Λύσεις ερωτήσεων και δραστηριοτήτων κεφ. 4 (σελ. 63-64) – ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων και δραστηριοτήτων κεφ. 4

Πλήρεις λύσεις των 4 ερωτήσεων και των 3 προτεινόμενων δραστηριοτήτων του κεφαλαίου 4 — οι κατηγορίες των μύθων και το περιεχόμενό τους, η αξία τους για τη διαπαιδαγώγηση των νηπίων, η σχέση των θρύλων με την πραγματικότητα και οι διαφορές μύθων, θρύλων και παραμυθιών, καθώς και ταξινόμηση μύθων και θρύλων, καλλιτεχνική δραστηριότητα με αφορμή τον μύθο της αλεπούς και αναδιήγηση κειμένου από τα παιδιά.

Ερώτηση 1 — Κατηγορίες μύθων και το περιεχόμενό τους

Ερώτηση: Ποιες κατηγορίες μύθων υπάρχουν; Ποιο είναι με συντομία το περιεχόμενο κάθε κατηγορίας;

Απάντηση:

• Ο ορισμός (σελ. 53): Μύθος είναι μία φανταστική, πλαστή διήγηση, η οποία συχνά περιέχει συμβολικά και αλληγορικά στοιχεία. Λαμβάνοντας υπόψη και την περίσταση εκφώνησής τους, οι μύθοι μπορούν να οριστούν ως οι παροιμιώδεις διηγήσεις, οι οποίες λέγονται μετά από έναν ανόητο λόγο ή απερίσκεπτη πράξη είτε με σκωπτική διάθεση είτε με συμβουλευτικό σκοπό· αντίστοιχα, διακρίνονται στους απλώς παροιμιώδεις και στους κυρίως διδακτικούς.

  Α. Η βασική διάκριση

  α) Απλώς παροιμιώδεις μύθοι

  • Περιλαμβάνουν μύθους προερχόμενους από σκωπτικές και ευτράπελες διηγήσεις, τις οποίες έλεγε ο λαός σε παρόμοιες γελοίες και άτοπες περιστάσεις, με αποτέλεσμα να μεταβληθούν κάποτε σε παραδείγματα, να γίνουν δηλαδή παροιμιώδεις. Έτσι ο λαός πετυχαίνει να χαρακτηρίσει πράξεις και λόγια πιο παραστατικά απ' ό,τι με αφηρημένες λέξεις.
  • Η πιο διαδεδομένη επιμέρους ομάδα είναι οι μύθοι που αναφέρονται σε ζώα (π.χ. οι μύθοι του Αισώπου) — διηγήσεις που εύλογα αναπτύσσονται σε όλους τους μη προηγμένους πολιτιστικά λαούς, οι οποίοι έχουν καθημερινές επαφές με τον κόσμο των ζώων· επικρατεί μια ανθρωπομορφική αντίληψη για το ζώο, καθώς αυτό θεωρείται ότι είναι ισότιμο με τον άνθρωπο, ότι έχει νοητικές δυνάμεις και μαγικές ιδιότητες.
  • Κάποια ζώα προκαλούσαν τον φόβο στα μέλη των πρώιμων κοινωνιών· με την πρόοδο όμως του πολιτισμού ο φόβος υποχώρησε και αντικαταστάθηκε από το σκώμμα — ο άνθρωπος από θέση ισχύος πλέον εκδήλωνε τη σκωπτική διάθεση που του προκαλούσε η περίεργη σωματική κατασκευή των ζώων, η αδράνεια και ανοησία τους, η πανουργία τους.
  • Κύριο γνώρισμα: η συνοπτική έκταση και η ανθρωπομορφική συμπεριφορά των ζώων.

  β) Κυρίως διδακτικοί μύθοι (αίνοι)

  • Μερικές διηγήσεις της προηγούμενης κατηγορίας συνέβη να εξελιχθούν σε μύθους με διδακτικούς και παραινετικούς σκοπούς, τους λεγόμενους αίνους.
  • Η ανάγκη που επέβαλε τη χρησιμοποίηση ή τη δημιουργία τους ήταν ψυχολογική: ο μη αναπτυγμένος πολιτιστικά και διανοητικά άνθρωπος σκεπτόταν με συγκεκριμένες εικόνες και όχι με αφηρημένες έννοιες και αφηρημένα ηθικά διδάγματα.
  • Στο σκώμμα ενυπάρχει ήδη ο σπόρος της ηθικής διδασκαλίας: το σκώμμα αποτελεί ένα είδος αρνητικής ηθικής διδασκαλίας, η οποία συμπυκνώνεται στο επιμύθιο· το ηθικό αυτό παράγγελμα με το οποίο καταλήγει η διήγηση δεν είναι δημιούργημα του λαού, αλλά μάλλον προσθήκη των σοφών, για να πετύχουν τον νουθετικό τους σκοπό.
  • Έτσι ένας μύθος περιλαμβάνει δύο επίπεδα, ένα επιφανειακό και ένα βαθύτερο, δηλαδή τον κυριολεκτικό λόγο και το αλληγορικό νόημα.

  Β. Άλλη ταξινόμηση (4.1.1, σελ. 55)

  1. Κοσμογονικοί μύθοι: αναφέρονται στη δημιουργία του κόσμου, όπως, για παράδειγμα, η Θεογονία του Ησιόδου.
  2. Εθνογενετικοί μύθοι: πλάστηκαν για την ανάδειξη της δήθεν θεϊκής καταγωγής ορισμένων φύλων, όπως, για παράδειγμα, των Δωριέων από τον Ηρακλή, για λόγους ενίσχυσης και επιβολής σε άλλα φύλα.
  3. Φυσιογνωστικοί μύθοι: αναφέρονται στον κόσμο των φυτών και των ζώων, όπως φαίνεται από τίτλους βιβλίων όπως Μύθοι και περίεργα από τον κόσμο των φυτών και Ζωολογική Μυθολογία.

  Γ. Η αρχαία ελληνική μυθολογία (4.1.2): μία ιδιαίτερη κατηγορία — διηγήσεις που περιστρέφονται γύρω από θεούς, ημίθεους και ήρωες, όπως ο Ηρακλής και ο Θησέας, και στις οποίες περιγράφονται οι περιπέτειες και οι αγώνες τους, τα εμπόδια και τα κατορθώματά τους· χαρακτηρίζονται πλούσια και άριστη πνευματική τροφή για τα παιδιά σε παγκόσμιο επίπεδο, ενώ σήμερα βρίσκει κανείς λαϊκά παραμύθια που έχουν αναπτυχθεί από μυθολογικά θέματα με τις απαραίτητες προσαρμογές.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι μύθοι διακρίνονται πρώτα σε απλώς παροιμιώδεις και σε κυρίως διδακτικούς (αίνους). Οι απλώς παροιμιώδεις προέρχονται από σκωπτικές και ευτράπελες διηγήσεις που ο λαός έλεγε σε γελοίες και άτοπες περιστάσεις και έγιναν παραδείγματα· η πιο διαδεδομένη ομάδα τους είναι οι μύθοι με ζώα, όπως του Αισώπου, με ανθρωπομορφική συμπεριφορά και συνοπτική έκταση. Οι κυρίως διδακτικοί έχουν διδακτικούς και παραινετικούς σκοπούς και καταλήγουν στο επιμύθιο, που είναι προσθήκη των σοφών, ώστε ο μύθος να έχει δύο επίπεδα, τον κυριολεκτικό λόγο και το αλληγορικό νόημα. Αναφέρονται επίσης οι κοσμογονικοί (δημιουργία του κόσμου, Θεογονία του Ησιόδου), οι εθνογενετικοί (δήθεν θεϊκή καταγωγή φύλων, οι Δωριείς από τον Ηρακλή) και οι φυσιογνωστικοί (κόσμος φυτών και ζώων), ενώ ιδιαίτερη κατηγορία αποτελεί η αρχαία ελληνική μυθολογία με θεούς, ημίθεους και ήρωες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Οι μύθοι ως υλικό διαπαιδαγώγησης των νηπίων

Ερώτηση: Γιατί οι μύθοι αποτελούν χρήσιμο υλικό για τη διαπαιδαγώγηση των (προ)νηπίων;

Απάντηση:

• Α. Η ιστορική μαρτυρία (σελ. 55-56)

  • Ήδη από τον Όμηρο και τον Ησίοδο οι μύθοι χρησιμοποιούνταν για διδακτικούς σκοπούς και αργότερα, στην αρχαία Αθήνα, από τους πολιτικούς και τους ρήτορες, για να προσελκύσουν την προσοχή των πολιτών.
  • Από την αρχαιότητα οι μύθοι χρησιμοποιήθηκαν για τη διδασκαλία των παιδιών.
  • Χαρακτηριστική είναι η σύσταση του Πλάτωνα για χρήση των μύθων ως πρώτης βαθμίδας διδασκαλίας, καθώς και το «ουδ' Αίσωπον πεπάτηκας» του Αριστοφάνη για τη δήλωση της πλήρους αγραμματοσύνης.

  Β. Τι προσφέρουν στο παιδί

  1. Γνωριμία με τους ανθρώπινους χαρακτήρες: τα παιδιά παρατηρώντας τα παθήματα των ζώων αρχίζουν να γνωρίζουν διάφορους ανθρώπινους χαρακτήρες και ιδιότητες (την πονηριά, την κολακεία, την αχαριστία κ.ά.).
  2. Ηθική διδασκαλία χωρίς αφηρημένες έννοιες: όπως και ο μη αναπτυγμένος πολιτιστικά και διανοητικά άνθρωπος, έτσι και το μικρό παιδί σκέπτεται με συγκεκριμένες εικόνες και όχι με αφηρημένες έννοιες και αφηρημένα ηθικά διδάγματα — ο μύθος δίνει το δίδαγμα μέσα από εικόνα και δράση.
  3. Κοινωνικοπνευματικός ρόλος: η κοινωνική και παιδευτική σημασία των μύθων απορρέει από το αλληγορικό τους περιεχόμενο και από τη φιλοσοφική τους διάσταση· όταν ο λαός λέει «θα σου πω ένα μύθο», είναι σαν να λέει «θα σου πω κάτι, που θα εξωτερικεύει την ιδέα μου παραστατικά, για να καταλάβεις το σωστό και να κρίνεις· για να εντάξεις την περίπτωσή σου σε μια πατροπαράδοτη κι αδιάψευστη πείρα...». Με τη συχνή παροιμιακή επανάληψή τους συνετίζουν ή τουλάχιστον ψέγουν τις ανθρώπινες αυθαιρεσίες.
  4. Πηγή γνώσεων για τον λαϊκό βίο: αποτελούν πηγή γνώσεων για τον παραδοσιακό λαϊκό βίο και την κοινωνική ιστορία μας — συνδυάζοντας το «τερπνόν μετά του ωφελίμου», μας φέρνουν σε επαφή όχι μόνο με το κλίμα, τον χώρο, την πανίδα, τα χτίσματα και τη ζωή της ελληνικής υπαίθρου, αλλά και με τις παραδοσιακές κοινωνικές συνθήκες και αντιλήψεις, προλήψεις και δεισιδαιμονίες.
  5. Αρέσουν στα παιδιά: οι μύθοι αρέσουν στα παιδιά, γιατί είναι σύντομα κείμενα με κωμικές καταστάσεις και διάφορα παθήματα.

  Γ. Γιατί ταιριάζουν ειδικά στην προσχολική ηλικία

  • Είναι σύντομοι και πυκνοί και η διήγηση περιορίζεται σε ένα και μόνο επεισόδιο — ταιριάζουν στη μικρή διάρκεια προσοχής των νηπίων.
  • Η ανθρωπομορφική συμπεριφορά των ζώων συναντά τον ανθρωπομορφισμό - ανιμισμό των παιδιών, που δίνουν ανθρώπινη μορφή και ψυχή στα άψυχα (σελ. 14).
  • Προσφέρονται για αναδιήγηση από τα παιδιά (4.4) και για θεατρικό παιχνίδι, ζωγραφιά, χορευτική κίνηση, ποίημα ή τραγούδι.

  Δ. Η προϋπόθεση: χρειάζεται προσεκτική επιλογή, σύμφωνη με την ψυχονοητική κατάσταση των μικρών παιδιών — και, γενικότερα, αποφυγή του διδακτισμού, αφού το παιδί αποστρέφεται τη σοβαρότητα και την καθηκοντολογία (σελ. 30).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Γιατί από την αρχαιότητα χρησιμοποιήθηκαν για τη διδασκαλία των παιδιών — ο Πλάτων συνιστούσε τη χρήση τους ως πρώτη βαθμίδα διδασκαλίας — και γιατί τα παιδιά, παρατηρώντας τα παθήματα των ζώων, αρχίζουν να γνωρίζουν ανθρώπινους χαρακτήρες και ιδιότητες όπως η πονηριά, η κολακεία και η αχαριστία. Ο μύθος δίνει το δίδαγμα με συγκεκριμένες εικόνες και όχι με αφηρημένες έννοιες, έχει κοινωνικοπνευματικό ρόλο μέσα από το αλληγορικό του περιεχόμενο και συνετίζει ή ψέγει τις ανθρώπινες αυθαιρεσίες, ενώ αποτελεί και πηγή γνώσεων για τον παραδοσιακό λαϊκό βίο, συνδυάζοντας το «τερπνόν μετά του ωφελίμου». Αρέσει στα παιδιά επειδή είναι σύντομο κείμενο με κωμικές καταστάσεις και παθήματα, ταιριάζει στη μικρή διάρκεια προσοχής τους με το ένα επεισόδιο και συναντά τον ανθρωπομορφισμό της σκέψης τους. Χρειάζεται όμως προσεκτική επιλογή, σύμφωνη με την ψυχονοητική κατάσταση των μικρών παιδιών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Η σχέση των θρύλων με την πραγματικότητα

Ερώτηση: Ποια είναι η σχέση των θρύλων με την πραγματικότητα;

Απάντηση:

• Ο ορισμός (σελ. 57): ο θρύλος (ή, κατά μία ευρύτερη έννοια, η παράδοση) ορίζεται ως διήγηση μυθική, δηλαδή δημιούργημα της λαϊκής μυθοπλαστικής φαντασίας, που συνδέεται συνήθως με ορισμένο τόπο και χρόνο και με συγκεκριμένα φυσικά φαινόμενα, ιστορικά γεγονότα ή πρόσωπα, πιστεύεται δε ως αληθινή και πραγματική.

  Α. Η σύνδεση με την πραγματικότητα

  • Ο θρύλος είναι συνδεδεμένος με την πραγματικότητα: μπορεί να στρέφεται γύρω από ιστορικά πρόσωπα, τοποθεσίες, πολέμους, μάχες ή φυσικές καταστροφές.
  • Ο τόπος διεξαγωγής του περιστατικού είναι συνήθως προσδιορισμένος και δηλώνεται ο χρόνος που συνέβη το περιστατικό (σελ. 59).
  • Οι τοπικές και χρονικές αναφορές των θρύλων καθώς και οι αναφορές σε συγκεκριμένα πρόσωπα και γεγονότα καθιστούν τις διηγήσεις αυτές πιστευτές τόσο στον αφηγητή όσο και στον ακροατή.
  • Τα πρόσωπα των θρύλων είναι πραγματικά, συνήθως παρμένα από την κοινωνία του χωριού, και ο θρύλος μπορεί να είναι προσωπικό βίωμα, ενταγμένο βέβαια σε ένα πλέγμα ευρύτερων αντιλήψεων και δοξασιών — μία απλή και άτεχνη έκθεση ενός περιστατικού, το οποίο πολλές φορές το έχει ζήσει ο διηγούμενος.

  Β. Το όριο: δεν είναι ιστορία

  • Οι θρύλοι δεν αποτελούν ιστορικά ντοκουμέντα.
  • Η πολιτική ιστορία με τους παράγοντες που τη διαμορφώνουν είναι άγνωστη στις λαϊκές αυτές διηγήσεις.
  • Το μαρτυρούν όχι μόνο οι γενικόλογες χρονολογικές ενδείξεις (π.χ. επί Τουρκίας), αλλά και οι κωμικές χρονολογικές αναμείξεις, όπως για παράδειγμα η μάχη μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων στον Μαραθώνα.

  Γ. Το υπερφυσικό μέσα στην πραγματικότητα

  • Ανάμεσα στις πρωταγωνιστικές μορφές των θρύλων υπάρχουν και στοιχειά, δαίμονες, γίγαντες και νάνοι, φαντάσματα κ.ά.
  • Το κοσμικό επίπεδο είναι σαφώς διαχωρισμένο από το θεϊκό, αλλά οι εξωκοσμικές δυνάμεις είναι ικανές να εισβάλουν στο πρώτο επίπεδο, πράγμα που ασκεί έντονη γοητεία στον άνθρωπο.
  • Η παρέμβαση των δυνάμεων αυτών στον γήινο κόσμο είναι που επιτρέπει κάποιες λανθάνουσες διδακτικές προεκτάσεις, διότι οι υπέρτατες δυνάμεις τιμωρούν τους παραβάτες των ηθικών κανόνων, τους βλάσφημους, τους κλέφτες, τους ασεβείς απέναντι στους νεκρούς κτλ.

  Δ. Γιατί γεννιούνται (4.2.1): τα αίτια της δημιουργίας τους βρίσκονται στη γνωστή τάση του λαϊκού ανθρώπου να εξηγήσει συγκεκριμένα γεγονότα και πράγματα του περιβάλλοντός του που του φαίνονται περίεργα· άλλοτε έχουν την αφετηρία τους σε ιστορικά συμβάντα, ενώ υπάρχουν και θρύλοι που γεννήθηκαν από τα βιώματα του ανθρώπου γενικότερα. Αντίστοιχα έχουμε θρύλους (α) στους οποίους ερμηνεύονται φυσικά φαινόμενα, περίεργες μορφές και σχήματα φυτών, ζώων, οικοδομημάτων, ακόμα και ονομασίες ανθρώπων και τοποθεσιών (π.χ. ο θρύλος για τη διχαλωτή ουρά του χελιδονιού), (β) για ιστορικά γεγονότα με τοπικό χαρακτήρα, κυρίως από τις περιόδους της τουρκοκρατίας και της φραγκοκρατίας, και (γ) για βιώματα των ανθρώπων που εμπλέκουν διάφορους δαίμονες, στοιχειά, δράκους, φαντάσματα, νεράιδες, βρικόλακες.

  Συμπέρασμα: ο θρύλος στέκεται ανάμεσα στην πραγματικότητα και στη φαντασία — αντλεί από πραγματικούς τόπους, χρόνους και πρόσωπα και γίνεται πιστευτός, αλλά είναι δημιούργημα της λαϊκής μυθοπλαστικής φαντασίας και όχι ιστορική πηγή· είναι, όπως λέει το βιβλίο, πρώιμη ποιητική μορφή που ενσωματώνει συγχρόνως και μια «επιστημονική» διάσταση, έκδηλη στους λαϊκούς εκείνους θρύλους όπου επιχειρείται η εξήγηση ενός περίεργου φαινομένου.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο θρύλος είναι δημιούργημα της λαϊκής μυθοπλαστικής φαντασίας που συνδέεται συνήθως με ορισμένο τόπο και χρόνο και με συγκεκριμένα φυσικά φαινόμενα, ιστορικά γεγονότα ή πρόσωπα και πιστεύεται ως αληθινός και πραγματικός — οι τοπικές και χρονικές αναφορές και τα πραγματικά πρόσωπα τον καθιστούν πιστευτό τόσο στον αφηγητή όσο και στον ακροατή. Δεν αποτελεί όμως ιστορικό ντοκουμέντο: η πολιτική ιστορία είναι άγνωστη στις λαϊκές αυτές διηγήσεις, όπως δείχνουν οι γενικόλογες χρονολογικές ενδείξεις («επί Τουρκίας») και οι κωμικές αναμείξεις, όπως η μάχη Ελλήνων και Τούρκων στον Μαραθώνα. Παράλληλα, μέσα στην πραγματικότητά του εισβάλλουν στοιχειά, δαίμονες, γίγαντες και φαντάσματα, και η παρέμβαση αυτών των δυνάμεων επιτρέπει λανθάνουσες διδακτικές προεκτάσεις, αφού τιμωρούν τους παραβάτες των ηθικών κανόνων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — Διαφορές ανάμεσα σε μύθους, θρύλους και παραμύθια

Ερώτηση: Να αναφέρετε μερικές από τις διαφορές ανάμεσα στους μύθους, τους θρύλους και τα παραμύθια.

Απάντηση:

• Το πλαίσιο (σελ. 59): η λαϊκή φαντασία είναι η κοινή αφετηρία διάφορων δημιουργημάτων της δημώδους γραμματείας και καθιστά αναπόφευκτες τις ομοιότητες — και στα τρία αυτά είδη λαϊκής διήγησης παρατηρείται μερικές φορές κοινότητα ως προς τα θέματα, τους ήρωες και τις πράξεις τους, την παρουσία θρησκευτικών και μυθικών όντων κτλ., πράγμα που δυσχεραίνει τη διάκριση του ενός είδους από το άλλο.

  Α. Θρύλος και παραμύθι (4.3.1) Γενική διάκριση: το παραμύθι είναι ποιητικότερο, ενώ ο θρύλος ιστορικότερος και προσκολλημένος σε κάτι ήδη γνωστό, σε έναν τόπο ή σε ένα ιστορικό πρόσωπο. | Άξονας | Θρύλος | Παραμύθι | |---|---|---| | Τόπος | προσδιορισμένος | απροσδιόριστη, παραμυθένια χώρα | | Χρόνος | δηλώνεται | αόριστο «μια φορά κ' έναν καιρό» | | Ρεαλισμός - αλήθεια | πιστευτός σε αφηγητή και ακροατή | η ίδια η κατακλείδα επαναφέρει στην πραγματικότητα: «ψέματα κι αλήθεια / έτσι τα λεν τα παραμύθια» | | Δομή | απλή και άτεχνη έκθεση ενός περιστατικού, που πολλές φορές το έχει ζήσει ο διηγούμενος | σύνθετη τεχνική δομή, αφού στοχεύει στην τέρψη του ακροατή | | Επεισόδια | ένα μόνο (ή περισσότερα αλλά αλληλοσυνδεόμενα) | πολλά πάντα επεισόδια, που μπορεί να είναι και απομονωμένα | | Πρόσωπα | πραγματικά, συνήθως παρμένα από την κοινωνία του χωριού | ήρωες άτρωτοι (π.χ. από τον σωματικό πόνο) | | Λύτρωση | ο θρυλικός ήρωας έχει ανάγκη να λυτρωθεί | ο ήρωας παρέχει ο ίδιος τη λύτρωση στους άλλους | | Εμβέλεια | μπορεί να είναι προσωπικό βίωμα | παρέχει κάτι που ισχύει γενικά | | Κατάληξη | συνήθως τραγικό τέλος | θετική | | Σκοπός | λέγεται για να διδάξει | λέγεται για να τέρψει | Επιφύλαξη: δεν αποκλείεται μερικές φορές κάποια παραμύθια να διδάσκουν και κάποιοι θρύλοι να διασκεδάζουν τους ακροατές.

  Β. Μύθος - παραμύθι - θρύλος (4.3.2)

  • Οι διαφορές είναι λιγότερο σαφείς, γιατί το ένα είδος αναδύεται από το άλλο: οι πρώτες ρίζες του παραμυθιού βρίσκονται στους μύθους και στις μαγικές δοξασίες και τελετουργίες του πρωτόγονου κόσμου, εξ ου και το κοινό χαρακτηριστικό της μύησης και της τελετουργίας (π.χ. οι δοκιμασίες επίδειξης θάρρους, για να συντελεστεί η ωρίμανση για τον γάμο).
  • Δρώντα πρόσωπα: η μυθική αφήγηση περιστρέφεται αποκλειστικά γύρω από θεούς και άλλες υπέργειες οντότητες, ενώ η παρουσία του ανθρώπου δεν είναι καθόλου απαραίτητη· αντίθετα, κύριος χαρακτήρας στο παραμύθι είναι ο άνθρωπος (και στους θρύλους τα γεγονότα αναφέρονται στο ανθρώπινο στοιχείο).
  • Λειτουργία των ηρώων: ο ήρωας του παραμυθιού λειτουργεί ως θετικό πρότυπο με το οποίο ταυτίζεται ο ακροατής/αναγνώστης, ανάλογα με τις ανάγκες, την ηλικία και το φύλο — μέσα από υπερβατικά χαρίσματα οδηγείται στην εσωτερική ευτυχία, ενώ δεν επιβάλλεται κάποια μορφή δράσης, αλλά αφήνεται περιθώριο για παιχνίδι μέσα από τη θετική ταύτιση. Κατά διαφορετικό τρόπο, οι μυθολογικές διηγήσεις στοχεύουν στη νίκη των καλών πνευμάτων και στην εξασφάλιση της υστεροφημίας, χάρη σε ιδιότητες όπως η σύνεση και η ευφυΐα — δρώντες χαρακτήρες είναι ιδανικές προσωπικότητες που πράττουν σύμφωνα με ό,τι είναι κοινωνικά αποδεκτό.
  • Σχέση με την πραγματικότητα: το παραμύθι, σε αντίθεση με τον θρύλο, δεν προϋποθέτει σύνδεση με την πραγματικότητα· επίσης δεν προβάλλει το προσωπικό πεπρωμένο, αλλά οι ήρωες είναι μορφές-πρότυπα και δεν απορούν για παράδοξα περιστατικά (το κοριτσάκι δεν απορεί για τη μεταμόρφωση του αδερφού της σε ελάφι με ανθρώπινη λαλιά).
  • Χρονική σειρά: και στους θρύλους, όπως και στα παραμύθια, αναβιώνουν στοιχεία από τους μύθους, μόνο που οι θρύλοι χρονολογούνται πριν από τα παραμύθια — χαρακτηρίζονται πρώιμες ποιητικές μορφές που ενσωματώνουν συγχρόνως και μια «επιστημονική» διάσταση.
  • Μύθος και παραμύθι ως προς το υπερφυσικό: οι αυτούσιοι μύθοι διαφέρουν από το παραμύθι, καθώς δεν έχουν μαγικά και υπερφυσικά στοιχεία (σελ. 54)· ωστόσο άλλοι μύθοι βραχύνθηκαν και κατέληξαν σε παροιμίες, ενώ άλλοι επεκτάθηκαν και έγιναν τέλεια παραμύθια.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Θρύλος και παραμύθι: στον θρύλο ο τόπος και ο χρόνος είναι προσδιορισμένοι και η διήγηση πιστευτή, ενώ στο παραμύθι η δράση εκτυλίσσεται σε απροσδιόριστη χώρα και σε αόριστο χρόνο και η κατακλείδα επαναφέρει στην πραγματικότητα· ο θρύλος είναι απλή και άτεχνη έκθεση ενός περιστατικού με ένα επεισόδιο και πραγματικά πρόσωπα, ενώ το παραμύθι έχει σύνθετη τεχνική δομή, πολλά επεισόδια και άτρωτους ήρωες· ο θρυλικός ήρωας χρειάζεται λύτρωση, ενώ ο ήρωας του παραμυθιού λυτρώνει τους άλλους· ο θρύλος έχει συνήθως τραγικό τέλος και λέγεται για να διδάξει, το παραμύθι θετική κατάληξη και λέγεται για να τέρψει. Μύθος: η μυθική αφήγηση περιστρέφεται αποκλειστικά γύρω από θεούς και υπέργειες οντότητες, χωρίς να είναι απαραίτητη η παρουσία του ανθρώπου, ενώ στο παραμύθι και στον θρύλο κυριαρχεί το ανθρώπινο στοιχείο· οι μυθολογικές διηγήσεις στοχεύουν στη νίκη των καλών πνευμάτων και στην υστεροφημία με ιδανικές προσωπικότητες, ενώ ο ήρωας του παραμυθιού είναι θετικό πρότυπο ταύτισης. Τέλος, οι αυτούσιοι μύθοι δεν έχουν μαγικά και υπερφυσικά στοιχεία και οι θρύλοι χρονολογούνται πριν από τα παραμύθια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 1 — Ταξινόμηση μύθων και θρύλων

Ερώτηση: Αναζητήστε βιβλία με μύθους και θρύλους και προσπαθήστε να τους ταξινομήσετε με βάση το περιεχόμενο και/ ή το στόχο στον οποίο αποβλέπουν.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα βιβλιογραφικής έρευνας. Ενδεικτικός οδηγός με βάση τις ενότητες 4.1 και 4.2.

  1. Πού ψάχνουμε: συλλογές αισώπειων μύθων, βιβλία μυθολογίας για παιδιά, συλλογές λαϊκών παραδόσεων (π.χ. η συλλογή του Πολίτη), τοπικές εκδόσεις με θρύλους του τόπου μας, γωνιά βιβλιοθήκης του σταθμού.

  2. Πίνακας ταξινόμησης μύθων | Τίτλος | Πηγή | Κατηγορία | Τεκμήριο | |---|---|---|---| | | | απλώς παροιμιώδης | σκωπτική/ευτράπελη διήγηση, ζώα με ανθρωπομορφική συμπεριφορά, συνοπτική έκταση | | | | κυρίως διδακτικός (αίνος) | υπάρχει επιμύθιο - ηθικό παράγγελμα | | | | κοσμογονικός | αναφέρεται στη δημιουργία του κόσμου | | | | εθνογενετικός | θεϊκή καταγωγή φύλου | | | | φυσιογνωστικός | κόσμος φυτών και ζώων | | | | αρχαία ελληνική μυθολογία | θεοί, ημίθεοι, ήρωες, περιπέτειες και κατορθώματα |

  3. Πίνακας ταξινόμησης θρύλων (κατά τα γενεσιουργά αίτια, 4.2.1)

  • (α) Ερμηνευτικοί: ερμηνεύονται από τη λαϊκή φαντασία φυσικά φαινόμενα, περίεργες μορφές και σχήματα φυτών, ζώων, οικοδομημάτων, ακόμα και ονομασίες ανθρώπων και τοποθεσιών — παράδειγμα του βιβλίου: Το χελιδόνι, που εξηγεί γιατί είναι διχαλωτή η ουρά του χελιδονιού.
  • (β) Ιστορικοί: για ιστορικά γεγονότα με τοπικό χαρακτήρα, κυρίως από τις περιόδους της τουρκοκρατίας και της φραγκοκρατίας — παράδειγμα: ο θεσσαλικός θρύλος για τα μαύρα μαντήλια των Καραγκούνηδων.
  • (γ) Βιωματικοί - δαιμονολογικοί: για βιώματα των ανθρώπων που εμπλέκουν διάφορους δαίμονες, στοιχειά, δράκους, φαντάσματα, νεράιδες, βρικόλακες.

  4. Ταξινόμηση κατά στόχο: σκωπτικός (με σκωπτική διάθεση), νουθετικός-συμβουλευτικός (με συμβουλευτικό σκοπό), ερμηνευτικός (εξήγηση ενός περίεργου φαινομένου), τιμωρητικός-ηθικός (οι υπέρτατες δυνάμεις τιμωρούν τους παραβάτες των ηθικών κανόνων).

  5. Δυσκολίες που θα συναντήσουμε και πώς τις σχολιάζουμε: η λαϊκή φαντασία είναι κοινή αφετηρία και οι ομοιότητες είναι αναπόφευκτες, ενώ το ένα είδος αναδύεται από το άλλο — αναμένεται κάποια κείμενα να μη μπαίνουν καθαρά σε μία μόνο κατηγορία (π.χ. μύθοι που επεκτάθηκαν και έγιναν τέλεια παραμύθια).

  6. Παρουσίαση: συγκεντρωτικός πίνακας, ένα αντιπροσωπευτικό κείμενο ανά κατηγορία και σύντομος σχολιασμός για το ποια κείμενα κρίνονται κατάλληλα για την προσχολική ηλικία, με το κριτήριο ότι χρειάζεται προσεκτική επιλογή, σύμφωνη με την ψυχονοητική κατάσταση των μικρών παιδιών.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: συγκεντρώνουμε συλλογές αισώπειων μύθων, βιβλία μυθολογίας και συλλογές λαϊκών παραδόσεων και ταξινομούμε τους μύθους σε απλώς παροιμιώδεις (σκωπτικές διηγήσεις με ζώα και ανθρωπομορφική συμπεριφορά), κυρίως διδακτικούς-αίνους (με επιμύθιο), κοσμογονικούς, εθνογενετικούς, φυσιογνωστικούς και σε εκείνους της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας. Τους θρύλους τους ταξινομούμε κατά τα γενεσιουργά αίτια: ερμηνευτικούς για φυσικά φαινόμενα και περίεργα σχήματα (όπως «Το χελιδόνι»), ιστορικούς με τοπικό χαρακτήρα από την τουρκοκρατία και τη φραγκοκρατία, και βιωματικούς με δαίμονες, στοιχειά και νεράιδες. Παράλληλα ταξινομούμε κατά στόχο (σκωπτικός, συμβουλευτικός, ερμηνευτικός, ηθικός-τιμωρητικός) και σχολιάζουμε τις περιπτώσεις που δεν εντάσσονται καθαρά σε μία κατηγορία, αφού το ένα είδος αναδύεται από το άλλο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 2 — Καλλιτεχνική δραστηριότητα με αφορμή τον μύθο της αλεπούς

Ερώτηση: Αφού διαβάσετε προσεκτικά το μύθο Η αλεπού που μεγάλωσε η κοιλιά της (βλ. στο κείμενο παραπάνω), να προτείνετε κάποια καλλιτεχνική δραστηριότητα. Να καταγράψετε στη συνέχεια τους στόχους της δραστηριότητας αυτής σε σχέση με τα παιδιά.

Απάντηση:

• Το κείμενο-αφορμή (σελ. 56-57): η αλεπού μπαίνει στην κουφάλα μιας βαλανιδιάς, τρώει το κρέας και το ψωμί του βοσκού «ωσότου η κοιλιά της γίνηκε τούμπανο» και δεν χωράει πια να βγει· η δεύτερη αλεπού την προτρέπει «θα κάτσεις αυτού και θα κάμεις υπομονή, ωσότου αδειάσει η κοιλιά σου και ξαναγίνει όπως ήταν πρωτύτερα» και κλείνει με το «Τι θέλεις, δηλαδή; Να φορτώνονται άλλοι και τα δικά μας φταιξίματα;».

  Το πλαίσιο του βιβλίου (4.4): η αφήγηση μπορεί να μεταμορφωθεί σε θεατρικό παιχνίδι, σε ζωγραφιά, σε χορευτική κίνηση, σε ποίημα ή τραγούδι.

  Ενδεικτική πρόταση: δραματοποίηση με κουκλοθέατρο και κατασκευή «της κουφάλας»

  1. Αφήγηση του μύθου από τον/την παιδαγωγό, διά ζώσης, με ζωντανή απόδοση των δύο φωνών.
  2. Συζήτηση: τι έπαθε η αλεπού και γιατί· τι θα κάνατε εσείς;
  3. Κατασκευή: δύο κούκλες-αλεπούδες από κάλτσα ή χαρτοσακούλα και ένα μεγάλο χαρτόκουτο-δέντρο με τρύπα, ζωγραφισμένο από τα παιδιά.
  4. Δραματοποίηση σε ομάδες των τριών (αφηγητής, κλεισμένη αλεπού, δεύτερη αλεπού) — με εναλλαγή ρόλων, ώστε να παίξουν όλα τα παιδιά.
  5. Επέκταση: ζωγραφική σε τρία καρέ (πριν - μέσα - μετά), ώστε να αποδοθεί η αιτιώδης σχέση των γεγονότων, και κινητικό παιχνίδι: «περνάω από την τρύπα» με στεφάνια διαφορετικού μεγέθους.

  Στόχοι της δραστηριότητας σε σχέση με τα παιδιά

  • Γλωσσικοί: άσκηση στην προσεκτική ακρόαση, ώστε να είναι στη συνέχεια σε θέση να παράγουν και να μεταδίδουν νοήματα· εμπλουτισμός λεξιλογίου (κουφάλα, βαλανιδιά, βοσκός, υπομονή)· διάλογος και εναλλαγή σειράς στον λόγο.
  • Γνωστικοί: κατανόηση της σχέσης αιτίου-αποτελέσματος (έφαγε πολύ → δεν χωράει)· σειροθέτηση των επεισοδίων· έννοιες μεγέθους και χώρου (μέσα-έξω, μεγάλο-μικρό).
  • Συναισθηματικοί: εκτόνωση και ευχαρίστηση, ταύτιση με τον ήρωα και διαχείριση της απογοήτευσης χωρίς έντονη αγωνία — το κείμενο δεν προκαλεί ισχυρές συγκινήσεις.
  • Κοινωνικοί - ηθικοί: ανάληψη ευθύνης για τις πράξεις μας («Να φορτώνονται άλλοι και τα δικά μας φταιξίματα;») και υπομονή — το δίδαγμα περνά έμμεσα, μέσα από τη δράση και το χιούμορ, χωρίς κήρυγμα, όπως ζητά η αρχή ότι το παιδί αποστρέφεται τη σοβαρότητα και την καθηκοντολογία.
  • Κινητικοί - καλλιτεχνικοί: λεπτή κινητικότητα στην κατασκευή, έκφραση με τη φωνή, το σώμα και το χρώμα, αισθητική καλλιέργεια.
  • Γνωριμία με ανθρώπινους χαρακτήρες: τα παιδιά παρατηρώντας τα παθήματα των ζώων αρχίζουν να γνωρίζουν διάφορους ανθρώπινους χαρακτήρες και ιδιότητες.

  Αξιολόγηση: καταγραφή των αντιδράσεων και των αυτούσιων φράσεων των παιδιών, φωτογράφιση των κατασκευών και παρουσίαση στην τάξη.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: προτείνεται δραματοποίηση με κουκλοθέατρο — αφήγηση του μύθου διά ζώσης, συζήτηση για το τι έπαθε η αλεπού και γιατί, κατασκευή δύο κουκλών-αλεπούδων και ενός χαρτόκουτου-δέντρου με τρύπα, παίξιμο σε ομάδες των τριών με εναλλαγή ρόλων, και επέκταση με ζωγραφική σε τρία καρέ (πριν-μέσα-μετά) και κινητικό παιχνίδι με στεφάνια. Στόχοι: γλωσσικοί (προσεκτική ακρόαση ώστε το παιδί να παράγει και να μεταδίδει νοήματα, εμπλουτισμός λεξιλογίου, διάλογος), γνωστικοί (σχέση αιτίου-αποτελέσματος, σειροθέτηση επεισοδίων, έννοιες μεγέθους και χώρου), συναισθηματικοί (εκτόνωση, ταύτιση, χωρίς έντονη αγωνία), κοινωνικοί-ηθικοί (ανάληψη ευθύνης και υπομονή, με το δίδαγμα να περνά έμμεσα και με χιούμορ), κινητικοί-καλλιτεχνικοί και γνωριμία με ανθρώπινους χαρακτήρες μέσα από τα παθήματα των ζώων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 3 — Αναδιήγηση μύθου ή θρύλου από τα παιδιά

Ερώτηση: Επιλέξτε ένα μύθο ή ένα θρύλο και διηγηθείτε τον στα παιδιά. Στη συνέχεια, ζητήστε από ένα-δυο παιδιά να αναδιηγηθούν το κείμενο. Μαγνητοφωνήστε τις αναδιηγήσεις, απομαγνητοφωνήστε τες και παρατηρήστε πώς παρουσιάζουν τα παιδιά το κείμενο από τη δική τους οπτική γωνία. Συζητήστε τα αποτελέσματα στην τάξη σας.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πρακτικής άσκησης. Ενδεικτικός οδηγός με βάση την ενότητα 4.4.

  Η θεωρητική βάση: οι μύθοι και οι θρύλοι προσφέρονται για αναδιήγηση — είναι μια δραστηριότητα η οποία παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία στον λόγο, ανάλογα με το παιδί που αναδιηγείται ό,τι άκουσε, με αποτέλεσμα κάθε παιδί να τονίζει και διαφορετικά σημεία της αφήγησης, να προσθέτει διαφορετικά στοιχεία, να αναδιηγείται δηλαδή το περιεχόμενο από μια ιδιαίτερη, προσωπική οπτική γωνία· με τον τρόπο αυτό, το παιδί ασκείται στην προσεκτική ακρόαση, για να είναι σε θέση στη συνέχεια να παράγει και να μεταδίδει νοήματα. Χρήσιμο είναι οι αναδιηγήσεις να μαγνητοφωνούνται.

  1. Επιλογή κειμένου: σύντομο, με ένα μόνο επεισόδιο (οι μύθοι είναι σύντομοι και πυκνοί και η διήγηση περιορίζεται σε ένα και μόνο επεισόδιο), με ζώα ή με οικείο τοπικό θρύλο, σύμφωνο με την ψυχονοητική κατάσταση των μικρών παιδιών. Ενδεικτικά: Ο λαγός και η χελώνα, Η αλεπού που μεγάλωσε η κοιλιά της, Το χελιδόνι.

  2. Η αφήγηση: διά ζώσης, όχι ανάγνωση, με ζωντανή χροιά φωνής και εκφραστικές κινήσεις — όπως έκαναν οι παππούδες και οι γιαγιάδες, που έπλαθαν μορφολογικά τις εικόνες με τον τόνο της φωνής τους και τις εκφραστικές κινήσεις του προσώπου, των χεριών και ολοκλήρου του σώματος (σελ. 45)· ήσυχος χώρος, μικρή ομάδα.

  3. Οι αναδιηγήσεις: ζητάμε από ένα-δυο παιδιά να το ξαναπούν, χωρίς διορθώσεις και χωρίς υποβοήθηση· μαγνητοφωνούμε με άδεια του σταθμού και χωρίς ονόματα.

  4. Απομαγνητοφώνηση και ανάλυση — τι παρατηρούμε: | Άξονας | Ερώτημα | |---|---| | Δομή | κρατήθηκε η σειρά των γεγονότων και η αιτιώδης σχέση; | | Έκταση | πόσο συντόμευσε το παιδί την ιστορία; | | Έμφαση | ποια σημεία τόνισε — και γιατί ίσως αυτά | | Προσθήκες | τι στοιχεία πρόσθεσε από τη δική του εμπειρία | | Παραλείψεις | τι ξέχασε ή τι δεν κατάλαβε | | Λόγος | λεξιλόγιο, χρόνοι, ευθύς ή πλάγιος λόγος, συνδετικές λέξεις | | Επιμύθιο | το διατύπωσε; με ποια λόγια; |

  Παράδειγμα από το βιβλίο — αναδιήγηση του Ο λαγός και η χελώνα από τετράχρονο κορίτσι: «Μια μέρα ο λαγός έβαλε αγώνες με τη χελώνα. Όμως επειδή αυτός κοιμήθηκε, νίκησε η χελώνα. Έφτασε πρώτη στο τέρμα. Όταν ξύπνησε ο λαγός, ήταν αργά.» — δείχνει έντονη συντόμευση, διατήρηση της αιτιώδους σχέσης («επειδή...») και εστίαση στην έκβαση.

  5. Συζήτηση στην τάξη: σύγκριση των δύο αναδιηγήσεων μεταξύ τους και με το πρωτότυπο, σχολιασμός των ατομικών διαφορών και συμπέρασμα: η αναδιήγηση δείχνει πώς το παιδί κατανοεί, οργανώνει και ξαναδίνει το νόημα με τον δικό του λόγο, γι' αυτό και αποτελεί εργαλείο τόσο γλωσσικής άσκησης όσο και αξιολόγησης της κατανόησης.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: επιλέγουμε σύντομο μύθο ή θρύλο με ένα επεισόδιο, τον αφηγούμαστε διά ζώσης με ζωντανή φωνή και εκφραστικές κινήσεις σε μικρή ομάδα και ζητάμε από ένα-δυο παιδιά να τον αναδιηγηθούν, μαγνητοφωνώντας με άδεια και χωρίς ονόματα. Στην απομαγνητοφώνηση παρατηρούμε τη δομή και τη διατήρηση της αιτιώδους σχέσης, την έκταση και τη συντόμευση, τα σημεία που τόνισε κάθε παιδί, τις προσθήκες από τη δική του εμπειρία, τις παραλείψεις, τα γλωσσικά χαρακτηριστικά και το αν διατυπώθηκε επιμύθιο — όπως στο παράδειγμα του βιβλίου, όπου ένα τετράχρονο κορίτσι αναδιηγείται τον «Λαγό και τη χελώνα» με έντονη συντόμευση αλλά διατηρώντας το «επειδή». Στη συζήτηση συγκρίνουμε τις αναδιηγήσεις μεταξύ τους και με το πρωτότυπο και σχολιάζουμε πώς κάθε παιδί αποδίδει το περιεχόμενο από τη δική του προσωπική οπτική γωνία.

Κριτήρια αξιολόγησης: