Λύσεις ερωτήσεων και δραστηριοτήτων κεφ. 7 (σελ. 141-144) – ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων και δραστηριοτήτων κεφ. 7

Πλήρεις λύσεις των 6 ερωτήσεων και των 9 προτεινόμενων δραστηριοτήτων του κεφαλαίου 7 — τα γενικά χαρακτηριστικά της παιδικής ποίησης, η διάκριση παραδοσιακής και σύγχρονης ποίησης, η κατάταξη κειμένων σε λάχνισμα, νανούρισμα και λεκτικό παιχνίδι, η συμβολή των λεκτικών παιχνιδιών στη γλωσσική καλλιέργεια και τα παιχνίδια προαρίθμησης, καθώς και αξιοποίηση του ποιήματος του Ρίτσου, δραστηριότητες μετά την απαγγελία, καταγραφή τραγουδιών του τόπου, ζωγραφική, χορός κατά ομάδες, δημιουργία παραμυθιού και ποιήματος, ημέρα ποίησης και συγκριτικές δραστηριότητες ανά ομάδα.

Ερώτηση 1 — Γενικά χαρακτηριστικά της παιδικής ποίησης σε ποίημα

Ερώτηση: Ποια από τα γενικά χαρακτηριστικά της παιδικής ποίησης μπορείτε να διακρίνετε στο παρακάτω ποίημα;

Απάντηση:

• Το ποίημα (σελ. 141): «Μια φορά κι έναν καιρό / μπήκε η γάτα στο χορό / και δε χόρεψε καλά / και της κόψαν την ουρά.»

  Τα χαρακτηριστικά που διακρίνουμε (σελ. 123-124):

  1. Λιτότητα: είναι λιτό τόσο ως προς τη γλωσσική διατύπωση όσο και ως προς το νοηματικό περιεχόμενο — τέσσερις στίχοι, καθημερινές λέξεις, καμία περιγραφή.
  2. Συντομία χωρίς πυκνότητα: είναι σύντομο, αλλά όχι πολύ πυκνό — μία μόνο σκηνή, εύκολα κατανοητή.
  3. Γοργότητα, ζωηρότητα και χάρη: η δράση εξελίσσεται σε τέσσερις στίχους, με ρυθμό που «τρέχει».
  4. Παραστατικότητα: αναπαριστά τον πραγματικό ή φανταστικό κόσμο με σαφή και παραστατικό τρόπο — η γάτα που μπαίνει στον χορό είναι μια αμέσως ορατή εικόνα.
  5. Εύθυμη διάθεση: χωρίς να είναι παιδαριώδες ή απλοϊκό, συμβάλλει στη δημιουργία εύθυμης διάθεσης και ψυχοπνευματικής ευφορίας — το κωμικό, παράλογο συμβάν προκαλεί γέλιο.
  6. Απουσία ηθικοδιδακτικού στόχου: δεν έχει ηθικοδιδακτικό στόχο ούτε ρητορικό χαρακτήρα — δεν βγάζει δίδαγμα, απλώς αφηγείται.
  7. Σχέση με τα παιδικά βιώματα: σχετίζεται άμεσα με τα παιδικά βιώματα και με την παιδική ψυχή — η γάτα, ο χορός, το παιχνίδι.

  Τα γνωρίσματα κατά τον Κ. Τσουκόφσκι που επίσης εντοπίζονται:

  • Κάθε στροφή του ποιήματος να αναπαριστά και μία εικόνα — εδώ μία ενιαία εικόνα.
  • Να υπάρχει δράση — μπήκε, χόρεψε, της κόψαν.
  • Να υπάρχει μουσικότητα και ομοιοκαταληξία — καιρό-χορό, καλά-ουρά (ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία).
  • Οι λέξεις που ομοιοκαταληκτούν να συμπυκνώνουν το βασικό νόημα της στροφής — χορό και ουρά κρατούν όλη την ιστορία.
  • Κάθε στίχος να συνιστά μία συντακτική ενότητα — κάθε στίχος είναι μία πρόταση.
  • Να μην υπάρχουν πάρα πολλά επίθετα — δεν υπάρχει ούτε ένα επίθετο.
  • Το παιδί αγαπά τα ποιήματα που είναι συνυφασμένα με το παιχνίδι — το κείμενο λειτουργεί σαν παιχνιδοτράγουδο.

  Μορφικά: ολιγοσύλλαβοι στίχοι, τροχαϊκός ρυθμός, έναρξη με το παραμυθιακό μοτίβο «Μια φορά κι έναν καιρό» — στοιχεία της παραδοσιακής ποίησης (ομοιοκαταληξία, μέτρο, ολιγοσύλλαβοι στίχοι).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στο ποίημα («Μια φορά κι έναν καιρό / μπήκε η γάτα στο χορό...») διακρίνουμε: λιτότητα στη γλωσσική διατύπωση και στο νοηματικό περιεχόμενο, συντομία χωρίς υπερβολική πυκνότητα, γοργότητα, ζωηρότητα και χάρη, σαφή και παραστατική αναπαράσταση, δημιουργία εύθυμης διάθεσης χωρίς να είναι παιδαριώδες, απουσία ηθικοδιδακτικού στόχου και ρητορικού χαρακτήρα, και άμεση σχέση με τα παιδικά βιώματα. Από τα γνωρίσματα του Τσουκόφσκι εντοπίζονται η μία εικόνα ανά στροφή, η δράση, η μουσικότητα και η ομοιοκαταληξία (καιρό-χορό, καλά-ουρά) με λέξεις που συμπυκνώνουν το νόημα, ο κάθε στίχος ως συντακτική ενότητα, η απουσία επιθέτων και η σύνδεση με το παιχνίδι. Μορφικά είναι παραδοσιακό: ολιγοσύλλαβοι στίχοι, ρυθμός και ομοιοκαταληξία, με παραμυθιακή έναρξη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Παραδοσιακή ή σύγχρονη ποίηση; — «Η πεταλούδα»

Ερώτηση: Αφού διαβάσετε προσεκτικά το παρακάτω ποίημα, να κρίνετε αν ανήκει στην παραδοσιακή ή στη σύγχρονη ποίηση. Να δικαιολογήσετε την απάντησή σας με συγκεκριμένες αναφορές στα χαρακτηριστικά που παρουσιάζει το κείμενο.

Απάντηση:

• Το ποίημα: «Η ΠΕΤΑΛΟΥΔΑ» του Ζ. Παπαντωνίου (σελ. 141-142) — «Μια μικρή πεταλούδα χορεύει τρελά. / Πότε τρέχει εδώ κάτω / και πότε ψηλά. ... Δεν μπορείς να με πιάσεις, γιατί έχω φτερά. / Η μικρή πεταλούδα / χορεύει τρελά.»

  Η κρίση: ανήκει στην παραδοσιακή ποίηση.

  Η δικαιολόγηση με βάση τα γνωρίσματα (σελ. 126)

  1. Ομοιοκαταληξία: τρελά - ψηλά - κυνηγά - χαρά - φτερά - τρελά — τα παραδοσιακά έντεχνα ποιήματα έχουν ομοιοκαταληξία, ενώ στη σύγχρονη ποίηση η ομοιοκαταληξία από το 1970 και εξής έχει υποχωρήσει.
  2. Μέτρο και ρυθμός: είναι έμμετρο, με σταθερό, τραγουδιστό ρυθμό, σε αντίθεση με το ελεύθερο μέτρο και τον εσωτερικό ρυθμό της σύγχρονης.
  3. Στροφική διάρθρωση με ολιγοσύλλαβους στίχους: είναι χωρισμένο σε στροφές και συντίθεται από ολιγοσύλλαβους στίχους.
  4. Κυκλική δομή: το ποίημα ανοίγει και κλείνει με τον ίδιο στίχο — τυπικό στοιχείο τραγουδιστικής, παραδοσιακής γραφής.
  5. Θέμα από τη φύση και τα ενδιαφέροντα του παιδιού: η πεταλούδα και το παιδάκι που την κυνηγά — τα θέματα πάντα έχουν άμεση σχέση με τα ενδιαφέροντα των μικρών παιδιών, με τον περίγυρό τους· οι γνωστές πηγές είναι η οικογένεια, τα δέντρα, ο ήλιος, τα ζώα κτλ.
  6. Προσωποποίηση και ζωντανός διάλογος: «Τώρα θα σε πιάσω, / της λέει τι χαρά!» και «Δεν μπορείς να με πιάσεις, γιατί έχω φτερά» — η πεταλούδα μιλά· στα ποιήματα αυτά κυριαρχούν η μεταφορά, η ειρωνεία και η εικονοποιΐα.
  7. Ο ποιητής: ο Ζ. Παπαντωνίου (1877-1940) είναι ένας από τους δύο πρωτοπόρους της παιδικής ποίησης, μαζί με τον Αλ. Πάλλη, και έγραψε ποιήματα στα οποία επικρατούν το γέλιο, η χαρά και η αισιοδοξία — αρκετά γνωστή είναι η συλλογή Χελιδόνια (1920).

  Τι θα το έκανε σύγχρονο και δεν υπάρχει εδώ: έλλειψη σταθερής φόρμας, εσωτερικός ρυθμός και μεταφορά ως βάση, παράλογο ή υπερρεαλιστικό στοιχείο, σύγχρονα κοινωνικά θέματα (Δικαιοσύνη, Ειρήνη, περιβάλλον, μηχανοκρατία) και κατάργηση της παραδοσιακής μορφής του στίχου και της στροφής.

  Συμπέρασμα: η ομοιοκαταληξία, το μέτρο, οι ολιγοσύλλαβοι στίχοι, η στροφική διάρθρωση, το θέμα από τη φύση και η αισιόδοξη, παιγνιώδης διάθεση κατατάσσουν το ποίημα στην παραδοσιακή παιδική ποίηση.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το ποίημα «Η πεταλούδα» του Ζ. Παπαντωνίου ανήκει στην παραδοσιακή ποίηση. Έχει ομοιοκαταληξία (τρελά-ψηλά-κυνηγά-χαρά-φτερά), είναι έμμετρο με σταθερό τραγουδιστό ρυθμό, χωρισμένο σε στροφές με ολιγοσύλλαβους στίχους και κυκλική δομή, αφού ανοίγει και κλείνει με τον ίδιο στίχο — όλα γνωρίσματα των παραδοσιακών έντεχνων ποιημάτων, σε αντίθεση με τη σύγχρονη ποίηση, όπου η ομοιοκαταληξία έχει υποχωρήσει από το 1970 και εξής και κυριαρχούν το ελεύθερο μέτρο και ο εσωτερικός ρυθμός. Το θέμα αντλείται από τη φύση και σχετίζεται άμεσα με τα ενδιαφέροντα των μικρών παιδιών, ενώ υπάρχουν προσωποποίηση και ζωντανός διάλογος με την πεταλούδα. Τέλος, ο Παπαντωνίου είναι ένας από τους δύο πρωτοπόρους της παιδικής ποίησης, με ποιήματα στα οποία επικρατούν το γέλιο, η χαρά και η αισιοδοξία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Παραδοσιακή και σύγχρονη ποίηση

Ερώτηση: Σε τι διαφέρει η παραδοσιακή από τη σύγχρονη ποίηση;

Απάντηση:

• Α. Η παραδοσιακή ποίηση (7.2.1, σελ. 126) Τα παραδοσιακά έντεχνα ποιήματα σε γενικές γραμμές εμφανίζουν τα παρακάτω γνωρίσματα:

  • Έχουν ομοιοκαταληξία.
  • Είναι χωρισμένα σε στροφές.
  • Συντίθενται από ολιγοσύλλαβους στίχους.
  • Είναι έμμετρα — κυρίως έχουν ιαμβικό ή τροχαϊκό μέτρο.
  • Θέματα: πέρα από τις γνωστές πηγές (οικογένεια, δέντρα, ήλιος, ζώα κτλ.), αξιοποιούνται και οι ποικίλες πτυχές της σύγχρονης εποχής, όπως τα τεχνολογικά επιτεύγματα και το καταναλωτικό πνεύμα του σημερινού ανθρώπου· τα θέματα πάντα έχουν άμεση σχέση με τα ενδιαφέροντα των μικρών παιδιών, με τον περίγυρό τους και με τον παράλογο –για τα κριτήρια των μεγάλων– κόσμο που κατασκευάζουν με τη δύναμη της φαντασίας τους.
  • Σχήματα λόγου: κυριαρχούν η μεταφορά, η ειρωνεία και η εικονοποιΐα.
  • Εκπρόσωποι: Αλ. Πάλλης και Ζ. Παπαντωνίου ως πρωτοπόροι, Β. Ρώτας, Ι. Πολέμης, Τ. Άγρας κ.ά.

  Β. Η σύγχρονη ποίηση (7.2.2, σελ. 126-128)

  • Τα κείμενα δε γράφονται σύμφωνα με κάποιες φόρμες ούτε ακολουθούν τα μορφικά γνωρίσματα της παραδοσιακής, αλλά βασίζονται κυρίως στον εσωτερικό ρυθμό και τη μεταφορά.
  • Οι κυριότερες τάσεις:
    1. Ο Υπερρεαλισμός: η έμφαση δίνεται στη σύνδεση του λογικού με το παράλογο, του πιθανού με το απίθανο — τα ποιήματα αυτά (συχνά σε πεζολογική μορφή) μέσω της αυτόματης γραφής εξάγουν από το υποσυνείδητο εικόνες χωρίς λογικό ειρμό (A. Breton, Α. Εμπειρίκος).
    2. Ο Εξπρεσιονισμός: λειτουργική ισορροπία μορφής και περιεχομένου, αληθινή και πηγαία διάθεση, χιουμοριστικό ύφος και γοργό ρυθμό· μπορεί να προτιμάται η παραδοσιακή στιχουργική, αλλά δε θυσιάζεται η ουσία στον αυστηρό φορμαλισμό (Ρ. Καρθαίου, Δ. Μανθόπουλος, Θ. Χορτιάτη).
    3. Η Νεοτερική τάση: σύγχρονα θέματα και μηνύματα που αφορούν τα προβλήματα όλης της ανθρωπότητας· σκορπίζονται μέσα στα ποιήματα παραμυθιακά στοιχεία, όνειρα, αστραφτερές εικόνες, μεταφορές και παρομοιώσεις, ενώ η παραδοσιακή μορφή του στίχου και της στροφής τείνει να καταργηθεί (Άλκηστις Κοντογιάννη).
  • Θεματολογικά γνωρίσματα: το θρησκευτικό στοιχείο είναι γενικά περιορισμένο· το πατριωτικό στοιχείο και ο υπερβολικός τόνος έχουν υποχωρήσει μπροστά σε πανανθρώπινα ιδεώδη· προβάλλονται κοινωνικές αξίες (Δικαιοσύνη, Ειρήνη, Ελευθερία κ.ά.)· το φυσικό περιβάλλον δεν είναι τόσο ρομαντικό όσο άλλοτε, αλλά πάσχει από πολλαπλά προβλήματα· το πνεύμα της εποχής (μηχανοκρατία, καταναλωτισμός, πυρηνικά κτλ.) έχει εισχωρήσει στους στίχους· ο καθωσπρεπισμός έχει αντικατασταθεί από την καθημερινότητα και τις ενασχολήσεις του σύγχρονου παιδιού.
  • Στη σύγχρονη ποίηση υπάγονται και τα λίμερικ και, ως λεξιλογικές ασκήσεις, τα λεκτικά παιχνίδια.

  Γ. Συνοπτικός πίνακας | Άξονας | Παραδοσιακή | Σύγχρονη | |---|---|---| | Μορφή | στροφές, ολιγοσύλλαβοι στίχοι | κατάργηση της παραδοσιακής μορφής | | Ρυθμός | έμμετρη (ιαμβικό, τροχαϊκό) | εσωτερικός ρυθμός, ελεύθερο μέτρο | | Ομοιοκαταληξία | υπάρχει | έχει υποχωρήσει από το 1970 και εξής | | Λογική | συνεκτική αφήγηση/εικόνα | σύνδεση του λογικού με το παράλογο | | Θέματα | φύση, οικογένεια, ζώα, και σύγχρονες πτυχές | πανανθρώπινα ιδεώδη, κοινωνικές αξίες, περιβάλλον σε κρίση, πνεύμα της εποχής |

  Κοινό σημείο: η σημερινή παιδική ποίηση έχει απομακρυνθεί από την απλοϊκότητα, την αυστηρά δομημένη μορφή του στίχου και τον διδακτισμό, στοιχεία που άλλοτε είχαν αποτέλεσμα την υποβάθμιση της αισθητικής απόλαυσης υπέρ της απαγγελίας, ενώ η γλώσσα είναι ειλικρινής, καθημερινή και οικεία.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η παραδοσιακή ποίηση έχει ομοιοκαταληξία, είναι χωρισμένη σε στροφές, συντίθεται από ολιγοσύλλαβους στίχους και είναι έμμετρη, κυρίως με ιαμβικό ή τροχαϊκό μέτρο, με θέματα από τη φύση, την οικογένεια και τα ζώα αλλά και από τη σύγχρονη εποχή, και με κυρίαρχα σχήματα τη μεταφορά, την ειρωνεία και την εικονοποιΐα. Η σύγχρονη ποίηση δεν γράφεται σύμφωνα με φόρμες ούτε ακολουθεί τα μορφικά γνωρίσματα της παραδοσιακής, αλλά βασίζεται κυρίως στον εσωτερικό ρυθμό και τη μεταφορά, με τρεις τάσεις: τον υπερρεαλισμό (σύνδεση λογικού και παράλογου, αυτόματη γραφή), τον εξπρεσιονισμό (ισορροπία μορφής και περιεχομένου, χιουμοριστικό ύφος, γοργός ρυθμός) και τη νεοτερική τάση (σύγχρονα πανανθρώπινα θέματα, κατάργηση της παραδοσιακής μορφής). Θεματικά, το θρησκευτικό και το πατριωτικό στοιχείο υποχωρούν, προβάλλονται κοινωνικές αξίες, το περιβάλλον εμφανίζεται με τα προβλήματά του και κυριαρχεί η καθημερινότητα του σύγχρονου παιδιού.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — Κατάταξη τριών κειμένων στο είδος τους

Ερώτηση: Σε ποιο είδος ανήκει καθένα από τα παρακάτω κείμενα; Ποια γνωρίσματά τους σας οδήγησαν στην απάντηση που δώσατε;

Απάντηση:

• Α. «ΕΝΑ ΔΥΟ ΤΡΙΑ» («Ένα δύο τρία / πήγα στην κυρία / μου 'δωσ' ένα μήλο / μήλο δαγκωμένο / το 'δωσα στην κόρη / έκανε αγόρι / το 'βγάλε Θανάση / σκούπα και φαράσι.») Είδος: λάχνισμα. Γνωρίσματα που το δείχνουν (σελ. 136):

  • Ξεκινά με απαρίθμηση — τυπικό στοιχείο των ποιηματακίων που ρυθμίζουν την προετοιμασία των παιδικών παιχνιδιών.
  • Είναι ασυνάρτητο και ακατανόητο: τα λαχνίσματα είναι ασυνάρτητα, ακατανόητα και πολλές φορές περιπαικτικά ποιήματα.
  • Λέγεται από παιδιά με ρυθμική απαγγελία και συνοδεύεται από χειρονομίες, για να βγάλουν «μάνα» ή να χωριστούν σε ομάδες.
  • Ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία και έντονος ρυθμός· ο ήχος υπερτερεί του νοήματος — το παιδί προτιμά τον ήχο παρά το νόημα.

  Β. «ΑΝΟΙΞΕ ΝΥΧΤΟΛΟΥΛΟΥΔΟ» («Άνοιξε νυχτολούλουδο, άνοιξε και μην κλείσεις / την όμορφή σου μυρωδιά, ωσότου να τη χύσεις, / όλη μες στα μαλλάκια του· / το μικρό μου δες πώς κάνει, μαζί μου νάνι-νάνι.») Είδος: νανούρισμα. Γνωρίσματα που το δείχνουν (σελ. 134-135):

  • Είναι ρυθμικό, ολιγόστιχο τραγουδάκι που λέει η μητέρα ή η γιαγιά στο βρέφος, ενώ το κοιμίζει — το «νάνι-νάνι» και το «μικρό μου» το δηλώνουν ρητά.
  • Επίκληση: εδώ όχι στον προσωποποιημένο Ύπνο, αλλά στο νυχτολούλουδο, που προσωποποιείται («άνοιξε... μην κλείσεις»).
  • Έντονο το στοιχείο της υπερβολής και της λυρικής έξαρσης, που απορρέουν από τη μητρική αγάπη, καθώς και απαλή και παθητική μελωδία.
  • Ιαμβικό μέτρο και δεκαπεντασύλλαβος — τα νανουρίσματα έχουν ιαμβικό μέτρο.

  Γ. Το κείμενο της Άλκηστης («Ήτανε μια κολοκυθιά που έκανε δέκα μανταρίνια / και μια πορτοκαλιά που έκανε δέκα μηλαρόνια... και τα 'κανε χυμό αγριοαχλαδοπορτοκαλομανταρινομηλόζουμο...») Είδος: λεκτικό παιχνίδι / σύγχρονο ποίημα με παράλογο περιεχόμενο (νεοτερική-υπερρεαλιστική γραφή). Γνωρίσματα που το δείχνουν (σελ. 129 και 126-128):

  • Δεν πρόκειται για ιδιαίτερη κατηγορία ποιημάτων με κοινά χαρακτηριστικά, αλλά για στιχουργήματα που έχουν δημιουργηθεί με ευαισθησία και παιγνιώδη διάθεση, ώστε να προκαλούν γέλιο.
  • Περισσότερο θεωρούνται λεξιλογικές ασκήσεις, αφού συμβάλλουν στην κατάκτηση της γλώσσας από το παιδί — εδώ η τεράστια σύνθετη λέξη είναι καθαρή λεξιλογική άσκηση.
  • Παράλογο περιεχόμενο: η κολοκυθιά κάνει μανταρίνια και η πορτοκαλιά μηλαρόνια — σύνδεση του λογικού με το παράλογο, του πιθανού με το απίθανο.
  • Καθημερινό, σύγχρονο στοιχείο: το μίξερ, δηλαδή το πνεύμα της εποχής μέσα στους στίχους.
  • Ελεύθερη μορφή, χωρίς αυστηρή στροφική διάρθρωση, με εσωτερικό ρυθμό.

  Σύνοψη: Α = λάχνισμα (προφορική λογοτεχνία, προετοιμασία παιχνιδιού), Β = νανούρισμα (προφορική λογοτεχνία, κοίμισμα του βρέφους), Γ = λεκτικό παιχνίδι της σύγχρονης ποίησης (παράλογο, λεξιλογική άσκηση).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Α) Το «Ένα δύο τρία» είναι λάχνισμα: ξεκινά με απαρίθμηση, είναι ασυνάρτητο και περιπαικτικό, λέγεται από τα παιδιά με ρυθμική απαγγελία και χειρονομίες για να βγάλουν «μάνα» ή να χωριστούν σε ομάδες, με ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία και έντονο ρυθμό, όπου ο ήχος υπερτερεί του νοήματος. Β) Το «Άνοιξε νυχτολούλουδο» είναι νανούρισμα: ρυθμικό ολιγόστιχο τραγουδάκι που λέει η μητέρα ή η γιαγιά στο βρέφος ενώ το κοιμίζει (το δηλώνει το «νάνι-νάνι» και το «το μικρό μου»), με επίκληση και προσωποποίηση, υπερβολή και λυρική έξαρση που απορρέουν από τη μητρική αγάπη και ιαμβικό μέτρο. Γ) Το κείμενο της Άλκηστης είναι λεκτικό παιχνίδι της σύγχρονης ποίησης: στιχούργημα με παιγνιώδη διάθεση που προκαλεί γέλιο και λειτουργεί ως λεξιλογική άσκηση (η τεράστια σύνθετη λέξη), με παράλογο περιεχόμενο που συνδέει το λογικό με το απίθανο, σύγχρονο στοιχείο (το μίξερ) και ελεύθερη μορφή.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 5 — Τα λεκτικά παιχνίδια και η γλωσσική καλλιέργεια

Ερώτηση: Πώς συμβάλλουν τα λεκτικά παιχνίδια στη γλωσσική καλλιέργεια των παιδιών; Στην απάντησή σας να λάβετε υπόψη σας τα λεκτικά παιχνίδια που βρίσκονται στην αντίστοιχη ενότητα του βιβλίου και να δώσετε συγκεκριμένα παραδείγματα.

Απάντηση:

• Τι είναι (σελ. 129): δεν πρόκειται για ιδιαίτερη κατηγορία ποιημάτων με κοινά χαρακτηριστικά, αλλά για στιχουργήματα που έχουν δημιουργηθεί με ευαισθησία και παιγνιώδη διάθεση, ώστε να προκαλούν γέλιο· περισσότερο θεωρούνται λεξιλογικές ασκήσεις, αφού συμβάλλουν στην κατάκτηση της γλώσσας από το παιδί — σε αυτά αφθονούν οι παρηχήσεις, οι συνωνυμίες και οι ομοηχίες λέξεων.

  Πώς συμβάλλουν — με τα παραδείγματα του βιβλίου

  1. Ανάδειξη της ομοηχίας και της διαφοράς σημασίας: στα Παιχνιδόλεξα της Θ. Χορτιάτη — «Δε σφυρίζει το σφυρί, / δεν ψάλλει το ψαλίδι, / ούτε κουνούπια γέννησε / ποτέ το κουνουπίδι!» — το παιδί ακούει λέξεις που μοιάζουν ηχητικά (σφυρίζει-σφυρί, ψάλλει-ψαλίδι, κουνούπι-κουνουπίδι) και ανακαλύπτει ότι δεν σημαίνουν το ίδιο· ομοίως «Μήπως μαλώνει το μαλλί, / μαγκώνει η μαγκούρα, / τάχατες και το τσίπουρο / βγαίνει απ' την τσιπούρα;».
  2. Άσκηση της φωνολογικής επίγνωσης: οι παρηχήσεις εξοικειώνουν το παιδί με τους ήχους της γλώσσας — προϋπόθεση για την προανάγνωση.
  3. Εμπλουτισμός λεξιλογίου: κάθε ζεύγος φέρνει δύο νέες λέξεις μαζί, και το ποιητικό κείμενο βοηθά στον εμπλουτισμό του λεξιλογίου.
  4. Γνωριμία με τη μεταφορική και συμβολική χρήση: μέσα από τα κείμενα το παιδί είναι σε θέση να μάθει τη μεταφορική και συμβολική σημασία των λέξεων, την ειρωνεία και άλλες χρήσεις της γλώσσας· ιδιαίτερα τα λεκτικά παιχνίδια μπορούν να θεωρηθούν άριστες λεξιλογικές ασκήσεις.
  5. Ευχαρίστηση και εκτόνωση: ο ποιητικός λόγος που κινείται στη σφαίρα του παραλόγου συντελεί στην εκτόνωση και στην πνευματική ξεκούραση, ενώ το παιδί προτιμά τον ήχο παρά το νόημα — έτσι μαθαίνει παίζοντας, χωρίς διδακτισμό.
  6. Άσκηση της μνήμης και της άρθρωσης: το ποίημα «Ν» («Χθες η θεία μου η Άννα / εκατάπιε μια μπανάνα...») επαναλαμβάνει τον ίδιο φθόγγο και τις ίδιες λέξεις, ασκώντας προφορά, ρυθμό και μνήμη· η αστεία εικόνα («η μπανάνα στην κοιλιά / της έχει γίνει σαν πεπόνι») κρατά το ενδιαφέρον.
  7. Ένταξη στη σύγχρονη ποίηση: τα λεκτικά παιχνίδια δείχνουν ότι η ποίηση, είτε ως ακρόαση είτε ως δημιουργία, είναι ένα από τα μέσα που χρησιμοποιεί το παιδί για να εξερευνήσει τη γλώσσα, που ουσιαστικά για το μικρό παιδί αποτελεί ένα μυστήριο.

  Συγγενικά λαϊκά κείμενα με την ίδια λειτουργία (σελ. 138): γλωσσοδέτες («Φίλος φίλευε το φίλο, / τριαντάφυλλο με φύλλο.»), αινίγματα («Μια βαρκούλα φορτωμένη / στο λιμάνι πάει και μπαίνει. / Τι είναι; – Κουτάλι με φαγητό»), γνωμικά και μαντέματα, τα οποία συμβάλλουν σημαντικά στην πνευματική εξάσκηση του παιδιού.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα λεκτικά παιχνίδια δεν αποτελούν ιδιαίτερη κατηγορία ποιημάτων, αλλά στιχουργήματα φτιαγμένα με ευαισθησία και παιγνιώδη διάθεση ώστε να προκαλούν γέλιο, και θεωρούνται κυρίως λεξιλογικές ασκήσεις που συμβάλλουν στην κατάκτηση της γλώσσας, αφού αφθονούν σε αυτά οι παρηχήσεις, οι συνωνυμίες και οι ομοηχίες λέξεων. Στα «Παιχνιδόλεξα» της Θ. Χορτιάτη («Δε σφυρίζει το σφυρί, δεν ψάλλει το ψαλίδι, ούτε κουνούπια γέννησε ποτέ το κουνουπίδι!» και «Μήπως μαλώνει το μαλλί, μαγκώνει η μαγκούρα...») το παιδί ακούει λέξεις που μοιάζουν ηχητικά και ανακαλύπτει ότι δεν σημαίνουν το ίδιο, ασκώντας τη φωνολογική επίγνωση και εμπλουτίζοντας το λεξιλόγιό του. Το ποίημα «Ν» με την Άννα και την μπανάνα ασκεί προφορά, ρυθμό και μνήμη. Έτσι το παιδί μαθαίνει τη μεταφορική και συμβολική σημασία των λέξεων παίζοντας, ενώ ο παράλογος ποιητικός λόγος συντελεί και στην εκτόνωση και στην πνευματική ξεκούραση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 6 — Κατάταξη τραγουδιού και η ωφέλειά του

Ερώτηση: Διαβάστε το παρακάτω τραγουδάκι και κατατάξτε το στο είδος του με βάση τα γνωρίσματά του. Σε τι μπορεί να βοηθήσει το παιδί ένα τραγούδι όπως αυτό;

Απάντηση:

• Το κείμενο (σελ. 143): «Είσαι ένα κινεζάκι; / Είμαι. / Τρως πολύ ρυζάκι; / Τρώω. / Και πόσες κουταλίτσες; / Πέντε. / Μία, δύο, τρεις, τέσσερις, πέντε.»

  Α. Το είδος: πρόκειται για τραγουδάκι της προφορικής λογοτεχνίας, με χαρακτήρα παιχνιδοτράγουδου και λειτουργία λαχνίσματος/παιχνιδιού προαρίθμησης.

  Τα γνωρίσματα που το δείχνουν

  • Είναι σύντομο ρυθμικό τραγουδάκι, συνήθως με ομοιοκαταληξία, που τραγουδούν τα ίδια τα παιδιά ή τα τραγουδούν οι μεγάλοι στα παιδιά (σελ. 134) — εδώ κινεζάκι - ρυζάκι - κουταλίτσες.
  • Το ύφος του συνήθως είναι χιουμοριστικό και σκωπτικό.
  • Έχει μορφή διαλόγου ερώτησης-απάντησης, με σταθερό, επαναλαμβανόμενο σχήμα, όπως τα παιχνιδοτράγουδα που συνοδεύουν παιχνίδια (πρβ. το πασίγνωστο παιχνίδι που συνοδεύεται από το τραγούδι Γύρω γύρω όλοι...).
  • Καταλήγει σε απαρίθμηση (Μία, δύο, τρεις, τέσσερις, πέντε), όπως τα λαχνίσματα, που ρυθμίζουν την προετοιμασία των παιδικών παιχνιδιών και λέγονται με ρυθμική απαγγελία και χειρονομίες.
  • Ο ήχος και ο ρυθμός προηγούνται του νοήματος — το παιδί προτιμά τον ήχο παρά το νόημα.

  Β. Σε τι βοηθά το παιδί

  1. Προαρίθμηση: ορισμένα ποιήματα και τραγούδια μπορούν να αποτελέσουν παιχνίδια προανάγνωσης και προαρίθμησης· παρόμοια τραγουδάκια και ποιηματάκια μπορούν να προετοιμάσουν τα μικρά παιδιά για την εκμάθηση των αριθμών (πρβ. «Έχω μια πάπια / που κάνει δέκα αυγά...»). Εδώ η απαρίθμηση ως το πέντε γίνεται τραγούδι.
  2. Γλωσσική καλλιέργεια: το ποιητικό κείμενο φέρνει το παιδί σε επαφή με τη μητρική του γλώσσα, οδηγεί στην καλλιέργεια της προφορικής έκφρασης και βοηθά στον εμπλουτισμό του λεξιλογίου· η δομή ερώτησης-απάντησης ασκεί τον διάλογο και την εναλλαγή σειράς.
  3. Μνήμη, ρυθμός και άρθρωση: καλλιεργούν από νωρίς τη μάθηση, τη μνήμη και τη δημιουργικότητα των παιδιών και μπορούν να θεωρηθούν ασκήσεις προαναγνωστικές.
  4. Ευχαρίστηση και εκτόνωση: ο ευχάριστος και διασκεδαστικός ποιητικός λόγος βοηθά το παιδί να εμπλουτίζει τον εσωτερικό του κόσμο και να διαμορφώνει αισιόδοξη στάση απέναντι στη ζωή.
  5. Ομαδικό πνεύμα: όπως τα λαχνίσματα, ανοίγει την είσοδο στον μαγικό κόσμο του παιχνιδιού, αλλά ταυτόχρονα εισάγει κανονισμούς στο παιχνίδι και εγκαθιδρύει ομαδικό πνεύμα.
  6. Άλλες έννοιες: με τον ίδιο τρόπο μπορούν να μεταδοθούν και άλλες έννοιες στα παιδιά, όπως τα χρώματα, τα μεγέθη και τα σχήματα.

  Προσοχή: κείμενα με αναφορές σε άλλους λαούς χρειάζονται προσεκτικό σχολιασμό, ώστε να μη μεταδίδουν στερεότυπα — η σύγχρονη παιδική ποίηση προβάλλει πανανθρώπινα ιδεώδη και κοινωνικές αξίες (Δικαιοσύνη, Ειρήνη, Ελευθερία).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Πρόκειται για τραγουδάκι της προφορικής λογοτεχνίας με χαρακτήρα παιχνιδοτράγουδου και λειτουργία παιχνιδιού προαρίθμησης: είναι σύντομο και ρυθμικό, με ομοιοκαταληξία (κινεζάκι-ρυζάκι), χιουμοριστικό ύφος, μορφή διαλόγου ερώτησης-απάντησης με σταθερό επαναλαμβανόμενο σχήμα και κατάληξη σε απαρίθμηση, όπου ο ήχος και ο ρυθμός προηγούνται του νοήματος. Βοηθά το παιδί κυρίως στην προαρίθμηση, αφού τέτοια τραγουδάκια προετοιμάζουν για την εκμάθηση των αριθμών, όπως και το «Έχω μια πάπια που κάνει δέκα αυγά»· καλλιεργεί τη γλώσσα και την προφορική έκφραση με τον διάλογο και την εναλλαγή σειράς, ασκεί τη μνήμη, τον ρυθμό και την άρθρωση ως προαναγνωστική άσκηση, προσφέρει ευχαρίστηση και εκτόνωση και εγκαθιδρύει ομαδικό πνεύμα· με τον ίδιο τρόπο μπορούν να μεταδοθούν και έννοιες όπως τα χρώματα, τα μεγέθη και τα σχήματα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 1 — Αξιοποίηση του ποιήματος «Αν όλα τα παιδιά της Γης»

Ερώτηση: Αφού διαβάσετε το αποσπασματικό ποίημα που ακολουθεί, προσπαθήστε να απαντήσετε στα ερωτήματα: (α) Πώς θα μπορούσατε να εισαγάγετε το ποίημα με φυσικό τρόπο στην τάξη; (β) Ποια θέματα θα μπορούσε να συζητήσει ο/η παιδαγωγός με τα νήπια με αφορμή το κείμενο; (γ) Πώς μπορεί το συγκεκριμένο απόσπασμα να συμβάλει στην ευαισθητοποίηση και στη γλωσσική καλλιέργεια των (προ)νηπίων;

Απάντηση:

• Το ποίημα: «Αν όλα τα παιδιά της Γης / πιάναν γερά τα χέρια / κορίτσια αγόρια στη σειρά / και στήνανε χορό / ο κύκλος θα γινότανε / πολύ πολύ μεγάλος / κι ολόκληρη τη Γη μας / θ' αγκάλιαζε θαρρώ.» — Γ. Ρίτσος (σελ. 143).

  (α) Πώς εισάγεται με φυσικό τρόπο

  • Η επαφή των παιδιών με τον ποιητικό λόγο προϋποθέτει ευχάριστο περιβάλλον και φιλική ατμόσφαιρα· δεν απαιτείται ούτε συγκεκριμένη ώρα ούτε κάποια υλικά — αρκεί η φυσική και αβίαστη ένταξη του ποιητικού κλίματος στις δραστηριότητες της ημέρας, με ηρεμία και χαλάρωση, καθώς και με το άκουσμα μιας μελωδίας.
  • Αυτό που έχει τη μεγαλύτερη σημασία είναι η καταλληλότητα της στιγμής: εδώ η ιδανική αφορμή είναι ένα κυκλικό παιχνίδι — αμέσως μετά το «Γύρω γύρω όλοι», όταν τα παιδιά κρατιούνται ήδη χέρι-χέρι, ο/η παιδαγωγός απαγγέλλει (και όχι διαβάζει) το ποίημα, όπως γίνεται με Τα παιχνίδια του αγέρα της Ντ. Χατζηνικολάου σε μια ανεμοδαρμένη φθινοπωρινή μέρα.
  • Άλλες φυσικές αφορμές: μια μέρα ειρήνης ή φιλίας, η άφιξη ενός νέου παιδιού στην ομάδα, μια υδρόγειος ή ένας χάρτης στη γωνιά, μια αφορμή από τα ίδια τα παιδιά («γιατί δεν παίζουν όλα τα παιδιά μαζί;»).
  • Ο τρόπος: απλά και φυσικά, όχι μόνο με τη φωνή αλλά και με το βλέμμα.

  (β) Θέματα για συζήτηση με τα νήπια

  • Η φιλία και η συνεργασία: τα ποιήματα για παιδιά προωθούν τη συνεργασία και ευνοούν ένα κλίμα αισιοδοξίας για το μέλλον του κόσμου.
  • Η ειρήνη και η ισότητα: προβάλλονται κοινωνικές αξίες (Δικαιοσύνη, Ειρήνη, Ελευθερία κ.ά.), που τονώνουν το κοινωνικό συναίσθημα του παιδιού· κορίτσια αγόρια στη σειρά — όλα μαζί, χωρίς διάκριση.
  • Τα παιδιά του κόσμου: πώς είναι τα παιδιά σε άλλες χώρες, τι παιχνίδια παίζουν, τι θα λέγαμε αν κρατούσαμε το χέρι τους.
  • Οι μεγάλοι και τα γραφεία τους: στη δεύτερη στροφή τα παιδιά «φωνάζαν τους μεγάλους / κι αφήναν τα γραφεία τους / και μπαίναν στο χορό» — τι κάνουν οι μεγάλοι, γιατί δεν παίζουν, τι θα γινόταν αν έπαιζαν.
  • Η Γη ως κοινό σπίτι: η φροντίδα για τον πλανήτη — το φυσικό περιβάλλον δεν είναι τόσο ρομαντικό όσο άλλοτε, αλλά πάσχει από πολλαπλά προβλήματα.
  • Η εικόνα του κύκλου: πόσο μεγάλος θα ήταν, τι σχήμα έχει η Γη — έννοιες μεγέθους και σχήματος.

  (γ) Συμβολή στην ευαισθητοποίηση και στη γλωσσική καλλιέργεια Ευαισθητοποίηση:

  • Η ποίηση μεταδίδει στο παιδί την ομορφιά της φύσης, καθώς και τη δύναμη των συναισθημάτων (φιλία, αγάπη, ζεστασιά της οικογένειας κτλ.) και καλλιεργεί τον ψυχοπνευματικό του κόσμο, αφού η ψυχική διάθεση του ποιητή, οι σκέψεις και τα συναισθήματά του, οι πόθοι και οι επιθυμίες του μεταγγίζονται στην παιδική ψυχή.
  • Επιτυγχάνεται η αισθητική απόλαυση του κειμένου από το παιδί και, χωρίς διδακτικό τόνο, η διάπλαση του χαρακτήρα — το μήνυμα της αδελφοσύνης δεν δίνεται ως κήρυγμα, αλλά ως εικόνα. Γλωσσική καλλιέργεια:
  • Το ποιητικό κείμενο είναι ένα μέσο που φέρνει το παιδί σε επαφή με τη μητρική του γλώσσα, οδηγεί στην καλλιέργεια της προφορικής έκφρασης και βοηθά στον εμπλουτισμό του λεξιλογίου.
  • Η καθαρή και κατανοητή άρθρωση από τον/την παιδαγωγό βοηθά το παιδί να εξοικειωθεί με καινούριες λέξεις και εκφράσεις — π.χ. «θαρρώ», «ολόκληρη», «αγκαλιάζω».
  • Μέσα από τα κείμενα το παιδί μαθαίνει τη μεταφορική και συμβολική σημασία των λέξεων — ο κύκλος που «αγκαλιάζει» τη Γη είναι μεταφορά.
  • Ο υποθετικός λόγος («Αν... θα...») ασκεί τη γλωσσική δομή της υπόθεσης και της συνέπειας και τη φαντασία.

  Δραστηριότητες που ακολουθούν: ζωγραφική του κύκλου των παιδιών, μεγάλο ομαδικό κολλάζ για τη «γωνιά της ποίησης», μελοποίηση και χορευτικές κινήσεις λίγων ατόμων, για να αποφεύγεται ο συνωστισμός, δημιουργία νέων στίχων με ερέθισμα από τον/την παιδαγωγό και μαγνητοφώνηση των προφορικών προϊόντων των παιδιών, χωρίς σε καμιά περίπτωση ο/η παιδαγωγός να κρίνει με δυσμένεια τα παιδικά αυτά δημιουργήματα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: (α) Το εισάγουμε αβίαστα, χωρίς ειδική ώρα ή υλικά, εκμεταλλευόμενοι την καταλληλότητα της στιγμής — ιδανικά μετά από ένα κυκλικό παιχνίδι όπως το «Γύρω γύρω όλοι», όταν τα παιδιά κρατιούνται ήδη χέρι-χέρι — και το απαγγέλλουμε, δεν το διαβάζουμε, με απλό και φυσικό τρόπο, όχι μόνο με τη φωνή αλλά και με το βλέμμα. (β) Θέματα συζήτησης: η φιλία και η συνεργασία, η ειρήνη και η ισότητα αγοριών και κοριτσιών, τα παιδιά άλλων χωρών, οι μεγάλοι που αφήνουν τα γραφεία τους για να μπουν στον χορό, η Γη ως κοινό σπίτι και η φροντίδα της, καθώς και η εικόνα του κύκλου με έννοιες μεγέθους και σχήματος. (γ) Ευαισθητοποιεί, γιατί μεταδίδει τη δύναμη των συναισθημάτων και μεταγγίζει στην παιδική ψυχή τη διάθεση του ποιητή, με αισθητική απόλαυση και διάπλαση του χαρακτήρα χωρίς διδακτικό τόνο· και καλλιεργεί τη γλώσσα, γιατί φέρνει το παιδί σε επαφή με τη μητρική του γλώσσα, εμπλουτίζει το λεξιλόγιο, εισάγει τη μεταφορική σημασία (ο κύκλος που «αγκαλιάζει» τη Γη) και ασκεί τον υποθετικό λόγο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 2 — Δραστηριότητες μετά την απαγγελία

Ερώτηση: Τι είδους δραστηριότητες θα μπορούσαν να ακολουθήσουν την απαγγελία του κειμένου της άσκησης (1);

Απάντηση:

• Η αρχή (σελ. 138): η ακρόαση ενός ποιήματος δεν είναι ο τελικός σκοπός της αισθητικής και γλωσσικής αγωγής — η ολοκλήρωση της απαγγελίας του κειμένου από τον/την παιδαγωγό πρέπει να ακολουθείται από δραστηριότητες με αφορμή το ίδιο το κείμενο· τελικό σκοπό επίσης δεν αποτελεί η αποστήθιση του ποιήματος από τα παιδιά.

  Ενδεικτικές δραστηριότητες για το «Αν όλα τα παιδιά της Γης»

  1. Ζωγραφική: ο/η παιδαγωγός ζητά από τα παιδιά να ζωγραφίσουν το ποίημα που μόλις άκουσαν, κολλάει στις ζωγραφιές το ποίημα φωτοτυπημένο και τις δίνει στα παιδιά, για να τις μεταφέρουν στο σπίτι — εκεί μπορεί να αναπτυχθεί συζήτηση με τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας πάνω στο θέμα του ποιήματος.
  2. Ομαδικό κολλάζ και «γωνιά της ποίησης»: οι ζωγραφιές ή τα κολλάζ ή οι χειροτεχνίες μπορούν να τοιχοκολληθούν μαζί με φωτογραφίες ποιητών στη «γωνιά της ποίησης» — εδώ ένας τεράστιος κύκλος από χάρτινες φιγούρες παιδιών γύρω από μια υδρόγειο.
  3. Μελοποίηση: το κείμενο μπορεί να αποδοθεί με μελωδία — τα παιδιά τραγουδούν τους στίχους σε γνωστό σκοπό.
  4. Χορευτικές κινήσεις: με χορευτικές κινήσεις λίγων όμως ατόμων, για να αποφεύγεται ο συνωστισμός — κύκλος που μεγαλώνει και μικραίνει.
  5. Δραματοποίηση ή παντομίμα: αν το κείμενο παρέχει τη δυνατότητα, να ακολουθήσει δραματοποίηση ή παντομίμα — τα παιδιά «καλούν» τους μεγάλους να αφήσουν τα γραφεία τους και να μπουν στον χορό.
  6. Δημιουργία παραμυθιού: το ποίημα μπορεί να εμπνεύσει τα παιδιά να δημιουργήσουν ένα παραμύθι — π.χ. η ιστορία ενός παιδιού που ταξιδεύει για να βρει τα παιδιά όλου του κόσμου.
  7. Δημιουργία νέου ποιήματος: δεν αποκλείεται ένα ποίημα να αποτελέσει έναυσμα για τη δημιουργία ενός άλλου ποιήματος· η συμβολή του/της παιδαγωγού μπορεί να είναι και άμεση, δίνοντας έναν στίχο στα παιδιά ως ερέθισμα για να παραγάγουν τον επόμενο ομοιοκατάληκτο στίχο («Παίζω κρυφτό» → «με το φίλο τον Τοτό») — εδώ π.χ. «Αν όλα τα παιδιά της Γης...» → «...θα φτιάχναμε ένα...».
  8. Πρόσκληση ποιητή: πολλές φορές τα παιδιά εκφράζουν απορίες τόσο για την ίδια την ποίηση όσο και για τους ποιητές — τις καλύτερες και αμεσότερες απαντήσεις δε θα μπορούσε να δώσει παρά ένας ποιητής, τον οποίο θα προσκαλούσε ο/η παιδαγωγός στον Παιδικό σταθμό/Νηπιαγωγείο.

  Κανόνες που τηρούμε

  • Καλό είναι τα προφορικά προϊόντα των παιδιών να μαγνητοφωνούνται, ώστε να υπάρχει η δυνατότητα για συζήτηση και κριτική.
  • Σε καμιά περίπτωση πάντως ο/η παιδαγωγός δεν κρίνει με δυσμένεια τα παιδικά αυτά δημιουργήματα.
  • Η αποστήθιση δεν είναι σκοπός, αλλά δεν είναι καταδικαστέα όταν είναι αποτέλεσμα σύμπτωσης — η επανάληψη ολόκληρου του κειμένου, και όχι η τμηματική επανάληψη, οδηγεί τα παιδιά σιγά σιγά να το μάθουν.
  • Οι δραστηριότητες ποικίλλουν ανάλογα με τη διάθεση, τις ικανότητες των παιδιών και την απήχηση του κειμένου σ' αυτά.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: μετά την απαγγελία ακολουθούν δραστηριότητες με αφορμή το ίδιο το κείμενο — ζωγραφική του ποιήματος με το φωτοτυπημένο κείμενο κολλημένο στη ζωγραφιά, ώστε να μεταφερθεί στο σπίτι και να συζητηθεί με την οικογένεια· ομαδικό κολλάζ στη «γωνιά της ποίησης» μαζί με φωτογραφίες ποιητών· μελοποίηση· χορευτικές κινήσεις λίγων ατόμων, για να αποφεύγεται ο συνωστισμός· δραματοποίηση ή παντομίμα· δημιουργία παραμυθιού εμπνευσμένου από το ποίημα· δημιουργία νέου ποιήματος, με τον παιδαγωγό να δίνει έναν στίχο ως ερέθισμα για τον επόμενο ομοιοκατάληκτο· και πρόσκληση ποιητή στον σταθμό για τις απορίες των παιδιών. Τα προφορικά προϊόντα καλό είναι να μαγνητοφωνούνται για συζήτηση, ενώ σε καμιά περίπτωση ο παιδαγωγός δεν κρίνει με δυσμένεια τα παιδικά δημιουργήματα, και η αποστήθιση δεν αποτελεί σκοπό.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 3 — Καταγραφή τραγουδιών και νανουρισμάτων του τόπου

Ερώτηση: Να καταγράψετε και να απομαγνητοφωνήσετε τραγούδια, νανουρίσματα, λαχνίσματα και/ ή ταχταρίσματα από τον τόπο σας.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα λαογραφικής συλλογής. Ενδεικτικός οδηγός με βάση την ενότητα 7.5.

  1. Πηγές

  • Οικογένεια: γιαγιάδες και παππούδες, μητέρες — η πρώτη επαφή του παιδιού με τη μητρική γλώσσα και τον ρυθμικό ήχο γίνεται κοντά στους πρώτους παιδαγωγούς του που είναι η μάνα και η γιαγιά.
  • Γείτονες και συγγενείς από άλλους τόπους, πολιτιστικοί σύλλογοι, τοπικές λαογραφικές συλλογές (πρβ. τη συλλογή του Ν.Γ. Πολίτη).
  • Τα ίδια τα παιδιά της γειτονιάς για τα λαχνίσματα, που μεταδίδονται προφορικά και γι' αυτό έχουν πολλές παραλλαγές.

  2. Τι καταγράφουμε ανά είδος | Είδος | Πώς το αναγνωρίζουμε | |---|---| | Δημοτικά τραγούδια (παιδικά) | απαγγέλλονται ρυθμικά από ή για τα παιδιά, παιγνιώδης χαρακτήρας | | Τραγουδάκια | σύντομα, ρυθμικά, με ομοιοκαταληξία, χιουμοριστικό και σκωπτικό ύφος, θέματα από ζώα, ήλιο, βροχή, φεγγάρι, μήνες | | Νανουρίσματα | ολιγόστιχα, λέγονται ενώ κοιμίζουν το βρέφος, επίκληση στον προσωποποιημένο Ύπνο, ιαμβικό μέτρο, υπερβολή και λυρική έξαρση | | Ταχταρίσματα | λέγονται ενώ χορεύουν το παιδί στα χέρια ή στα γόνατα, εναρκτήρια φράση ταχτιρντί και ταχτιρντό, τροχαϊκό μέτρο, αυτοσχέδια | | Λαχνίσματα | ασυνάρτητα, ακατανόητα, περιπαικτικά, ρυθμική απαγγελία με χειρονομίες, για να βγάλουν «μάνα» ή να χωριστούν σε ομάδες |

  3. Μεθοδολογία

  • Ηχογράφηση με άδεια του πληροφορητή· καταγραφή τόπου, ηλικίας και περίστασης (πότε το λέγανε), χωρίς προσωπικά στοιχεία στη δημοσίευση.
  • Απομαγνητοφώνηση πιστή, με τον τοπικό γλωσσικό τύπο (χωρίς «διόρθωση» της ντοπιολαλιάς).
  • Καταγραφή και της κίνησης ή της χειρονομίας που συνοδεύει το κείμενο (ιδίως στα ταχταρίσματα και στα λαχνίσματα).
  • Σημείωση των παραλλαγών: επειδή τα παιδιά δυσκολεύονται να ανακαλέσουν στη μνήμη τους το πρότυπο, καταφεύγουν στον αυτοσχεδιασμό, προσθέτοντας ή αφαιρώντας στοιχεία.

  4. Επεξεργασία: ταξινόμηση κατά είδος, σχολιασμός μέτρου και ομοιοκαταληξίας, σύγκριση με τα παραδείγματα του βιβλίου («Ύπνε, που παίρνεις τα μικρά...», «Το παιδί μου το μοσχάτο...», «Πού θα πας εσύ;»).

  5. Αξιοποίηση και παρουσίαση: μικρή έντυπη ή ψηφιακή συλλογή για τη «γωνιά της ποίησης», παρουσίαση στην τάξη με ακρόαση αποσπασμάτων και συζήτηση για τη σημασία της παράδοσης — η λαϊκή μας παράδοση προσφέρει πλούσιο υλικό, το οποίο λόγω του ρυθμικού του χαρακτήρα αποτελεί προσιτό για το παιδί μέσο γλωσσικής καλλιέργειας και μετάδοσης παραδοσιακών αξιών, ενώ το μικρό παιδί έρχεται σε επαφή με τη γνήσια λαϊκή παράδοση του τόπου μας και τα είδη της.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: αντλούμε υλικό από γιαγιάδες, παππούδες και μητέρες, από συγγενείς και πολιτιστικούς συλλόγους και από τα ίδια τα παιδιά της γειτονιάς για τα λαχνίσματα. Καταγράφουμε χωριστά δημοτικά παιδικά τραγούδια, τραγουδάκια (σύντομα, ρυθμικά, χιουμοριστικά), νανουρίσματα (ολιγόστιχα, με επίκληση στον Ύπνο, ιαμβικά, με υπερβολή και λυρική έξαρση), ταχταρίσματα (με το «ταχτιρντί και ταχτιρντό», τροχαϊκά, αυτοσχέδια, με κίνηση στα γόνατα) και λαχνίσματα (ασυνάρτητα και περιπαικτικά, με ρυθμική απαγγελία και χειρονομίες, για να βγει «μάνα»). Ηχογραφούμε με άδεια, σημειώνουμε τόπο και περίσταση, απομαγνητοφωνούμε πιστά διατηρώντας τον τοπικό γλωσσικό τύπο, καταγράφουμε και τις κινήσεις και τις παραλλαγές, και τέλος ταξινομούμε κατά είδος, σχολιάζουμε μέτρο και ομοιοκαταληξία και παρουσιάζουμε μια μικρή συλλογή για τη «γωνιά της ποίησης».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 4 — Ζωγραφική με αφορμή ένα ποίημα

Ερώτηση: Διαβάστε στα παιδιά ένα ποίημα και κατόπιν ζητήστε τους να ζωγραφίσουν κάτι με αφορμή αυτό. Να συγκρίνετε και να συζητήσετε τις ζωγραφιές των παιδιών.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πρακτικής άσκησης. Ενδεικτικό σχέδιο με βάση την ενότητα 7.6.

  Η θεωρητική βάση: η Λογοτεχνία μπορεί να συνδυαστεί με άλλες μορφές τέχνης και έτσι να αναπλαστούν οι στίχοι με διάφορους τρόπους — ο/η παιδαγωγός ζητά από τα παιδιά να ζωγραφίσουν το ποίημα που μόλις άκουσαν, κολλάει στις ζωγραφιές το ποίημα φωτοτυπημένο και τις δίνει στα παιδιά, για να τις μεταφέρουν στο σπίτι, όπου μπορεί να αναπτυχθεί συζήτηση με τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας πάνω στο θέμα του ποιήματος.

  1. Επιλογή ποιήματος: σύντομο, με σαφείς και παραστατικές εικόνες — τα ποιήματα για παιδιά αναπαριστούν τον πραγματικό ή φανταστικό κόσμο με σαφή και παραστατικό τρόπο και, κατά τον Τσουκόφσκι, κάθε στροφή αναπαριστά και μία εικόνα. Ενδεικτικά: «Η Αυγούλα» του Β. Ρώτα, «Ένα πανί» του Γ. Κρόκου, «Η πεταλούδα» του Ζ. Παπαντωνίου.

  2. Η ανάγνωση/απαγγελία: ήρεμο κλίμα, απλή και φυσική απόδοση, δεύτερη ανάγνωση ολόκληρου του κειμένου αν το ζητήσουν τα παιδιά — η επανάληψη ολόκληρου του κειμένου, και όχι η τμηματική επανάληψη.

  3. Η ζωγραφική: χωρίς υπόδειξη θέματος — «ζωγραφίστε ό,τι θέλετε από αυτό που ακούσατε»· ίδια υλικά για όλα τα παιδιά, ώστε οι ζωγραφιές να συγκρίνονται· καταγράφουμε δίπλα σε κάθε ζωγραφιά, με τα λόγια του παιδιού, τι παριστάνει.

  4. Η σύγκριση και η συζήτηση | Άξονας | Ερώτημα | |---|---| | Θέμα | ποιον στίχο ή ποια εικόνα διάλεξε το κάθε παιδί; | | Πρόσωπα | ζωγράφισε τον εαυτό του μέσα στη σκηνή; | | Χρώματα | ταιριάζουν με τη διάθεση του ποιήματος; | | Λεπτομέρειες | τι πρόσθεσε που δεν υπάρχει στο ποίημα; | | Κοινά και διαφορές | ποια εικόνα επανέρχεται στις περισσότερες ζωγραφιές; |

  5. Τι δείχνει η σύγκριση: πώς η ίδια εικόνα «διαβάζεται» διαφορετικά από κάθε παιδί — αντίστοιχα με ό,τι συμβαίνει και στην αναδιήγηση, όπου κάθε παιδί τονίζει διαφορετικά σημεία και προσθέτει διαφορετικά στοιχεία, από μια ιδιαίτερη, προσωπική οπτική γωνία· δείχνει επίσης τι κατάλαβε και τι το συγκίνησε.

  6. Κανόνες: σε καμιά περίπτωση ο/η παιδαγωγός δεν κρίνει με δυσμένεια τα παιδικά αυτά δημιουργήματα· η συζήτηση είναι περιγραφική, όχι αξιολογική.

  7. Συνέχεια: τα έργα τοιχοκολλούνται στη «γωνιά της ποίησης» μαζί με φωτογραφίες ποιητών, ενώ το φωτοτυπημένο ποίημα κολλιέται στη ζωγραφιά και ταξιδεύει στο σπίτι.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: επιλέγουμε σύντομο ποίημα με σαφείς και παραστατικές εικόνες (π.χ. «Η Αυγούλα» του Ρώτα ή «Η πεταλούδα» του Παπαντωνίου), το απαγγέλλουμε απλά και φυσικά σε ήρεμο κλίμα και ζητάμε από τα παιδιά να ζωγραφίσουν ό,τι θέλουν από αυτό, χωρίς υπόδειξη θέματος και με ίδια υλικά για όλα, σημειώνοντας δίπλα σε κάθε ζωγραφιά, με τα λόγια του παιδιού, τι παριστάνει. Στη σύγκριση εξετάζουμε ποιον στίχο ή ποια εικόνα διάλεξε το καθένα, αν ζωγράφισε τον εαυτό του, αν τα χρώματα ταιριάζουν με τη διάθεση του ποιήματος, τι πρόσθεσε και ποια εικόνα επανέρχεται. Η συζήτηση είναι περιγραφική και όχι αξιολογική — σε καμιά περίπτωση δεν κρίνουμε με δυσμένεια τα παιδικά δημιουργήματα — και τα έργα τοιχοκολλούνται στη «γωνιά της ποίησης», ενώ το φωτοτυπημένο ποίημα κολλιέται στη ζωγραφιά για να ταξιδέψει στο σπίτι.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 5 — Τραγούδι με χορευτικές κινήσεις κατά ομάδες

Ερώτηση: Να τραγουδήσετε ένα τραγούδι στα παιδιά και ζητήστε τους κατά μικρές ομάδες να εκτελέσουν ταυτόχρονα χορευτικές κινήσεις.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πρακτικής άσκησης. Ενδεικτικό σχέδιο.

  Η θεωρητική βάση (σελ. 139): το κείμενο μπορεί να αποδοθεί με μελωδία (μελοποίηση) ή με χορευτικές κινήσεις λίγων όμως ατόμων, για να αποφεύγεται ο συνωστισμός. Επίσης το παιδί αγαπά τα ποιήματα που είναι συνυφασμένα με το παιχνίδι (Τσουκόφσκι) και η γλωσσική και αισθητική καλλιέργεια επιτυγχάνονται μέσα από τον συνδυασμό λόγου και παιχνιδιού (σελ. 133).

  1. Επιλογή τραγουδιού: έντονος και σταθερός ρυθμός, σύντομοι στίχοι, επαναλαμβανόμενο ρεφρέν — ιδανικά παιχνιδοτράγουδο, όπως το πασίγνωστο παιχνίδι που συνοδεύεται από το τραγούδι Γύρω γύρω όλοι..., ή δημοτικό παιδικό τραγούδι («Ένα νερό, κυρά-Βαγγελιώ», καλαματιανός χορός).

  2. Οργάνωση σε μικρές ομάδες

  • Ομάδες των 4-5 παιδιών, με εναλλαγή: μία ομάδα χορεύει, οι υπόλοιπες τραγουδούν και κρατούν ρυθμό — έτσι αποφεύγεται ο συνωστισμός και όλα τα παιδιά συμμετέχουν.
  • Καθαρός, ελεύθερος χώρος και σαφή όρια για κάθε ομάδα.

  3. Οι κινήσεις

  • Πρώτα μιμητικές κινήσεις επί τόπου (κεφάλι, κορμός, χέρια), όπως προτείνεται και για την αφήγηση, και έπειτα μετακίνηση στον χώρο (κύκλος, γραμμή, φιδάκι).
  • Οι κινήσεις προκύπτουν από τα ίδια τα παιδιά, με τον/την παιδαγωγό να προτείνει μόνο όταν χρειάζεται.
  • Απλά βήματα και επαναλήψεις, ώστε να τα θυμούνται.

  4. Ρόλος του/της παιδαγωγού: τραγουδά μαζί τους, κρατά σταθερό ρυθμό (παλαμάκια, ντέφι), δεν διακόπτει για διορθώσεις και επιβραβεύει τη συμμετοχή.

  5. Τι κερδίζουν τα παιδιά

  • Ρυθμική αγωγή και κινητική έκφραση, ικανοποίηση της έντονης ανάγκης για κίνηση.
  • Γλωσσική καλλιέργεια: επανάληψη στίχων, άρθρωση, μνήμη — η μίμηση της λογοτεχνικής γλώσσας και της ομιλίας του/της παιδαγωγού είναι ο κύριος μηχανισμός της γλωσσικής ανάπτυξης.
  • Συνεργασία και ομαδικό πνεύμα: τα ποιήματα για παιδιά προωθούν τη συνεργασία.
  • Επαφή με τη λαϊκή παράδοση, αν επιλεγεί δημοτικό τραγούδι — το μικρό παιδί έρχεται σε επαφή με τη γνήσια λαϊκή παράδοση του τόπου μας και τα είδη της.

  6. Καταγραφή και παρουσίαση: σύντομη βιντεοσκόπηση ή φωτογραφίες με άδεια του σταθμού, περιγραφή των κινήσεων που επινόησαν τα παιδιά και σχολιασμός για το πώς λειτούργησε η εναλλαγή των ομάδων.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: επιλέγουμε τραγούδι με έντονο και σταθερό ρυθμό, σύντομους στίχους και επαναλαμβανόμενο ρεφρέν — ιδανικά παιχνιδοτράγουδο όπως το «Γύρω γύρω όλοι» ή δημοτικό παιδικό τραγούδι — και οργανώνουμε ομάδες των 4-5 παιδιών με εναλλαγή: μία ομάδα χορεύει και οι υπόλοιπες τραγουδούν και κρατούν ρυθμό, ώστε να αποφεύγεται ο συνωστισμός, όπως ορίζει το βιβλίο για τις χορευτικές κινήσεις. Ξεκινάμε από μιμητικές κινήσεις επί τόπου και προχωράμε σε μετακίνηση στον χώρο, αφήνοντας τις κινήσεις να προκύψουν από τα ίδια τα παιδιά, με απλά και επαναλαμβανόμενα βήματα. Ο παιδαγωγός τραγουδά μαζί τους, κρατά ρυθμό και δεν διακόπτει για διορθώσεις. Τα παιδιά κερδίζουν ρυθμική αγωγή και κινητική έκφραση, γλωσσική καλλιέργεια μέσα από την επανάληψη και τη μίμηση, συνεργασία και επαφή με τη λαϊκή παράδοση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 6 — Από το ποίημα στο παραμύθι

Ερώτηση: Διαβάστε ένα ποίημα στα παιδιά και προσπαθήστε μαζί να δημιουργήσετε ένα παραμύθι, εστιάζοντας την προσοχή σας σε έναν ήρωα, σε ένα περιστατικό ή στον τίτλο του ποιήματος.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πρακτικής άσκησης. Ενδεικτικό σχέδιο.

  Η θεωρητική βάση (σελ. 139): το ποίημα μπορεί να εμπνεύσει τα παιδιά να δημιουργήσουν ένα παραμύθι· συνδυάζεται με τη μέθοδο της δημιουργίας παραμυθιού από τα παιδιά (σελ. 103): σκεφτόμαστε ομαδικά ένα θέμα και κάθε παιδί με τη σειρά του προσθέτει το δικό του αφηγηματικό λιθαράκι στην οικοδόμηση του παραμυθιού.

  1. Επιλογή ποιήματος και σημείου εκκίνησης | Αφετηρία | Παράδειγμα | |---|---| | Ήρωας | η πεταλούδα του Παπαντωνίου — «τι έγινε την επόμενη μέρα;» | | Περιστατικό | το πανί που αρμενίζει στο «Ένα πανί» του Γ. Κρόκου — «πού ταξίδευε;» | | Τίτλος | «Η Αυγούλα» του Β. Ρώτα — «ποια είναι η Αυγούλα και τι κάνει κάθε πρωί;» |

  2. Η διαδικασία

  1. Απαγγελία του ποιήματος και σύντομη συζήτηση.
  2. Επιλογή αφετηρίας από τα παιδιά (ήρωας / περιστατικό / τίτλος).
  3. Ξεκίνημα με το τυπικό «Μια φορά κι έναν καιρό...», ώστε η αφήγηση να πατήσει σε γνώριμο φραστικό μοτίβο.
  4. Κύκλος: κάθε παιδί προσθέτει μία-δύο προτάσεις· ο/η παιδαγωγός επαναλαμβάνει σύντομα τα προηγούμενα για συνοχή.
  5. Καθοδήγηση με τα στοιχεία του παραμυθιού: ένας ήρωας, ένα εμπόδιο ή κακός, ένας βοηθός, μια δοκιμασία, αίσιο τέλος — η κατάληξη του παραμυθιού είναι θετική.
  6. Μαγνητοφώνηση και ζωγραφική των επεισοδίων, ώστε στο τέλος να είναι δυνατή η ανασύνθεση του παραμυθιού μέσα από τις ζωγραφιές.

  3. Τι προσέχουμε

  • Να μη χαθεί η εικόνα του ποιήματος: επιστρέφουμε σε αυτήν στην αρχή και στο τέλος.
  • Να μιλήσουν όλα τα παιδιά, χωρίς διορθώσεις.
  • Χωρίς έντονη αγωνία: το παιδικό λογοτέχνημα εξασφαλίζει μέσα από αισιόδοξο κλίμα, ασφάλεια και σιγουριά.

  4. Τι κερδίζουν τα παιδιά: καλλιέργεια φαντασίας και λόγου, άσκηση στην αφηγηματική δομή (αρχή - μέση - τέλος), εμπλουτισμός λεξιλογίου, συνεργασία και πρώτη ιδέα για τον τρόπο με τον οποίο φτιάχνονται τα βιβλία, αν η δημιουργία γίνει ένα «σώμα» και δοθεί σε αντίγραφα σε κάθε παιδί.

  5. Παρουσίαση στην τάξη: το ποίημα-αφετηρία, το παραμύθι όπως το είπαν τα παιδιά, οι ζωγραφιές σε σειρά και σχολιασμός για το ποια στοιχεία του ποιήματος πέρασαν στο παραμύθι και ποια όχι.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: απαγγέλλουμε το ποίημα, συζητάμε σύντομα και επιλέγουμε με τα παιδιά αφετηρία — έναν ήρωα (π.χ. την πεταλούδα), ένα περιστατικό (το πανί που αρμενίζει) ή τον τίτλο (η Αυγούλα). Ξεκινάμε με το «Μια φορά κι έναν καιρό...» και σε κύκλο κάθε παιδί προσθέτει το δικό του αφηγηματικό λιθαράκι, με τον παιδαγωγό να επαναλαμβάνει σύντομα τα προηγούμενα για συνοχή και να καθοδηγεί ώστε να υπάρχουν ήρωας, εμπόδιο, βοηθός, δοκιμασία και αίσιο τέλος. Μαγνητοφωνούμε και ζωγραφίζουμε τα επεισόδια, ώστε στο τέλος να είναι δυνατή η ανασύνθεση του παραμυθιού μέσα από τις ζωγραφιές. Προσέχουμε να μιλήσουν όλα τα παιδιά χωρίς διορθώσεις και να μην προκληθεί έντονη αγωνία. Τα παιδιά καλλιεργούν φαντασία και λόγο, ασκούνται στην αφηγηματική δομή και αποκτούν μια πρώτη ιδέα για το πώς φτιάχνονται τα βιβλία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 7 — Δημιουργία ποιήματος με ομοιοκαταληξία

Ερώτηση: Δώστε στίχους-ερεθίσματα στα παιδιά και ζητήστε τους να προχωρήσουν στη δημιουργία ενός ποιήματος με ομοιοκαταληξία. Μαγνητοφωνήστε τα προφορικά δημιουργήματα των παιδιών και αξιολογήστε το αποτέλεσμα.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πρακτικής άσκησης. Ενδεικτικό σχέδιο με βάση την ενότητα 7.6.

  Η θεωρητική βάση: δεν αποκλείεται ένα ποίημα να αποτελέσει έναυσμα για τη δημιουργία ενός άλλου ποιήματος· τίποτε δε γίνεται εκ του μηδενός — είναι οι επιδράσεις και οι επιρροές που κινούν τη φαντασία, με αποτέλεσμα τα παιδιά να παράγουν αυτοσχέδια, γνήσια –αν και όχι πάντοτε «ποιητικά»– κείμενα. Η συμβολή του/της παιδαγωγού μπορεί να είναι και άμεση, δίνοντας έναν στίχο στα παιδιά ως ερέθισμα για να παραγάγουν τον επόμενο ομοιοκατάληκτο στίχο — π.χ. ο/η παιδαγωγός λέει «Παίζω κρυφτό» και τα παιδιά συνεχίζουν «με το φίλο τον Τοτό».

  1. Προθέρμανση: παιχνίδι ομοιοκαταληξίας — λέμε μια λέξη και τα παιδιά βρίσκουν λέξεις που «ταιριάζουν στο τέλος» (γάτα - μπότα - πόρτα;)· έτσι αξιοποιείται το ότι στα παιδιά αρέσει να βρίσκουν λέξεις που ομοιοκαταληκτούν και να δίνουν ρυθμό στον λόγο τους.

  2. Στίχοι-ερεθίσματα (ενδεικτικά) | Στίχος-ερέθισμα | Πιθανή συνέχεια | |---|---| | «Μια φορά κι έναν καιρό...» | «...βρήκα ένα καπελάκι στο νερό» | | «Στην αυλή μας μια χελώνα...» | «...έφτιαξε μεγάλη κορώνα» | | «Έχω ένα κόκκινο ποδήλατο...» | «...και τρέχω σαν το φύλλο τ' απαλό» | | «Το φεγγάρι ψηλά ψηλά...» | «...μας κοιτάζει και γελά» |

  3. Εκτέλεση

  • Σε κύκλο, κάθε παιδί δίνει έναν στίχο· αν δυσκολεύεται, βοηθάμε με μια ερώτηση («τι κάνει; πού πάει;»), όχι με έτοιμη λέξη.
  • Ο/Η παιδαγωγός επαναλαμβάνει το ποίημα από την αρχή κάθε φορά, ώστε να κρατιέται ο ρυθμός.
  • Δεν επιμένουμε σε τέλεια ομοιοκαταληξία: η ημιτελής ή «στραβή» ομοιοκαταληξία είναι απολύτως αποδεκτή — τα κείμενα είναι γνήσια, αν και όχι πάντοτε «ποιητικά».

  4. Μαγνητοφώνηση και αξιολόγηση

  • Καλό είναι τα προφορικά προϊόντα των παιδιών να μαγνητοφωνούνται, ώστε να υπάρχει η δυνατότητα για συζήτηση και κριτική.
  • Σε καμιά περίπτωση πάντως ο/η παιδαγωγός δεν κρίνει με δυσμένεια τα παιδικά αυτά δημιουργήματα.
  • Άξονες αξιολόγησης (περιγραφικοί, όχι βαθμολογικοί): αν κρατήθηκε ο ρυθμός, πόσες ομοιοκαταληξίες προέκυψαν, τι λεξιλόγιο χρησιμοποιήθηκε, αν υπήρξε ενιαία εικόνα, πόσα παιδιά συμμετείχαν και πόσο διασκέδασαν.

  5. Αξιοποίηση: απομαγνητοφώνηση και τοιχοκόλληση του ποιήματος στη «γωνιά της ποίησης», εικονογράφηση από τα παιδιά, κατάθεση στο αρχείο του σχολείου και μελοποίηση ή απαγγελία σε μια «ημέρα ποίησης».

  6. Τι κερδίζουν τα παιδιά: η ποίηση, είτε ως ακρόαση είτε ως δημιουργία, είναι ένα από τα μέσα που χρησιμοποιεί το παιδί για να εξερευνήσει τη γλώσσα· ασκούνται η φωνολογική επίγνωση, το λεξιλόγιο, ο ρυθμός, η μνήμη και η αυτοπεποίθηση, ενώ κάθε έντεχνο κείμενο προωθεί τη λεκτική επικοινωνία του παιδιού με τα άλλα παιδιά και τους ενήλικες και τη λεκτική αυτονομία, όταν το ίδιο προσπαθεί να δημιουργήσει.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: ξεκινάμε με παιχνίδι ομοιοκαταληξίας ως προθέρμανση και έπειτα δίνουμε στίχους-ερεθίσματα («Μια φορά κι έναν καιρό...», «Στην αυλή μας μια χελώνα...»), όπως προτείνει το βιβλίο με το παράδειγμα «Παίζω κρυφτό» - «με το φίλο τον Τοτό». Σε κύκλο κάθε παιδί δίνει έναν στίχο και ο παιδαγωγός επαναλαμβάνει το ποίημα από την αρχή για να κρατιέται ο ρυθμός, βοηθώντας με ερωτήσεις και όχι με έτοιμες λέξεις, χωρίς να επιμένει σε τέλεια ομοιοκαταληξία, αφού τα κείμενα των παιδιών είναι γνήσια αν και όχι πάντοτε «ποιητικά». Μαγνητοφωνούμε τα προφορικά δημιουργήματα, ώστε να υπάρχει δυνατότητα για συζήτηση και κριτική, και τα αξιολογούμε περιγραφικά (ρυθμός, ομοιοκαταληξίες, λεξιλόγιο, ενιαία εικόνα, συμμετοχή) — σε καμιά περίπτωση δεν κρίνουμε με δυσμένεια τα παιδικά δημιουργήματα. Τέλος τα απομαγνητοφωνούμε, τα εικονογραφούμε και τα τοιχοκολλούμε στη «γωνιά της ποίησης».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 8 — Οργάνωση ημέρας ποίησης

Ερώτηση: Οργανώστε μία ημέρα ποίησης. Ζητήστε από τα παιδιά να απαγγείλουν διάφορα ποιήματα που έχουν μάθει στο σχολείο ή στο οικογενειακό τους περιβάλλον, αλλά και να πραγματοποιήσουν ποικίλες δραστηριότητες σε σχέση με την ποίηση (κολλάζ, ζωγραφική, χειροτεχνίες κ.ά.).

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πρακτικής άσκησης. Ενδεικτικό σχέδιο.

  Η θεωρητική βάση: η Παιδική Λογοτεχνία σε συνδυασμό με τη δανειστική βιβλιοθήκη δίνει δυνατότητες για ποικίλες δραστηριότητες, που σκοπό έχουν να φέρουν τα παιδιά σε επαφή με τα βιβλία, όπως: οργάνωση ημέρας ποίησης, παραμυθιού, μυθολογίας, ζωγραφικής, κατασκευής βιβλίων, εκθέσεις βιβλίων κ.ά. (κεφ. 11)· επίσης οι ζωγραφιές ή τα κολλάζ ή οι χειροτεχνίες μπορούν να τοιχοκολληθούν μαζί με φωτογραφίες ποιητών στη «γωνιά της ποίησης».

  1. Προετοιμασία (μία εβδομάδα πριν)

  • Ενημέρωση των γονέων, ώστε τα παιδιά να φέρουν ένα ποίημα ή τραγουδάκι που ξέρουν από το σπίτι — έτσι αξιοποιείται και η προφορική παράδοση της οικογένειας.
  • Διαμόρφωση της «γωνιάς της ποίησης»: φωτογραφίες ποιητών, βιβλία ποίησης από τη βιβλιοθήκη του σταθμού, χαρτόνια για τα έργα.
  • Επιλογή 3-4 ποιημάτων από τον/την παιδαγωγό, διαφορετικού είδους: ένα παραδοσιακό, ένα σύγχρονο, ένα λίμερικ, ένα λεκτικό παιχνίδι.

  2. Το πρόγραμμα της ημέρας | Ώρα | Δράση | |---|---| | Υποδοχή | ρυθμικό τραγουδάκι εισόδου και λάχνισμα για τον σχηματισμό ομάδων | | Απαγγελίες | κάθε παιδί λέει το ποίημα ή το τραγουδάκι του, χωρίς πίεση και χωρίς διόρθωση | | Απαγγελία του/της παιδαγωγού | απλά και φυσικά, όχι μόνο με τη φωνή αλλά και με το βλέμμα | | Εργαστήρια | ζωγραφική ποιήματος, κολλάζ, χειροτεχνία-κατασκευή («το δέντρο των λέξεων»), μελοποίηση και κίνηση κατά μικρές ομάδες | | Παιχνίδια λέξεων | γλωσσοδέτες, αινίγματα, ομοιοκαταληξίες | | Κλείσιμο | ομαδική απαγγελία ενός κοινού ποιήματος και έκθεση των έργων |

  3. Τι προσέχουμε

  • Η αποστήθιση δεν είναι σκοπός: θεωρείται ξεπερασμένη και άστοχη, αφού απομακρύνει τα παιδιά από τη συγκίνηση, το βίωμα και την ευχαρίστηση· δεν είναι όμως καταδικαστέα, όταν είναι αποτέλεσμα σύμπτωσης — άρα η απαγγελία είναι προαιρετική και χαλαρή.
  • Ευχάριστο περιβάλλον και φιλική ατμόσφαιρα, χωρίς χαρακτήρα «παράστασης» και χωρίς σύγκριση των παιδιών.
  • Χορευτικές κινήσεις λίγων ατόμων, για να αποφεύγεται ο συνωστισμός.

  4. Πιθανή κορύφωση: πρόσκληση ενός ποιητή — τις καλύτερες και αμεσότερες απαντήσεις στις απορίες των παιδιών δε θα μπορούσε να δώσει παρά ένας ποιητής, τον οποίο θα προσκαλούσε –αν υπάρχει η δυνατότητα– ο/η παιδαγωγός στον Παιδικό σταθμό/Νηπιαγωγείο· καλό θα ήταν και η συζήτηση με τον προσκεκλημένο ποιητή, όπως και οι ποιητικές δημιουργίες των παιδιών, να μαγνητοφωνηθούν και να κατατεθούν στο αρχείο του σχολείου.

  5. Παρουσίαση στην τάξη: το πρόγραμμα της ημέρας, φωτογραφίες των έργων, ο κατάλογος των ποιημάτων που έφεραν τα παιδιά από το σπίτι και σχολιασμός για το τι λειτούργησε καλύτερα και γιατί.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: μία εβδομάδα πριν ενημερώνουμε τους γονείς ώστε κάθε παιδί να φέρει ένα ποίημα ή τραγουδάκι που ξέρει από το σπίτι, διαμορφώνουμε τη «γωνιά της ποίησης» με φωτογραφίες ποιητών και βιβλία και επιλέγουμε 3-4 ποιήματα διαφορετικού είδους (παραδοσιακό, σύγχρονο, λίμερικ, λεκτικό παιχνίδι). Την ημέρα της γιορτής: υποδοχή με ρυθμικό τραγουδάκι και λάχνισμα για τις ομάδες, προαιρετικές και χαλαρές απαγγελίες από τα παιδιά χωρίς διορθώσεις, απαγγελία του παιδαγωγού απλά και φυσικά, εργαστήρια ζωγραφικής, κολλάζ, χειροτεχνίας και μελοποίησης με κίνηση κατά μικρές ομάδες ώστε να αποφεύγεται ο συνωστισμός, παιχνίδια λέξεων με γλωσσοδέτες και αινίγματα, και κλείσιμο με ομαδική απαγγελία και έκθεση των έργων. Προσέχουμε ότι η αποστήθιση δεν είναι σκοπός και ότι το κλίμα πρέπει να είναι φιλικό, χωρίς χαρακτήρα παράστασης· ιδανική κορύφωση είναι η πρόσκληση ενός ποιητή.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 9 — Διαφορετικές δραστηριότητες ανά ομάδα για το ίδιο ποίημα

Ερώτηση: Διαβάστε ένα ποίημα στα παιδιά. Μετά το άκουσμα του κειμένου, ζητήστε τους να χωριστούν σε 4-5 ομάδες και να εκτελέσουν η καθεμιά και διαφορετική δραστηριότητα (κολλάζ, ζωγραφική, χειροτεχνίες, χορός κ.ά.) για το ίδιο ποίημα. Να παρουσιάσετε στην τάξη συγκριτικά τα αποτελέσματα.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πρακτικής άσκησης. Ενδεικτικό σχέδιο.

  Η θεωρητική βάση (σελ. 139): η Λογοτεχνία μπορεί να συνδυαστεί με άλλες μορφές τέχνης και έτσι να αναπλαστούν οι στίχοι με διάφορους τρόπους — εκτός από τη «μετάφραση» του κειμένου στη γλώσσα της ζωγραφικής, το ίδιο το κείμενο μπορεί να αποδοθεί από τα παιδιά με άλλα μέσα: μελοποίηση, χορευτικές κινήσεις, δραματοποίηση ή παντομίμα, δημιουργία παραμυθιού ή νέου ποιήματος.

  1. Επιλογή ποιήματος: αρκετά «πλούσιο» σε εικόνες και κίνηση, ώστε να μπορεί να αποδοθεί με πολλούς τρόπους — π.χ. «Αν όλα τα παιδιά της Γης» του Γ. Ρίτσου, «Η Αυγούλα» του Β. Ρώτα ή «Η πεταλούδα» του Ζ. Παπαντωνίου.

  2. Οι ομάδες και οι δραστηριότητες | Ομάδα | Δραστηριότητα | Υλικά | |---|---|---| | 1η | ζωγραφική της εικόνας που τους έμεινε | χαρτιά, μπογιές | | 2η | κολλάζ από περιοδικά και χαρτιά | ψαλίδι με στρογγυλεμένη μύτη, κόλλα | | 3η | χειροτεχνία-κατασκευή (φιγούρες, μακέτα) | χαρτόνι, πλαστελίνη, υλικά ανακύκλωσης | | 4η | μελοποίηση και κίνηση — χορευτικές κινήσεις λίγων όμως ατόμων, για να αποφεύγεται ο συνωστισμός | κρουστά, ντέφι | | 5η | δραματοποίηση ή παντομίμα | απλά αξεσουάρ |

  3. Οργάνωση: ίδιος χρόνος για όλες τις ομάδες, σαφείς γωνιές εργασίας, ο/η παιδαγωγός περιφέρεται και υποστηρίζει χωρίς να υποδεικνύει περιεχόμενο· η επιλογή της ομάδας γίνεται με λάχνισμα ή με επιθυμία, με μέριμνα να μη μείνει κανένα παιδί άπραγο.

  4. Η συγκριτική παρουσίαση

  • Κάθε ομάδα παρουσιάζει το έργο της και λέει ποιον στίχο ή ποια εικόνα απέδωσε.
  • Άξονες σύγκρισης: ποιο σημείο του ποιήματος επέλεξε η καθεμιά, τι πρόσθεσε από τη φαντασία της, ποια μορφή τέχνης απέδωσε καλύτερα τον ρυθμό, ποια το νόημα και ποια το συναίσθημα, πού συναντήθηκαν οι ομάδες.
  • Συμπέρασμα: το ίδιο ποίημα «διαβάζεται» διαφορετικά με κάθε γλώσσα της τέχνης, και όλες οι αποδόσεις είναι έγκυρες — σε καμιά περίπτωση ο/η παιδαγωγός δεν κρίνει με δυσμένεια τα παιδικά αυτά δημιουργήματα.

  5. Αξιοποίηση: τοιχοκόλληση όλων των έργων μαζί στη «γωνιά της ποίησης», με το ποίημα φωτοτυπημένο στο κέντρο, ώστε να φαίνεται ότι όλα προέρχονται από το ίδιο κείμενο· φωτογράφιση και κατάθεση στο αρχείο του σχολείου.

  6. Τι κερδίζουν τα παιδιά: πολυαισθητηριακή προσέγγιση του κειμένου, συνεργασία μέσα στην ομάδα, αναγνώριση της διαφορετικότητας των αποδόσεων, γλωσσική και αισθητική καλλιέργεια — ο ποιητικός λόγος αναπτύσσει τη φαντασία και καλλιεργεί τον ψυχοπνευματικό κόσμο του παιδιού.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: επιλέγουμε ποίημα πλούσιο σε εικόνες και κίνηση, το διαβάζουμε και χωρίζουμε τα παιδιά σε 4-5 ομάδες με διαφορετική δραστηριότητα η καθεμιά: ζωγραφική, κολλάζ, χειροτεχνία-κατασκευή, μελοποίηση με χορευτικές κινήσεις λίγων ατόμων ώστε να αποφεύγεται ο συνωστισμός, και δραματοποίηση ή παντομίμα. Δίνουμε ίδιο χρόνο και σαφείς γωνιές εργασίας, και ο παιδαγωγός υποστηρίζει χωρίς να υποδεικνύει περιεχόμενο. Στην παρουσίαση κάθε ομάδα δείχνει το έργο της και λέει ποιον στίχο ή ποια εικόνα απέδωσε, και συγκρίνουμε ποιο σημείο επέλεξε η καθεμιά, τι πρόσθεσε από τη φαντασία της και ποια μορφή τέχνης απέδωσε καλύτερα τον ρυθμό, το νόημα και το συναίσθημα. Συμπέρασμα: το ίδιο ποίημα «διαβάζεται» διαφορετικά με κάθε γλώσσα της τέχνης και όλες οι αποδόσεις είναι έγκυρες· τα έργα τοιχοκολλούνται μαζί με το ποίημα στο κέντρο.

Κριτήρια αξιολόγησης: