Λύσεις ερωτήσεων και δραστηριοτήτων κεφ. 6 (σελ. 118-119) – ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων και δραστηριοτήτων κεφ. 6

Πλήρεις λύσεις των 3 ερωτήσεων και των 6 προτεινόμενων δραστηριοτήτων του κεφαλαίου 6 — ο ορισμός, τα χαρακτηριστικά και οι διαφορές από το παραμύθι, η χρησιμότητα των μικρών ιστοριών και τα ζητήματα των μεταφράσεων και των διασκευών, καθώς και αξιοποίηση του «Χαρούμενου κρεμμυδιού», εντοπισμός γλωσσικών χαρακτηριστικών, σύγκριση με παραμύθι, κουκλοθέατρο, πρόβλεψη κατάληξης και μεταφορά της ιστορίας σε άλλο τόπο.

Ερώτηση 1 — Τι είναι οι μικρές ιστορίες

Ερώτηση: Τι ονομάζουμε μικρές ιστορίες; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά τους και σε τι διαφέρουν από τα παραμύθια;

Απάντηση:

• Α. Ο ορισμός (σελ. 113): ο όρος μικρές ιστορίες αναφέρεται στις πολύ σύντομες διηγήσεις, οι οποίες παρέχουν με ρεαλιστικό τρόπο μια εικόνα της καθημερινότητας και της ζωής του μικρού παιδιού, χρησιμοποιώντας αφαιρετικό λόγο, αλλά ταυτόχρονα προσιτό στην αντιληπτικότητά του, οικείο, άμεσο και συγκεκριμένο. Ιστορικά: ξεκίνησαν μαζί με το παραμύθι και τις λαϊκές ιστορίες με ευτράπελο κοινωνικό περιεχόμενο· εμφανίστηκαν για πρώτη φορά σε παιδικά περιοδικά του 19ου αιώνα, ενώ από τη δεκαετία του 1970 άρχισαν να προωθούνται χάρη στους ετήσιους διαγωνισμούς της Γυναικείας Λογοτεχνικής Συντροφιάς και του Κύκλου του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου, στους οποίους οφείλεται και η καθιέρωση του όρου μικρές ιστορίες.

  Β. Τα χαρακτηριστικά τους

  • Εκφραστική λιτότητα.
  • Νοηματική απλότητα.
  • Προσιτό λεξιλόγιο.
  • Σύντομες φράσεις με κάποιο βαθμό αφαίρεσης.
  • Απουσία παρεκβάσεων και αναλυτικών περιγραφών — με αποτέλεσμα να θεωρούνται άριστο ανάγνωσμα για τα παιδιά αυτής της ηλικίας.
  • Σαφώς προσδιορισμένος χωροχρόνος· το περιεχόμενο ανήκει στο παρόν και αναφέρεται στη σύγχρονη ζωή, στο άμεσο περιβάλλον του παιδιού, σε κοντινά του πράγματα και συμβάντα, σε βιώματα και σε εμπειρίες του.
  • Θεματολογία: τα παιδικά παιχνίδια (κούκλες, αυτοκινητάκια κτλ.), ο κόσμος των ζώων, κατοικίδιων και μη (γάτες, ποντίκια, αλεπούδες κτλ.), ο μοντέρνος τρόπος ζωής, καθώς και θέματα κοινωνικού ρεαλισμού, όπως ο θάνατος, η υιοθεσία, το διαζύγιο — η βιωματική διάσταση του λόγου βοηθά στην κατανόηση τυχόν σύνθετων και αφηρημένων εννοιών.
  • Περιορισμένη έκταση: τουλάχιστον μία σελίδα μέχρι το πολύ πέντε σελίδες.
  • Κυριαρχία των συμβόλων: τα ζώα και τα άψυχα αντικείμενα εμφανίζονται με ανθρώπινη γλώσσα.
  • Πλούσια εικονογράφηση, η οποία βέβαια δεν «επισκιάζει» το κείμενο, αλλά το συμπληρώνει.

  Γ. Οι διαφορές από το παραμύθι | Άξονας | Παραμύθι | Μικρές ιστορίες | |---|---|---| | Χώρος - χρόνος | ασαφείς, στη σφαίρα του φανταστικού, δηλαδή του μη πραγματικού | σαφώς προσδιορισμένος χωροχρόνος | | Περιεχόμενο | φανταστικός, μαγικός κόσμος | ανήκει στο παρόν και στη σύγχρονη ζωή, στο άμεσο περιβάλλον του παιδιού | | Έκταση | παρατακτικά επεισόδια, μπορεί να παραταθεί για πολλές ώρες | μία έως πέντε σελίδες | | Ύφος | λιτό, με τυπικά μοτίβα («Μια φορά κι ένα καιρό») | εκφραστική λιτότητα με αφαιρετικό αλλά οικείο, άμεσο και συγκεκριμένο λόγο | | Θέματα | βασιλιάδες, δράκοι, νεράιδες | παιχνίδια, ζώα, μοντέρνος τρόπος ζωής, κοινωνικός ρεαλισμός | | Ρεαλισμός | φανταστική υπέρβαση της ιστορικής πραγματικότητας | ρεαλιστική εικόνα της καθημερινότητας |

  Δ. Γιατί είναι κατάλληλες για την ηλικία: το είδος αυτό είναι από τα πλέον κατάλληλα για παιδιά της προσχολικής και πρώτης σχολικής ηλικίας, λόγω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών που το διαφοροποιούν από το παραμύθι — δεδομένου ότι το παιδί αυτής της ηλικίας δεν έχει πολύ αναπτυγμένες αντιληπτικές, νοητικές και γλωσσικές ικανότητες, είναι σε θέση να προσλαμβάνει περιορισμένες παραστάσεις.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μικρές ιστορίες ονομάζουμε τις πολύ σύντομες διηγήσεις που παρέχουν με ρεαλιστικό τρόπο μια εικόνα της καθημερινότητας και της ζωής του μικρού παιδιού, με λόγο αφαιρετικό αλλά προσιτό στην αντιληπτικότητά του, οικείο, άμεσο και συγκεκριμένο. Χαρακτηρίζονται από εκφραστική λιτότητα, νοηματική απλότητα, προσιτό λεξιλόγιο, σύντομες φράσεις με κάποιο βαθμό αφαίρεσης και απουσία παρεκβάσεων και αναλυτικών περιγραφών, περιορισμένη έκταση (μία έως πέντε σελίδες), κυριαρχία των συμβόλων (ζώα και άψυχα με ανθρώπινη γλώσσα) και πλούσια εικονογράφηση που συμπληρώνει και δεν επισκιάζει το κείμενο. Από το παραμύθι διαφέρουν κυρίως στο ότι ο χωροχρόνος τους είναι σαφώς προσδιορισμένος, ενώ στο παραμύθι είναι ασαφής και φανταστικός· επίσης το περιεχόμενό τους ανήκει στο παρόν, στο άμεσο περιβάλλον και στα βιώματα του παιδιού, με θέματα από τα παιχνίδια, τα ζώα, τον μοντέρνο τρόπο ζωής και τον κοινωνικό ρεαλισμό.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Η χρησιμότητα των μικρών ιστοριών

Ερώτηση: Ποια είναι η χρησιμότητα των μικρών ιστοριών;

Απάντηση:

• Α. Είναι το καταλληλότερο ανάγνωσμα για την ηλικία (σελ. 113): το λογοτεχνικό αυτό είδος είναι από τα πλέον κατάλληλα για παιδιά της προσχολικής και πρώτης σχολικής ηλικίας, γιατί το παιδί αυτής της ηλικίας δεν έχει πολύ αναπτυγμένες αντιληπτικές, νοητικές και γλωσσικές ικανότητες και είναι σε θέση να προσλαμβάνει περιορισμένες παραστάσεις· τα χαρακτηριστικά τους — εκφραστική λιτότητα, νοηματική απλότητα, προσιτό λεξιλόγιο, σύντομες φράσεις, απουσία παρεκβάσεων — τις καθιστούν άριστο ανάγνωσμα.

  Β. Φέρνουν το παιδί σε επαφή με τον δικό του κόσμο: το περιεχόμενο ανήκει στο παρόν και αναφέρεται στη σύγχρονη ζωή, στο άμεσο περιβάλλον του παιδιού, σε κοντινά του πράγματα και συμβάντα, σε βιώματα και σε εμπειρίες του — τα θέματα αντλούνται από τα παιδικά παιχνίδια, από τον κόσμο των ζώων και από τον μοντέρνο τρόπο ζωής.

  Γ. Βοηθούν στην προσέγγιση δύσκολων θεμάτων: αναπτύσσονται θέματα κοινωνικού ρεαλισμού, όπως ο θάνατος, η υιοθεσία, το διαζύγιο κ.ά., και η βιωματική διάσταση του λόγου βοηθά στην κατανόηση τυχόν σύνθετων και αφηρημένων εννοιών.

  Δ. Καλλιεργούν τη γλώσσα και τη μνήμη (σελ. 114): πρόκειται για κείμενα ιδιαίτερα αγαπητά στα παιδιά που συχνά λειτουργούν ως ασκήσεις του προφορικού λόγου μέσω της αναδιήγησης — με τον τρόπο αυτό ενδυναμώνονται οι μνημονικές ικανότητες των παιδιών και προωθείται η από μέρους τους κατάκτηση της γλώσσας· η αναδιήγηση είναι ευχάριστη δραστηριότητα για το παιδί, πράγμα που αντανακλάται στο πρόσωπό του ως μικρού αφηγητή.

  Ε. Συνδυάζουν λόγο και εικόνα: η πλούσια εικονογράφησή τους δεν «επισκιάζει» το κείμενο, αλλά το συμπληρώνει — άρα στηρίζουν και την «ανάγνωση» των εικόνων από το παιδί που δεν διαβάζει ακόμη.

  ΣΤ. Αξιοποιούν τη συμβολική σκέψη: η κυριαρχία των συμβόλων — τα ζώα και τα άψυχα αντικείμενα εμφανίζονται με ανθρώπινη γλώσσα — συναντά τον ανθρωπομορφισμό και τον ανιμισμό των παιδιών, που δίνουν ανθρώπινη μορφή και ψυχή στα άψυχα (σελ. 14).

  Ζ. Προσφέρονται για πολλές δραστηριότητες: αναδιήγηση, κουκλοθέατρο, πρόβλεψη της κατάληξης, μεταφορά της ιστορίας σε άλλο τόπο, σύγκριση με το παραμύθι — όπως δείχνουν οι προτεινόμενες δραστηριότητες του κεφαλαίου.

  Η προϋπόθεση: η σπουδαιότητα των κειμένων αυτών επιβάλλει να παρουσιάζονται, όπως τα παραμύθια, κατόπιν σωστής επιλογής.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι μικρές ιστορίες είναι από τα πλέον κατάλληλα κείμενα για την προσχολική και πρώτη σχολική ηλικία, γιατί με την εκφραστική λιτότητα, τη νοηματική απλότητα, το προσιτό λεξιλόγιο και τις σύντομες φράσεις ανταποκρίνονται στις περιορισμένες αντιληπτικές, νοητικές και γλωσσικές ικανότητες του παιδιού. Φέρνουν το παιδί σε επαφή με τον δικό του κόσμο, αφού το περιεχόμενό τους ανήκει στο παρόν, στο άμεσο περιβάλλον, στα βιώματα και στις εμπειρίες του, και βοηθούν στην προσέγγιση θεμάτων κοινωνικού ρεαλισμού, όπως ο θάνατος, η υιοθεσία και το διαζύγιο, καθώς η βιωματική διάσταση του λόγου διευκολύνει την κατανόηση σύνθετων και αφηρημένων εννοιών. Επιπλέον, λειτουργούν ως ασκήσεις του προφορικού λόγου μέσω της αναδιήγησης, ενδυναμώνοντας τις μνημονικές ικανότητες και προωθώντας την κατάκτηση της γλώσσας, ενώ η πλούσια εικονογράφηση συμπληρώνει το κείμενο και η κυριαρχία των συμβόλων συναντά τη συμβολική σκέψη του παιδιού.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Μεταφράσεις και διασκευές μικρών ιστοριών

Ερώτηση: Τι πρέπει να προσέχει ο/η παιδαγωγός σχετικά με τις μεταφράσεις και τις διασκευές μικρών ιστοριών;

Απάντηση:

• Α. Οι μεταφρασμένες μικρές ιστορίες (σελ. 115)

  • Στο εμπόριο κυκλοφορούν μικρές ιστορίες σε μετάφραση, κυρίως από την ευρωπαϊκή λογοτεχνία.
  • Στις περιπτώσεις αυτές οφείλουμε, πριν εισαγάγουμε οποιοδήποτε κείμενο στον Παιδικό σταθμό, να εξετάζουμε τις μεταφράσεις από κάθε άποψη (γλωσσική, υφολογική κ.ά.), για να οδηγηθούμε σε ορθές επιλογές.
  • Το όνομα του μεταφραστή αποτελεί συχνά εγγύηση της καλής ποιότητας της μετάφρασης.

  Β. Οι διασκευασμένες ιστορίες (σελ. 116)

  • Η διασκευή ιστοριών καθίσταται αναγκαία, σε περιπτώσεις που ορισμένα κείμενα χρειάζονται απλοποιήσεις, για να γίνουν κατανοητά στα μικρά παιδιά.
  • Οι εξομαλύνσεις αφορούν:
    1. Τη γλώσσα — δύσκολες λέξεις αντικαθίστανται από συνώνυμες.
    2. Το ύφος — επεκτείνονται τα διαλογικά μέρη και βραχύνονται τα διηγηματικά.
    3. Το περιεχόμενο των κειμένων — κυρίως με αποβολή ή τροποποίηση τρομακτικών επεισοδίων.
  • Η διασκευή κάθε λογοτεχνικού κειμένου είναι δύσκολη και υπεύθυνη υπόθεση.
  • Ο διασκευαστής πρέπει να λαμβάνει υπόψη του το ακροατήριο στο οποίο απευθύνεται το καινούριο κείμενο, αλλά και να σέβεται και να τηρεί την υπάρχουσα νομοθεσία για τα πνευματικά δικαιώματα, αναφέροντας τα πλήρη στοιχεία του πρωτοτύπου και ενημερώνοντας σχετικά τον συγγραφέα.

  Γ. Η γενική επιφύλαξη και η ευθύνη του/της παιδαγωγού

  • Σχετικά με τις μεταφράσεις (αλλά και με τις διασκευές) όχι μόνο μικρών ιστοριών αλλά και άλλων λογοτεχνικών κειμένων, υποστηρίζεται ότι θα πρέπει να χρησιμοποιούνται με φειδώ, γιατί δεν προέρχονται πρωτογενώς από τη μητρική γλώσσα του παιδιού στο οποίο απευθύνονται.
  • Είναι όμως ταυτόχρονα μια αναπόφευκτη πραγματικότητα, αφού η ελληνική βιβλιογραφία δεν μπορεί να καλύψει τα πάντα.
  • Γι' αυτό, ο/η παιδαγωγός φέρει την ευθύνη της προσεκτικής επιλογής ή διασκευής.

  Δ. Πρακτικός κατάλογος ελέγχου πριν από την εισαγωγή ενός τέτοιου κειμένου

  • Γλώσσα: σωστή αναλογία γνωστών και άγνωστων λέξεων και γλώσσα καλλιεργημένη αλλά όχι επιτηδευμένη.
  • Ύφος: λιτότητα, ζωντανός διάλογος, χωρίς παρεκβάσεις.
  • Περιεχόμενο: χωρίς τρομακτικά επεισόδια — το παιδικό λογοτέχνημα εξασφαλίζει μέσα από αισιόδοξο κλίμα, ασφάλεια και σιγουριά.
  • Πολιτισμική προσαρμογή: αν τα δεδομένα του ξένου κειμένου είναι οικεία στο ελληνικό παιδί.
  • Στοιχεία έκδοσης: όνομα μεταφραστή, αναφορά του πρωτοτύπου, σεβασμός στα πνευματικά δικαιώματα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Για τις μεταφράσεις: πριν εισαγάγει οποιοδήποτε κείμενο στον Παιδικό σταθμό, οφείλει να εξετάζει τη μετάφραση από κάθε άποψη — γλωσσική, υφολογική κ.ά. — για να οδηγηθεί σε ορθές επιλογές, ενώ το όνομα του μεταφραστή αποτελεί συχνά εγγύηση της καλής ποιότητας. Για τις διασκευές: αυτές καθίστανται αναγκαίες όταν τα κείμενα χρειάζονται απλοποιήσεις για να γίνουν κατανοητά, και οι εξομαλύνσεις αφορούν τη γλώσσα (αντικατάσταση δύσκολων λέξεων με συνώνυμες), το ύφος (επέκταση των διαλογικών και βράχυνση των διηγηματικών μερών) και το περιεχόμενο (αποβολή ή τροποποίηση τρομακτικών επεισοδίων)· ο διασκευαστής πρέπει να λαμβάνει υπόψη το ακροατήριο και να τηρεί τη νομοθεσία για τα πνευματικά δικαιώματα, αναφέροντας τα στοιχεία του πρωτοτύπου και ενημερώνοντας τον συγγραφέα. Γενικά, μεταφράσεις και διασκευές πρέπει να χρησιμοποιούνται με φειδώ, γιατί δεν προέρχονται πρωτογενώς από τη μητρική γλώσσα του παιδιού, είναι όμως αναπόφευκτες, και γι' αυτό ο παιδαγωγός φέρει την ευθύνη της προσεκτικής επιλογής ή διασκευής.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 1 — Αξιοποίηση της ιστορίας «Το χαρούμενο κρεμμύδι»

Ερώτηση: Με ποιους τρόπους θα αξιοποιούσατε την ιστορία Το χαρούμενο κρεμμύδι; Σε τι χρησιμεύουν οι δραστηριότητες που προτείνατε;

Απάντηση:

• Το κείμενο: «Το χαρούμενο κρεμμύδι» της Α. Κοκορέλη (σελ. 115-117) — το κρεμμύδι λέει αστείες ιστορίες στα κυδώνια, στα σκόρδα και στα ρόδια, οι φίλοι του δακρύζουν και του ζητούν να σταματήσει, η νοικοκυρά το κόβει και το πετάει από το παράθυρο, αυτό τρυπώνει στο χώμα, κοιμάται και την άνοιξη ξαναγεννιέται σε έναν λαχανόκηπο, όπου τα λαχανικά ακούν ενθουσιασμένα τις ιστορίες του.

  Ενδεικτικοί τρόποι αξιοποίησης και η χρησιμότητά τους | Δραστηριότητα | Πώς γίνεται | Σε τι χρησιμεύει | |---|---|---| | Αφήγηση και συζήτηση | αφήγηση διά ζώσης και ερωτήσεις στο τέλος: γιατί έκλαιγαν τα ρόδια; πώς ένιωσε το κρεμμύδι; | κατανόηση της ιστορίας, αναγνώριση συναισθημάτων, άσκηση στον διάλογο | | Αναδιήγηση | ένα-δύο παιδιά ξαναλένε την ιστορία σε ορατό από τους ακροατές σημείο | ενδυναμώνονται οι μνημονικές ικανότητες και προωθείται η κατάκτηση της γλώσσας· ενισχύεται η αυτοπεποίθηση | | Κουκλοθέατρο | κούκλες-λαχανικά από κάλτσες ή χαρτοσακούλες | έκφραση με τη φωνή, συνεργασία, δραματική απόδοση των διαλόγων | | Δραματοποίηση | ρόλοι: κρεμμύδι, ρόδια, σκόρδα, κυδώνια, νοικοκυρά, λαχανικά — χωρίς «διακοσμητικούς» ρόλους | λόγος και κίνηση, ενσάρκωση ρόλων, δυναμική συμμετοχή | | Ζωγραφική σε τρία καρέ | η πλεξούδα - το χώμα - ο λαχανόκηπος | σειροθέτηση, αιτιώδης σχέση, έννοιες χρόνου (χειμώνας-άνοιξη) | | Φύτεμα κρεμμυδιού σε γλαστράκι | παρατήρηση και καταγραφή της βλάστησης | σύνδεση της ιστορίας με την εμπειρία, πρώτες γνώσεις για τα φυτά, υπομονή και παρατηρητικότητα | | Αισθητηριακή γωνιά | μυρωδιές και σχήματα λαχανικών (χωρίς κόψιμο κρεμμυδιού μπροστά στα παιδιά) | αισθητηριακή εξερεύνηση, εμπλουτισμός λεξιλογίου | | Παιχνίδι «γιατί κλαίμε;» | συζήτηση για τα δάκρυα από το κρεμμύδι και τα δάκρυα από τη λύπη | διάκριση σωματικής αντίδρασης και συναισθήματος | | Δημιουργία νέας ιστορίας του κρεμμυδιού | κάθε παιδί προσθέτει ένα επεισόδιο | καλλιέργεια φαντασίας και λόγου |

  Το κεντρικό μήνυμα που αξιοποιούμε: η χαρούμενη καρδιά του κρεμμυδιού του ψιθύρισε «Δεν πρέπει να χάνεις το κέφι σου! Η ζωή είναι ωραία!» και «Αντί να πεθάνω, ξαναγεννήθηκα!» — αισιοδοξία, ανθεκτικότητα και νέα αρχή, μηνύματα που περνούν έμμεσα, χωρίς διδακτισμό.

  Γενικότερα: οι δραστηριότητες αυτές υπηρετούν όσα το βιβλίο αποδίδει στις μικρές ιστορίες — λειτουργούν ως ασκήσεις του προφορικού λόγου μέσω της αναδιήγησης, ενδυναμώνουν τη μνήμη, προωθούν την κατάκτηση της γλώσσας και είναι ευχάριστες για το παιδί, πράγμα που αντανακλάται στο πρόσωπό του ως μικρού αφηγητή.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: αξιοποιούμε την ιστορία με αφήγηση διά ζώσης και συζήτηση, αναδιήγηση από ένα-δύο παιδιά, κουκλοθέατρο με κούκλες-λαχανικά, δραματοποίηση χωρίς «διακοσμητικούς» ρόλους, ζωγραφική σε τρία καρέ (πλεξούδα - χώμα - λαχανόκηπος), φύτεμα κρεμμυδιού σε γλαστράκι με παρατήρηση της βλάστησης, αισθητηριακή γωνιά με λαχανικά, συζήτηση για τη διαφορά ανάμεσα στα δάκρυα από το κρεμμύδι και στα δάκρυα της λύπης, και ομαδική δημιουργία νέας ιστορίας. Χρησιμεύουν στην κατανόηση και στην αναγνώριση συναισθημάτων, στην ενδυνάμωση της μνήμης και στην κατάκτηση της γλώσσας μέσω της αναδιήγησης, στην έκφραση με τη φωνή και το σώμα, στη σειροθέτηση και στην αιτιώδη σχέση, σε πρώτες γνώσεις για τα φυτά και στην καλλιέργεια της φαντασίας — ενώ το μήνυμα της αισιοδοξίας («Δεν πρέπει να χάνεις το κέφι σου») περνά έμμεσα, χωρίς διδακτισμό.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 2 — Γλωσσικά χαρακτηριστικά στο κείμενο-παράδειγμα

Ερώτηση: Αναζητήστε συγκεκριμένα παραδείγματα στην ιστορία της άσκησης (1) που ανταποκρίνονται στα γλωσσικά χαρακτηριστικά του είδους αυτού, όπως δίνονται στο θεωρητικό μέρος.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα κειμενικής ανάλυσης. Αντιστοιχίζουμε τα θεωρητικά γνωρίσματα με χωρία του «Χαρούμενου κρεμμυδιού».

  Γνώρισμα (θεωρία, σελ. 113-114)	Παράδειγμα από το κείμενο
  Εκφραστική λιτότητα	«Μια φορά ήταν ένα κρεμμύδι πολύ χαρούμενο!» — μία πρόταση, ένα επίθετο
  Νοηματική απλότητα	«Έτσι περνούσε ο καιρός και οι μακριές μέρες του χειμώνα δεν ήταν βαρετές.»
  Προσιτό, οικείο λεξιλόγιο	κρεμμύδι, ταβάνι, κυδώνια, σκόρδα, ρόδια, πίτα, χώμα, λαχανόκηπος, μαρούλια, μαϊντανός
  Σύντομες φράσεις	«– Ουφ, σκάω! είπε το κρεμμύδι» · «Το χώμα ήταν παχύ και δροσερό.»
  Απουσία παρεκβάσεων και αναλυτικών περιγραφών	δεν περιγράφεται το σπίτι ούτε η νοικοκυρά — αναφέρεται μόνο ό,τι χρειάζεται η δράση
  Σαφώς προσδιορισμένος χωροχρόνος	«Κρεμόταν στο ταβάνι του χωριάτικου σπιτιού»· «έπιασε δυνατή ζέστη. Είχε φτάσει το καλοκαίρι!»· «Ώσπου ήρθε η άνοιξη.»
  Θέματα από τον κόσμο του παιδιού	η κουζίνα, τα λαχανικά, ο κήπος — καθημερινά και οικεία
  Κυριαρχία των συμβόλων	«τα ζώα και τα άψυχα αντικείμενα εμφανίζονται με ανθρώπινη γλώσσα»: «– Θέλουμε, θέλουμε! απάντησαν όλα τα λαχανικά μαζί»
  Πλούσιος, ζωντανός διάλογος	«– Μα τι πάθατε; είπε το κρεμμύδι όλο απορία.»
  Ρεαλισμός με βιωματική διάσταση	το κόψιμο του κρεμμυδιού που φέρνει δάκρυα — γεγονός που κάθε παιδί έχει δει στην κουζίνα
  Παραστατικές εικόνες αντί ψυχολογικών περιγραφών	«έκλαιγαν δυνατά με κάτι δάκρυα σαν κορόμηλα!» αντί για «ήταν στενοχωρημένα»
  Υπερβολή και χιούμορ	ο γάιδαρος «με κάτι αυτιά μεγάλα σαν πάπλωμα»· το κατσίκι που «έγινε δηλαδή καμήλα»
  Περιορισμένη έκταση	η ιστορία καλύπτει περίπου δύο-τρεις σελίδες — μέσα στο όριο «τουλάχιστον μία σελίδα μέχρι το πολύ πέντε σελίδες»
  Αίσιο τέλος	«Κι ήταν ακριβώς όπως πρώτα: Χαρούμενο κι ευτυχισμένο!»

  Πώς γίνεται η δραστηριότητα στην τάξη: κάθε ομάδα αναλαμβάνει 3-4 γνωρίσματα, υπογραμμίζει τα χωρία και τα παρουσιάζει διαβάζοντάς τα δυνατά· στο τέλος συγκεντρωτικός πίνακας θεωρίας-παραδειγμάτων και συζήτηση για το ποιο γνώρισμα ήταν δυσκολότερο να τεκμηριωθεί.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: αντιστοιχίζουμε τα γνωρίσματα του είδους με χωρία του κειμένου — εκφραστική λιτότητα («Μια φορά ήταν ένα κρεμμύδι πολύ χαρούμενο!»), νοηματική απλότητα, προσιτό και οικείο λεξιλόγιο (κρεμμύδι, ταβάνι, κυδώνια, σκόρδα, ρόδια, πίτα, λαχανόκηπος), σύντομες φράσεις («– Ουφ, σκάω!»), απουσία παρεκβάσεων και αναλυτικών περιγραφών, σαφώς προσδιορισμένος χωροχρόνος («στο ταβάνι του χωριάτικου σπιτιού», «Είχε φτάσει το καλοκαίρι!», «Ώσπου ήρθε η άνοιξη»), κυριαρχία των συμβόλων με τα λαχανικά να μιλούν, πλούσιος και ζωντανός διάλογος, ρεαλισμός με βιωματική διάσταση (τα δάκρυα από το κόψιμο του κρεμμυδιού), παραστατικές εικόνες αντί ψυχολογικών περιγραφών («δάκρυα σαν κορόμηλα»), χιούμορ και υπερβολή, περιορισμένη έκταση και αίσιο τέλος. Στην τάξη κάθε ομάδα αναλαμβάνει 3-4 γνωρίσματα, υπογραμμίζει τα χωρία και τα παρουσιάζει.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 3 — Σύγκριση μικρής ιστορίας και παραμυθιού

Ερώτηση: Βρείτε μία μικρή ιστορία και ένα παραμύθι και συγκρίνατέ τα ως προς τα γλωσσικά τους χαρακτηριστικά, το περιεχόμενο και τη μορφή.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα σύγκρισης. Ενδεικτικό φύλλο εργασίας.

  1. Επιλογή: μία μικρή ιστορία (π.χ. «Το χαρούμενο κρεμμύδι» ή έργα από τους Μικρούς μας Φίλους της Σ. Παράσχου, τις Ιστορίες του κλόουν του Γ.Μ. Μαρίνου, τον Πολικό και τη Μελένια της Ε. Μάρρα) και ένα κλασικό παραμύθι (π.χ. Η Κοκκινοσκουφίτσα, Ο Κοντορεβιθούλης, Η Χιονάτη).

  2. Συγκριτικός πίνακας | Άξονας | Μικρή ιστορία | Παραμύθι | |---|---|---| | Γλώσσα | εκφραστική λιτότητα, νοηματική απλότητα, προσιτό λεξιλόγιο, σύντομες φράσεις με κάποιο βαθμό αφαίρεσης | λιτό ύφος και λιτά εκφραστικά μέσα, με τυπικά φραστικά μοτίβα («Μια φορά κι ένα καιρό...», «Κι έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα») | | Χώρος - χρόνος | σαφώς προσδιορισμένος χωροχρόνος | ασαφείς, στη σφαίρα του φανταστικού — Σε μια χώρα μακρινή..., Κάπου μακριά, τρεις φορές από κει που βασιλεύει ο ήλιος... | | Πρόσωπα | οικεία, από το άμεσο περιβάλλον του παιδιού | αόριστα («ένας βασιλιάς», «μία μυλωνού») ή με ονόματα-γνωρίσματα (Κοντορεβιθούλης, Χιονάτη) | | Περιεχόμενο | σύγχρονη ζωή, βιώματα και εμπειρίες του παιδιού, θέματα κοινωνικού ρεαλισμού (θάνατος, υιοθεσία, διαζύγιο) | φανταστικός, μαγικός κόσμος — η μαγική δύναμη και το θαύμα κυριαρχούν | | Δομή - επεισόδια | σύντομη ενιαία δράση, χωρίς παρεκβάσεις | παρατακτικά επεισόδια, τα τρία πρόσωπα και οι τρεις δοκιμασίες, εναλλαγή έντασης και χαλάρωσης, κορύφωση | | Έκταση | μία έως πέντε σελίδες | μπορεί να παραταθεί (Παραμύθια της Χαλιμάς — 1001 νύχτες), τα παιδικά όμως σύντομα και περιεκτικά | | Ρεαλισμός | ρεαλιστική εικόνα της καθημερινότητας | φανταστική υπέρβαση της ιστορικής πραγματικότητας | | Σύμβολα | τα ζώα και τα άψυχα με ανθρώπινη γλώσσα | ανιμισμός — τα δέντρα μιλούν, τα σκεύη δουλεύουν μόνα τους | | Εικονογράφηση | πλούσια, συμπληρώνει και δεν επισκιάζει το κείμενο | ποικίλλει ανά έκδοση | | Τέλος | συνήθως αισιόδοξο, μέσα στην καθημερινότητα | πάντα θριαμβικό και αισιόδοξο, αίσιο και ευτυχές | | Σκοπός | ρεαλιστική εικόνα της ζωής και γλωσσική άσκηση μέσω της αναδιήγησης | η διασκέδαση και η ευχαρίστηση του ακροατή, με ηθική δικαίωση στο τέλος |

  3. Τεκμηρίωση: για κάθε γραμμή σημειώνουμε ένα σύντομο χωρίο από καθένα από τα δύο κείμενα.

  4. Παρουσίαση και συμπέρασμα: ανάγνωση των δύο αρχών και των δύο τελών δίπλα-δίπλα, ώστε να φανεί αμέσως η διαφορά στον χωροχρόνο και στο ύφος· συζήτηση για το ποιο κείμενο ταιριάζει καλύτερα σε ποια ηλικία και σε ποια περίσταση, με βάση τη θέση ότι οι μικρές ιστορίες είναι από τα πλέον κατάλληλα κείμενα για την προσχολική ηλικία, ενώ ο/η παιδαγωγός οφείλει να φέρει το παιδί σε επαφή με όλα τα είδη της Λογοτεχνίας.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: επιλέγουμε μια μικρή ιστορία (π.χ. «Το χαρούμενο κρεμμύδι») και ένα κλασικό παραμύθι και τα συγκρίνουμε σε πίνακα. Γλωσσικά, η μικρή ιστορία έχει εκφραστική λιτότητα, νοηματική απλότητα, προσιτό λεξιλόγιο και σύντομες φράσεις, ενώ το παραμύθι λιτό ύφος με τυπικά φραστικά μοτίβα. Στο περιεχόμενο, η μικρή ιστορία έχει σαφώς προσδιορισμένο χωροχρόνο και αναφέρεται στη σύγχρονη ζωή, στα βιώματα και στις εμπειρίες του παιδιού, με θέματα κοινωνικού ρεαλισμού, ενώ το παραμύθι τοποθετείται σε ασαφή, φανταστικό χωροχρόνο όπου κυριαρχούν η μαγική δύναμη και το θαύμα. Στη μορφή, η μικρή ιστορία έχει σύντομη ενιαία δράση και έκταση μιας έως πέντε σελίδων, ενώ το παραμύθι παρατακτικά επεισόδια, τα τρία πρόσωπα και τις τρεις δοκιμασίες, εναλλαγή έντασης και χαλάρωσης και κορύφωση. Και τα δύο έχουν αίσιο τέλος και συμβολική γλώσσα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 4 — Παρουσίαση της ιστορίας στο κουκλοθέατρο

Ερώτηση: Κατά τη διάρκεια της πρακτικής σας άσκησης, προσπαθήστε να παρουσιάσετε την ιστορία της άσκησης (1) στο κουκλοθέατρο.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πρακτικής άσκησης. Ενδεικτικό σχέδιο με βάση την υποενότητα για το κουκλοθέατρο (σελ. 105).

  Η θεωρητική βάση: στην περίπτωση αυτή η παράσταση πραγματοποιείται από κούκλες, στις οποίες τα παιδιά δανείζουν τις φωνές τους· εκτός από κούκλες απαραίτητα στοιχεία του κουκλοθεάτρου είναι τα σκηνικά και το παράπηγμα· ενδέχεται και πάλι το κείμενο να χρειάζεται διασκευή, ενώ η μουσική μπορεί να υποβοηθά την παράσταση· εάν ο/η ίδιος/-α ο/η παιδαγωγός αναλαμβάνει να παίξει από μόνος/-η του/της κουκλοθέατρο, θα πρέπει να προκαλεί διαρκώς τον διάλογο με τα παιδιά-θεατές.

  1. Διασκευή του κειμένου

  • Συντόμευση και επέκταση των διαλογικών μερών με βράχυνση των διηγηματικών, όπως ορίζει η θεωρία της διασκευής.
  • Ρόλοι: το κρεμμύδι, τα ρόδια/σκόρδα/κυδώνια (μία φωνή ή τρεις), η νοικοκυρά, τα λαχανικά του κήπου.
  • Τρεις σκηνές: α) στην κρεμμυδοπλεξούδα, β) το κόψιμο και η ρίψη στο χώμα, γ) η άνοιξη στον λαχανόκηπο.

  2. Κατασκευές με τα παιδιά

  • Κούκλες: κάλτσες, χαρτοσακούλες, ξύλινες κουτάλες ή χάρτινα φιγουράκια σε καλαμάκι — λαχανικά με απλά, αναγνωρίσιμα χαρακτηριστικά.
  • Σκηνικά: δύο πλευρές σε ένα χαρτόνι (κουζίνα / κήπος), ώστε η αλλαγή να γίνεται με ένα γύρισμα.
  • Παράπηγμα: ένα τραπέζι με ύφασμα ή μεγάλο χαρτόκουτο.

  3. Μουσική (σελ. 102): σύντομες παρεμβολές — ήρεμη μελωδία στην αρχή, σιωπή στη σκηνή του κοψίματος, χαρούμενο κομμάτι στην άνοιξη· η έντασή της δεν πρέπει να υπερκαλύπτει τις φωνές των παιδιών.

  4. Πρόβα και παράσταση

  • Τα παιδιά δανείζουν τις φωνές τους — δεν χρειάζεται αποστήθιση, αρκεί να γνωρίζουν την ιστορία.
  • Ο/Η παιδαγωγός κρατά τον ρόλο του αφηγητή και προκαλεί διαρκώς τον διάλογο με τα παιδιά-θεατές («τι λέτε, θα ξαναγελάσουν τα λαχανικά;»).
  • Δύο ομάδες: παίκτες και θεατές, με εναλλαγή, ώστε να συμμετάσχουν όλα τα παιδιά.

  5. Τι κερδίζουν τα παιδιά: έκφραση με τη φωνή, ανάληψη ρόλου, συνεργασία και αναμονή σειράς, εμπλουτισμός λεξιλογίου και ενίσχυση της αυτοπεποίθησης — όπως και στην αναδιήγηση, όπου το παιδί βοηθιέται να ξεπεράσει τυχόν προβλήματα έκφρασης.

  6. Καταγραφή και παρουσίαση στην τάξη: η διασκευή που χρησιμοποιήθηκε, φωτογραφίες των κατασκευών, οι αντιδράσεις των θεατών και σχολιασμός των δυσκολιών (π.χ. η ταυτόχρονη κίνηση της κούκλας και η ομιλία).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: διασκευάζουμε το κείμενο συντομεύοντάς το και επεκτείνοντας τα διαλογικά μέρη, ορίζουμε ρόλους (κρεμμύδι, ρόδια-σκόρδα-κυδώνια, νοικοκυρά, λαχανικά) και τρεις σκηνές (κρεμμυδοπλεξούδα, κόψιμο και ρίψη στο χώμα, άνοιξη στον λαχανόκηπο). Κατασκευάζουμε με τα παιδιά κούκλες από κάλτσες ή χαρτοσακούλες, σκηνικό διπλής όψης (κουζίνα-κήπος) και παράπηγμα από τραπέζι με ύφασμα ή χαρτόκουτο, ενώ η μουσική υποβοηθά με σύντομες παρεμβολές χωρίς να υπερκαλύπτει τις φωνές. Τα παιδιά δανείζουν τις φωνές τους στις κούκλες, ο παιδαγωγός κρατά τον ρόλο του αφηγητή και προκαλεί διαρκώς τον διάλογο με τα παιδιά-θεατές, ενώ οι ομάδες εναλλάσσονται ώστε να συμμετάσχουν όλα. Έτσι τα παιδιά ασκούνται στην έκφραση με τη φωνή, στην ανάληψη ρόλου, στη συνεργασία και στον εμπλουτισμό του λεξιλογίου.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 5 — Ιστορία χωρίς τέλος — πρόβλεψη της κατάληξης

Ερώτηση: Διηγηθείτε στα παιδιά μία ιστορία χωρίς να δώσετε το τέλος της υπόθεσης. Στη συνέχεια ζητήστε από τα παιδιά να μαντέψουν την κατάληξή της.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πρακτικής άσκησης. Ενδεικτικό σχέδιο.

  1. Η επιλογή της ιστορίας

  • Μικρή ιστορία με σαφή δράση και ένα μόνο πρόβλημα προς λύση, ώστε η πρόβλεψη να είναι εφικτή.
  • Έκταση μέσα στα όρια του είδους (μία έως πέντε σελίδες), με προσιτό λεξιλόγιο.
  • Το σημείο διακοπής: λίγο πριν από τη λύση, στο σημείο της μεγαλύτερης έντασης — π.χ. στο «Χαρούμενο κρεμμύδι», τη στιγμή που η νοικοκυρά το πετάει από το παράθυρο.

  2. Η διαδικασία

  1. Αφήγηση διά ζώσης ως το σημείο διακοπής, χωρίς προειδοποίηση ότι θα σταματήσουμε.
  2. Η ερώτηση: «Τι λέτε ότι έγινε μετά;» — κάθε παιδί προτείνει τη δική του κατάληξη.
  3. Καταγραφή αυτούσιων προτάσεων (και ηχογράφηση).
  4. Ανακοίνωση της πραγματικής κατάληξης και σύγκριση: ποια πρόταση πλησίασε, ποια ήταν η πιο πρωτότυπη.
  5. Ζωγραφική της κατάληξης που πρότεινε το καθένα.

  3. Τι προσέχουμε

  • Καμία απάντηση δεν είναι λάθος — δεν διορθώνουμε.
  • Δίνουμε σειρά σε όλα τα παιδιά, ώστε να μην επαναλαμβάνουν το ίδιο.
  • Το βιβλίο επισημαίνει έναν κίνδυνο για την ώρα της αφήγησης παραμυθιού (σελ. 102): ακόμα και ερωτήσεις όπως «Και τι νομίζετε, λοιπόν, παιδιά, ότι έγινε μετά;» καλό είναι να αποφεύγονται, γιατί είναι σύνηθες τα παιδιά να δίνουν απαντήσεις εντελώς ασύμβατες με την πλοκή του παραμυθιού και τόσο απίθανες, που η συνέχεια του παραμυθιού να μοιάζει λιγότερο ενδιαφέρουσα σε σχέση με αυτό που φαντάζονται· γι' αυτό η ερώτηση εδώ μπαίνει σκόπιμα ΜΟΝΟ στο τέλος, ως δραστηριότητα, και όχι ως διακοπή μέσα στην αφήγηση.
  • Κλείνουμε πάντα με την πραγματική, αίσια κατάληξη, ώστε το παιδί να μείνει με αίσθημα ασφάλειας.

  4. Σε τι χρησιμεύει: καλλιεργεί τη φαντασία και τον λόγο, ασκεί την πρόβλεψη και την αιτιολόγηση («γιατί λες ότι θα γίνει αυτό;»), ενισχύει την προσεκτική ακρόαση και δείχνει στον/στην παιδαγωγό πόσο κατανόησαν τα παιδιά την ιστορία.

  5. Παρουσίαση στην τάξη: κατάλογος με τις καταλήξεις που προτάθηκαν, αυτούσια λόγια των παιδιών, οι ζωγραφιές και σχολιασμός για το πόσο οι προτάσεις ακολούθησαν τη λογική της ιστορίας.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: επιλέγουμε μικρή ιστορία με σαφή δράση και ένα πρόβλημα προς λύση, την αφηγούμαστε διά ζώσης και σταματάμε λίγο πριν από τη λύση, στο σημείο της μεγαλύτερης έντασης. Ρωτάμε «τι λέτε ότι έγινε μετά;», δίνουμε σειρά σε όλα τα παιδιά, καταγράφουμε και ηχογραφούμε τις προτάσεις τους χωρίς να διορθώνουμε καμία, και έπειτα ανακοινώνουμε την πραγματική κατάληξη και συγκρίνουμε ποια πρόταση πλησίασε και ποια ήταν η πιο πρωτότυπη, ζητώντας και ζωγραφική της κατάληξης. Προσέχουμε η ερώτηση να μπαίνει μόνο στο τέλος και όχι ως διακοπή μέσα στην αφήγηση και να κλείνουμε πάντα με την αίσια πραγματική κατάληξη. Η δραστηριότητα καλλιεργεί τη φαντασία και τον λόγο, ασκεί την πρόβλεψη και την αιτιολόγηση και δείχνει πόσο κατανόησαν τα παιδιά την ιστορία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 6 — Μεταφορά της ιστορίας σε άλλο τόπο

Ερώτηση: Αφού διαβάσετε μία ιστορία στα παιδιά, ζητήστε τους να τη μεταφέρουν αλλού (π.χ., από τη θάλασσα στο βουνό, από την πόλη στο χωριό κτλ.). Καταγράψτε και παρουσιάστε στην τάξη σας μερικές από τις εκδοχές της ιστορίας που φαντάστηκαν τα παιδιά.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πρακτικής άσκησης. Ενδεικτικό σχέδιο.

  Η λογική της: αξιοποιεί ακριβώς το γνώρισμα των μικρών ιστοριών ότι ο χωροχρόνος είναι σαφώς προσδιορισμένος — αλλάζοντας τον τόπο, αλλάζουν και όλα τα υπόλοιπα: αντικείμενα, επαγγέλματα, ζώα, καιρός, δραστηριότητες. Είναι, κατά κάποιον τρόπο, η «μετακόμιση» της ιστορίας, συγγενική με τα παιχνίδια ανατροπής και την παραμυθοσαλάτα.

  1. Προετοιμασία

  • Ανάγνωση ή αφήγηση της ιστορίας και σύντομη συζήτηση: πού συμβαίνει; τι υπάρχει σε αυτόν τον τόπο;
  • Επιλογή του νέου τόπου από τα ίδια τα παιδιά ή με κλήρωση από κάρτες τόπων: θάλασσα, βουνό, πόλη, χωριό, νησί, δάσος, χιονισμένος τόπος, διάστημα.

  2. Η μεταφορά — τι αλλάζει | Στοιχείο | Ερώτηση προς τα παιδιά | |---|---| | Ήρωες | ποιος θα ήταν ο ήρωας στη θάλασσα; | | Χώρος | πού θα ζούσε; | | Αντικείμενα | τι θα κρατούσε αντί για...; | | Δυσκολία | τι πρόβλημα θα είχε εκεί; | | Λύση | ποιος θα τον βοηθούσε; |

  Παράδειγμα με «Το χαρούμενο κρεμμύδι»: στη θάλασσα ο ήρωας μπορεί να γίνει ένα αστείο κοχύλι ή ένα ψαράκι που λέει ιστορίες στα άλλα ψάρια, το «κόψιμο» γίνεται το δίχτυ του ψαρά και η νέα αρχή ένας βράχος γεμάτος φύκια.

  3. Εκτέλεση: σε κύκλο, κάθε παιδί προσθέτει ένα στοιχείο της νέας εκδοχής· ηχογράφηση· ζωγραφική του νέου τόπου· σύγκριση με την αρχική ιστορία.

  4. Τι κερδίζουν τα παιδιά: καλλιεργείται η φαντασία και ο λόγος, ασκείται η μεταφορά και η αναλογία, εμπλουτίζεται το λεξιλόγιο με λέξεις του νέου τόπου και συνειδητοποιείται η σημασία του χώρου για την ιστορία — μια πρώτη, βιωματική επαφή με τη σχέση χώρου-δράσης.

  5. Καταγραφή και παρουσίαση στην τάξη: δύο-τρεις εκδοχές γραμμένες όπως ακριβώς τις είπαν τα παιδιά, οι ζωγραφιές δίπλα-δίπλα, πίνακας «τι έμεινε ίδιο - τι άλλαξε» και σχολιασμός: τι κράτησαν τα παιδιά σταθερό (συνήθως τον χαρακτήρα του ήρωα και το αίσιο τέλος) και τι άλλαξαν πιο εύκολα (τον χώρο και τα αντικείμενα).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: μετά την ανάγνωση συζητάμε πού συμβαίνει η ιστορία και τι υπάρχει σε αυτόν τον τόπο, και έπειτα επιλέγουμε νέο τόπο (θάλασσα, βουνό, πόλη, χωριό, νησί, δάσος). Με ερωτήσεις-οδηγούς — ποιος θα ήταν ο ήρωας εκεί, πού θα ζούσε, τι αντικείμενα θα είχε, τι πρόβλημα θα αντιμετώπιζε, ποιος θα τον βοηθούσε — τα παιδιά σε κύκλο προσθέτουν από ένα στοιχείο της νέας εκδοχής, ενώ ηχογραφούμε και ζωγραφίζουμε τον νέο τόπο. Π.χ. «Το χαρούμενο κρεμμύδι» στη θάλασσα μπορεί να γίνει ένα κοχύλι ή ψαράκι που λέει ιστορίες στα άλλα ψάρια. Η δραστηριότητα αξιοποιεί το ότι στις μικρές ιστορίες ο χωροχρόνος είναι σαφώς προσδιορισμένος, καλλιεργεί φαντασία και λόγο, εμπλουτίζει το λεξιλόγιο και δείχνει τη σημασία του χώρου· παρουσιάζουμε δύο-τρεις εκδοχές με τα λόγια των παιδιών και πίνακα «τι έμεινε ίδιο - τι άλλαξε».

Κριτήρια αξιολόγησης: