισμένο καπνό κοντά στη φιγούρα που τρέχει. Καταγράφουμε σε πίνακα εκφράσεις και τον τρόπο απόδοσής τους: η ιδέα ως λάμπα που ανάβει πάνω από το κεφάλι, ο θυμός ως ατμός από τα αυτιά, το «είδα αστεράκια» ως αστέρια και πουλάκια γύρω από το κεφάλι, το «πάγωσε» ως φιγούρα μέσα σε κύβο πάγου. Παρατηρούμε ότι η μεταφορά γίνεται κυριολεξία και από εκεί προκύπτει το κωμικό αποτέλεσμα, ότι λειτουργεί ο κανόνας της λιτότητας με λίγα τυποποιημένα και αμέσως αναγνωρίσιμα σύμβολα, ότι συνοδεύεται συχνά από ηχοποιΐες και ότι έτσι το παιδί συλλαμβάνει το αφηρημένο μέσω του συγκεκριμένου. Παρουσιάζουμε φωτοτυπίες των καρέ με τη φράση από κάτω και δοκιμάζουμε και το αντίστροφο, σχεδιάζοντας μια έκφραση που δίνουμε εμείς.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 3 — Ανίχνευση μηνυμάτων σε ένα κόμικ

Ερώτηση: Διαβάστε ένα κόμικ και ανιχνεύστε τυχόν οικολογικά, ηθικολογικά κ.ά. μηνύματα.

Απάντηση:

• Η θεωρητική βάση (σελ. 164-165): με βάση τα χαρακτηριστικά των κυριότερων αντιπάλων και τα μεταδιδόμενα μηνύματα, τα κόμικς μπορούν να ενταχθούν σε επιμέρους ιδεολογικές κατηγορίες:

  • Περιπέτειες με ηθικολογικό χαρακτήρα — ο Τεντέν που αντιμετωπίζει την κερδοσκοπική απληστία του αντιπάλου του.
  • Με οικολογικό χαρακτήρα — οι συγκρούσεις του Ρεντ Νταστ με την αλόγιστη εκμετάλλευση του φυσικού περιβάλλοντος.
  • Με πολιτική διάσταση — οι περιπέτειες των Τανγκύ και Λαβερντύρ με τις αντίπαλες κατασκοπευτικές μορφές.
  • Με ιδεολογικά μηνύματα σχετικά με τον σεβασμό της οικονομικής και της κρατικής εξουσίας — στην αντιμετώπιση διαφόρων μορφών από τον Σκρουτζ.
  • Με τον φόβο του διαφορετικού ή την καλλιέργεια μιας τεχνολογικής δεισιδαιμονίας — στην αντιμετώπιση γαλάζιων εξωγήινων και ουράνιων απειλών από τον Στορμ. Επίσης: τα κόμικς δεν είναι πάντα αθώα και ακίνδυνα, γιατί δεν είναι ιδεολογικά ουδέτερα — η ιδεολογική τους χροιά εντοπίζεται στην προσέγγιση του πραγματικού μέσω σχηματικών αναπαραστάσεων (καλούπια, στερεότυπα κτλ.).

  1. Φύλλο ανίχνευσης | Ερώτημα | Τι δείχνει | |---|---| | Ποιος είναι ο ήρωας και τι υπερασπίζεται; | την αξία που προβάλλεται | | Ποιος είναι ο αντίπαλος και τι εκπροσωπεί; | η κατηγορία του μηνύματος (απληστία → ηθικολογικό, ρύπανση → οικολογικό κ.ο.κ.) | | Πώς λύνεται η σύγκρουση; | ποιος τρόπος δράσης επιβραβεύεται | | Ποιος έχει την εξουσία και πώς παρουσιάζεται; | στάση απέναντι στην οικονομική και κρατική εξουσία | | Πώς παρουσιάζεται ο «άλλος»; | φόβος του διαφορετικού, στερεότυπα | | Ρόλοι των φύλων | σεξιστικές αναπαραστάσεις | | Ο χώρος | το ασφαλές/πληκτικό «μέσα» και το απειλητικό/ελκυστικό «έξω» | | Το χιούμορ | σε βάρος ποιου γίνεται το αστείο; |

  2. Τεκμηρίωση: για κάθε εύρημα σημειώνουμε το καρέ και τη φράση — η ανάλυση στηρίζεται σε συγκεκριμένα σημεία, όχι σε εντυπώσεις.

  3. Πώς κρίνουμε

  • Χρειάζεται ψύχραιμη ανάλυσή τους, γιατί οι συγκυρίες που ευνοούν τη διάδοση γενικότερα των έργων τέχνης δε συνοδεύονται απαραίτητα από έλεγχο πιθανών αδυναμιών και εγγυήσεις ποιότητας.
  • Δεν αποδίδουμε πρόθεση χωρίς τεκμήριο: όπως δείχνει και η παρατήρηση του Μαρτινίδη, οι κώδικες παράγουν νόημα «έστω κι αν δεν είναι τέτοια η πρόθεση του δημιουργού».
  • Δεν καταλήγουμε σε απαγόρευση: για το οποιοδήποτε αποτέλεσμα προκύψει από τη χρήση τους δεν είναι υπεύθυνο το ίδιο το είδος, αλλά η ποιότητά του και ο τρόπος με τον οποίο θα αναγνωσθεί.

  4. Θετικά μηνύματα που επίσης καταγράφουμε: οικολογική ευαισθησία, φιλία και συνεργασία, αλληλεγγύη, γνώσεις γεωγραφίας, εθνολογίας και ιστορίας — τα κόμικς αποτελούν πηγή εξωσχολικής γνώσης, όπως για πολιτισμούς του παρελθόντος, αν και την αξιοπιστία της πληροφορίας υπονομεύουν ηθελημένοι ή ακούσιοι αναχρονισμοί και ανακρίβειες.

  5. Παρουσίαση στην τάξη: σύντομη «ταυτότητα» του κόμικ, πίνακας ευρημάτων με τεκμήρια, κατάταξη στις ιδεολογικές κατηγορίες του βιβλίου και τελική κρίση για την καταλληλότητά του, με τη σημείωση ότι η σωστή επιλογή και διδασκαλία μέσω των κόμικς εξαρτάται από τον δραστήριο και ευαισθητοποιημένο δάσκαλο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: διαβάζουμε ένα τεύχος και ανιχνεύουμε τα μηνύματα με φύλλο ερωτημάτων — ποιος είναι ο ήρωας και τι υπερασπίζεται, ποιος ο αντίπαλος και τι εκπροσωπεί, πώς λύνεται η σύγκρουση, πώς παρουσιάζονται η εξουσία, ο «άλλος», οι ρόλοι των φύλων, ο χώρος και σε βάρος ποιου γίνεται το αστείο — και κατατάσσουμε τα ευρήματα στις κατηγορίες του βιβλίου: ηθικολογικά (ο Τεντέν απέναντι στην κερδοσκοπική απληστία), οικολογικά (ο Ρεντ Νταστ απέναντι στην αλόγιστη εκμετάλλευση του περιβάλλοντος), πολιτικά (Τανγκύ και Λαβερντύρ), σεβασμού της οικονομικής και κρατικής εξουσίας (Σκρουτζ) και φόβου του διαφορετικού ή τεχνολογικής δεισιδαιμονίας (Στορμ). Τεκμηριώνουμε κάθε εύρημα με συγκεκριμένο καρέ και φράση, κρίνουμε ψύχραιμα χωρίς να αποδίδουμε πρόθεση χωρίς τεκμήριο και καταγράφουμε και τα θετικά μηνύματα, όπως η οικολογική ευαισθησία, η φιλία και οι γνώσεις γεωγραφίας και ιστορίας.

Κριτήρια αξιολόγησης: