Λύσεις ερωτήσεων και δραστηριοτήτων κεφ. 5 (σελ. 108-110) – ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων και δραστηριοτήτων κεφ. 5

Πλήρεις λύσεις των 15 ερωτήσεων και των 7 προτεινόμενων δραστηριοτήτων του κεφαλαίου 5 — πρωτόγονο και νεότερο παραμύθι, οι θεωρίες για τη διάδοση, η προέλευση του ελληνικού παραμυθιού, το επώνυμο-σύγχρονο παραμύθι και οι ενστάσεις για το λαϊκό, τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα, το αντιθετικό σχήμα των δύο προσώπων, η παιδαγωγική αξία, η εναλλαγή έντασης και χαλάρωσης, ο Κοντορεβιθούλης και η ανεξαρτητοποίηση, η αφήγηση διά ζώσης, ο απλός-φυσικός και άμεσος-δραματικός τρόπος, οι διακοπές, η μουσική και η κίνηση, καθώς και δημιουργία παραμυθιού από τα παιδιά, δραματοποίηση, τράπουλα του Προπ, παραμυθοσαλάτα, λέξεις-ερεθίσματα, αντίστροφα παραμύθια και μουσική επένδυση.

---

Ερώτηση 1 — Το νεότερο και το πρωτόγονο παραμύθι

Ερώτηση: Σε τι διαφέρει το νεότερο από το πρωτόγονο παραμύθι;

Απάντηση:

• Η βασική διαφορά (σελ. 70-72): το παραμύθι, όπως το γνωρίζουμε σήμερα, αποτελεί μέσο διαφυγής από την πραγματικότητα· άλλοτε όμως, σε πρώιμες φάσεις της πολιτισμικής εξέλιξης του ανθρώπου, ήταν συνυφασμένο με την πραγματικότητα, με την έννοια ότι οι πρωτόγονοι πίστευαν σε αυτά που αφηγούνταν. Αντίθετα, σε προχωρημένα στάδια της πολιτισμικής εξέλιξης, οι παραμυθάδες έχουν επίγνωση ότι αυτά που αφηγούνται είναι φανταστικά.

  Οι επιμέρους διαφορές

  1. Σχέση με την καθημερινότητα: οι πρωτόγονοι παρεμβάλλουν στα παραμύθια τους στοιχεία από την πραγματική τους ζωή — στα παραμύθια των Ινδιάνων της Ν. Αμερικής συναντά κανείς πληροφορίες για την κοινωνική οργάνωση της φυλής καθώς και για τη χλωρίδα και την πανίδα της περιοχής.
  2. Ο «αντίστροφος κόσμος»: υπάρχει απόλυτη βεβαιότητα για διάφορα φαινόμενα τα οποία από μια σύγχρονη οπτική γωνία αποτελούν πλάνες — για τον πρωτόγονο άνθρωπο τα σκαθάρια είναι που φέρνουν τον ήλιο, ενώ ξέρουμε ότι η ζέστη του ήλιου είναι αυτή που προκαλεί την εμφάνιση των εντόμων αυτών. Τα μοτίβα αυτού του τύπου συνιστούν ό,τι ονομάζουμε «αντίστροφο κόσμο», μια έννοια που αναφέρεται στην τάση του πρωτόγονου ανθρώπου να συλλαμβάνει τις σχέσεις των φαινομένων με τρόπο αντίστροφο από αυτόν που ισχύει στην πραγματικότητα· τα ίδια αντίστροφα μοτίβα απαντούν και στα νεότερα παραμύθια, όχι πλέον ως πεποιθήσεις αλλά ως χαριτωμένα ευφυολογήματα.
  3. Θεματολογία: μία άλλη διαφορά αφορά τα θέματα και οφείλεται τόσο στην επίδραση του ορθολογικού πνεύματος όσο και στην ηθική εξέλιξη του ανθρώπου με το πέρασμα του χρόνου. Παρά τις διαφορές όμως στη θεματολογία, η συγγένεια ανάμεσα στις δύο απομακρυσμένες χρονικά εκδοχές του παραμυθιού παραμένει ευδιάκριτη.
  4. Ζωή έναντι τέχνης: το γεγονός ότι το παραμύθι έγινε κάποτε καλλιτεχνικό είδος είχε συνέπεια την εξέλιξη της τεχνικής του — ο ισχυρισμός ειδικά ότι το πρωτόγονο παραμύθι είναι περισσότερο ζωή και λιγότερο τέχνη αποδεικνύεται βάσιμος και χάρη σε εθνολογικά δεδομένα που προέρχονται από σημερινούς λαούς, οι οποίοι βρίσκονται σε καθυστερημένες βαθμίδες πολιτισμού.

  Η συνέχεια ανάμεσα στις δύο μορφές

  • Εξασφαλίζεται χάρη στην ικανότητα του παραμυθιού να παραμένει στατικό: τουλάχιστον ως τον 19ο αιώνα, το παραμύθι απέδειξε ότι διατήρησε τα περισσότερα από τα στοιχεία που είχε παραλάβει πριν από αιώνες.
  • Τη συντηρητική αυτή δύναμη την απέκτησε από τη στιγμή που πέρασε από το επίπεδο της πίστης στο επίπεδο του απίθανου.
  • Η μετάβαση από τον πρωτογονισμό στον πολιτισμό συνοδεύτηκε από τη βίωση του παραμυθιού ως ικανοποίησης μιας μεταφυσικής ανάγκης και ως έκφρασης του πόθου για το θαύμα, που ερχόταν σε αντίθεση με τη σκληρή πλέον στη συνείδηση του ανθρώπου νομοτέλεια της ζωής.

  Σήμερα: δεδομένου ότι ο πόθος για το θαύμα εξακολουθεί να υπάρχει, οι οποιεσδήποτε αλλαγές στο παραμύθι αφορούν το ύφος και τη μορφή — ο βασικός πυρήνας παρέμεινε αμετάβλητος (η υπέρβαση της νομοτέλειας των φυσικών νόμων), προσαρμόστηκε ωστόσο στα σύγχρονα δεδομένα, με αποτέλεσμα να προκύψουν νέα είδη, όπως τα κινηματογραφικά γουέστερν, τα αστυνομικά και τα φανταστικά έργα· παρά τη μεταβολή των συνθηκών, «ο άνθρωπος και σήμερα παραμένει, όπως θα έλεγε ο Πλάτων, ‟μυθοποιός”».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το πρωτόγονο παραμύθι ήταν συνυφασμένο με την πραγματικότητα, γιατί οι πρωτόγονοι πίστευαν σε αυτά που αφηγούνταν, ενώ το νεότερο αποτελεί μέσο διαφυγής από την πραγματικότητα και οι παραμυθάδες έχουν επίγνωση ότι όσα αφηγούνται είναι φανταστικά. Οι πρωτόγονοι παρεμβάλλουν στοιχεία της ζωής τους (κοινωνική οργάνωση, χλωρίδα, πανίδα) και βεβαιότητες που σήμερα θεωρούνται πλάνες, τα μοτίβα του «αντίστροφου κόσμου», τα οποία στα νεότερα παραμύθια επιβιώνουν όχι ως πεποιθήσεις αλλά ως χαριτωμένα ευφυολογήματα. Διαφέρει επίσης η θεματολογία, λόγω του ορθολογικού πνεύματος και της ηθικής εξέλιξης, ενώ το πρωτόγονο παραμύθι είναι περισσότερο ζωή και λιγότερο τέχνη. Η συνέχεια εξασφαλίζεται από τη στατικότητα του είδους, που απέκτησε τη συντηρητική του δύναμη όταν πέρασε από το επίπεδο της πίστης στο επίπεδο του απίθανου· ο πυρήνας — η υπέρβαση της νομοτέλειας των φυσικών νόμων — παραμένει, ενώ οι αλλαγές αφορούν το ύφος και τη μορφή.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Ερώτηση 2 — Η ευρύτατη διάδοση του παραμυθιού

Ερώτηση: Ο Μ. Μερακλής γράφει για το παραμύθι Το βασιλόπουλο και η ραφτοπούλα: «Τη διήγηση αυτή, από την οποία έχουμε στην Ελλάδα και άλλες 52 παραλλαγές ή καταγραφές, τη βρίσκουμε ακόμη και στην Ισπανία και τις χώρες της Λατινικής Αμερικής σε 37 παραλλαγές, στην Ιταλία σε 10 παραλλαγές, στη Γαλλία (1 παραλλαγή), στη Ρουμανία (1), στη Γιουγκοσλαβία (2), στην Κορσική (1), στη Μάλτα (1), στην Αίγυπτο (2), στην Υεμένη (1), στη Σαουδαραβία (1) και στην Τουρκία (7). Και σε χαλαρότερα συγγενικές παραλλαγές η διήγηση έχει ακόμη πλατύτερη διάδοση, φτάνει ως τη Ρωσία, την Ινδία και τους Καβύλους της Αφρικής.» Πώς αιτιολογείτε την ευρύτατη διάδοση του παραμυθιού;

Απάντηση:

• Το φαινόμενο (σελ. 72-73): αν εξετάσουμε συγκριτικά τα παραμύθια των λαών, θα εκπλαγούμε από τον υψηλό βαθμό ομοιότητάς τους σε πανανθρώπινο επίπεδο· οι ομοιότητες αυτές δεν είναι ανεξήγητες ούτε ανεξάρτητες από το πλαίσιο της προέλευσης και της προφορικής παράδοσης του είδους. Οι δύο επικρατέστερες θεωρίες:

  Α. Η θεωρία της μετάδοσης των παραμυθιών από λαό σε λαό

  • Η ομοιότητα — ή και η ταυτότητα σε ορισμένες περιπτώσεις — οφείλεται κυρίως σε μεγάλες μετακινήσεις ή επιμειξίες λαών και, κατ' επέκταση, στη μεταφορά ή παράδοση και της προφορικής Λογοτεχνίας σε άλλους πληθυσμούς.
  • Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η εξάπλωση της δημώδους φιλολογίας των Ινδών στην ασιατική ήπειρο από τον 10ο αι. μ.Χ., λόγω της εισβολής λαών του Ισλάμ στην Ινδία· η εξάπλωση αυτή κατευθύνθηκε και προς την Αφρική και την Ευρώπη, με βασικά πνευματικά κέντρα την Ισπανία, την Ιταλία και το Βυζάντιο.
  • Αδυναμία: η θεωρία αυτή δεν εξηγεί τις ομοιότητες των παραμυθιών που ανήκουν σε λαούς για τους οποίους υπάρχουν ιστορικές μαρτυρίες ότι δεν είχαν έρθει σε επαφή με κανέναν πολιτισμένο λαό.

  Β. Η θεωρία της «πολυγενεσίας»

  • Προτάθηκε από Άγγλους εθνολόγους, για να καλυφθούν οι περιπτώσεις αυτές.
  • Είναι δυνατό να δημιουργηθούν όμοιες διηγήσεις σε γεωγραφικά, ιστορικά κτλ. ανεξάρτητες μεταξύ τους κοινωνίες, χωρίς, δηλαδή, διοχέτευση του υλικού από τη μία στην άλλη, διότι η ανθρώπινη ψυχή, που είναι η πηγή των διηγήσεων αυτών, είναι κατά βάση ίδια σε παγκόσμια κλίμακα, ανεξάρτητα από οποιεσδήποτε διαφορές (κοινωνικές, πολιτισμικές, θρησκευτικές κ.ά.).

  Γ. Τι δείχνει η ίδια η ομοιότητα

  • Όποια θεωρία και να αποδεχθεί κανείς, οι ομοιότητες είναι αναμφίβολα υπαρκτές και αφορούν στα επιμέρους στοιχεία των παραμυθιών, στα επεισόδιά τους και στην τεχνική τους.
  • Σε όλα τα παραμύθια κυριαρχεί ο ανιμισμός, δηλαδή η συμπεριφορά των άψυχων αντικειμένων σαν να είναι έμψυχα — τα δέντρα μπορεί να μιλούν, τα οικιακά σκεύη να εκτελούν από μόνα τους τις δουλειές του σπιτιού, το ακόντιο να δείχνει τον δρόμο στον πολεμιστή.
  • Συνεπώς, το παραμύθι έχει διεθνικό χαρακτήρα, σε αντίθεση με άλλα λογοτεχνικά είδη, όπως οι λαϊκές παραδόσεις και τα δημοτικά τραγούδια, που είναι εθνικά προσδιορισμένα.

  Δ. Οι εθνικές ιδιαιτερότητες παραμένουν στο ύφος

  • Το ελληνικό παραμύθι ξεχωρίζει για τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζει την πλοκή, για την έξαρση της φαντασίας, τη λιτότητα του ύφους, την τάση για διδακτισμό και ηθική δικαίωση του καλού, τον οικείο τόνο, αλλά και τη βωμολοχία, που πηγάζει από μια φυσική ειλικρίνεια.
  • Μορφικά: έμμετρη εισαγωγή, παρεμβολές στην αφήγηση (π.χ. για να μην τα πολυλογούμε) και χαριτωμένες φράσεις του τέλους που επαναφέρουν τον αφηγητή και τους ακροατές στην πραγματικότητα (π.χ. Έτσι είν' τα παραμύθια, ούλο αλήθειες!)· υπάρχουν και ενδείξεις για τους χρόνους και τους τόπους της καταγραφής (οι γυναίκες ξέρουν τη ραπτομηχανή και τα κοφτερά εγγλέζικα ψαλίδια, ο Αμερικανός είναι ο ζάμπλουτος).

  Ε. Ο πρόσθετος παράγοντας της προφορικότητας (σελ. 74): το λαϊκό παραμύθι είναι το αποτέλεσμα μιας ιστορίας που έγινε αντικείμενο αφήγησης απειράριθμες φορές, και η μεταβίβαση της αφήγησης από το ένα στόμα στο άλλο, από το ένα κοινό στο άλλο επιφέρει μια σειρά από τροποποιήσεις, που στο τέλος το έκαναν να μη μοιάζει παρά ελάχιστα με το αρχικό — γι' αυτό ένας ερευνητής έφτασε να αριθμήσει 770 παραλλαγές του παραμυθιού Τα δυο αδέρφια, που η αρχαιότερη μορφή του συναντιέται σε έναν αιγυπτιακό πάπυρο του 1250 π.Χ.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η διάδοση εξηγείται με δύο θεωρίες. Κατά τη θεωρία της μετάδοσης από λαό σε λαό, η ομοιότητα ή και η ταυτότητα οφείλεται σε μεγάλες μετακινήσεις ή επιμειξίες λαών και στη μεταφορά της προφορικής Λογοτεχνίας — χαρακτηριστική είναι η εξάπλωση της δημώδους φιλολογίας των Ινδών από τον 10ο αιώνα προς την Ασία, την Αφρική και την Ευρώπη, με κέντρα την Ισπανία, την Ιταλία και το Βυζάντιο. Επειδή όμως η θεωρία αυτή δεν εξηγεί τις ομοιότητες λαών που δεν είχαν επαφή με πολιτισμένους λαούς, Άγγλοι εθνολόγοι πρότειναν τη θεωρία της «πολυγενεσίας»: όμοιες διηγήσεις μπορούν να γεννηθούν ανεξάρτητα, γιατί η ανθρώπινη ψυχή, πηγή των διηγήσεων, είναι κατά βάση ίδια σε παγκόσμια κλίμακα. Οι ομοιότητες αφορούν τα επιμέρους στοιχεία, τα επεισόδια και την τεχνική — παντού κυριαρχεί ο ανιμισμός — και δίνουν στο παραμύθι διεθνικό χαρακτήρα, σε αντίθεση με τις λαϊκές παραδόσεις και τα δημοτικά τραγούδια. Συμβάλλει και η προφορικότητα, που πολλαπλασιάζει τις παραλλαγές.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Ερώτηση 3 — Οι πηγές προέλευσης του ελληνικού παραμυθιού

Ερώτηση: Να αναφέρετε τις πηγές προέλευσης του ελληνικού παραμυθιού.

Απάντηση:

• Η γενική θέση (σελ. 73-74): η καταγωγή του ελληνικού παραμυθιού ανάγεται στις αρχαιοελληνικές διηγήσεις και στην τουρκική παράδοση, ενώ ποτέ δεν έπαψε να εμπλουτίζεται και από μόνο του.

  Α. Οι αρχαιοελληνικές διηγήσεις

  • Γνωρίζουμε ότι οι αρχαίοι Έλληνες ήξεραν πολλών ειδών ιστορίες και ότι οι γριές γυναίκες και οι παραμάνες έλεγαν μύθους στα παιδιά από πολύ μικρά.
  • Ο Απολλόδωρος μας πληροφορεί ότι στην αρχαιότητα κυκλοφορούσαν πολλές ιστορίες για ζώα.
  • Εξίσου διαδεδομένες ήταν οι ευτράπελες διηγήσεις με σκωπτικό περιεχόμενο και τα καθαυτό παραμύθια που σώζονται στα έργα του Ομήρου και του Ηροδότου — είναι πασίγνωστες οι ομηρικές διηγήσεις για τον Πολύφημο, για τη μάγισσα Κίρκη, για τον Βελλερεφόντη και πολλές άλλες.
  • Στοιχεία από τις διηγήσεις αυτές επιβιώνουν με μια καταπληκτική συντηρητική δύναμη στις λαϊκές διηγήσεις, όπως διαπίστωσαν οι λόγιοι συλλογείς ελληνικών παραμυθιών κατά τον 19ο αι.

  Β. Η τουρκική παράδοση

  • Ορόσημο για την εξέλιξη του ελληνικού παραμυθιού αποτέλεσαν τα χρόνια της τουρκικής κατάκτησης.
  • Παράλληλα με την εισβολή τους στον ελλαδικό χώρο, οι Τούρκοι έφεραν μαζί τους άγνωστα μοτίβα και διηγήσεις, ενισχύοντας ταυτόχρονα την αγάπη για το συγκεκριμένο λογοτεχνικό είδος.
  • Παρά τις εθνικές και θρησκευτικές τους διαφορές, οι δύο λαοί αντάλλαξαν συντροφικά τα αγαθά τους, με αποτέλεσμα το ελληνικό παραμύθι να υιοθετήσει δάνεια, όπως τη μορφή του αράπη.
  • Εν μέρει οι τουρκικές επιδράσεις πιστοποιούνται και από τον ταυτόχρονο δανεισμό λέξεων, όπως βεζίρης, μπέης, παράς και διάφορα κύρια ονόματα.

  Γ. Ο αυτοτελής εμπλουτισμός

  • Δεν έπαψε ωστόσο το ελληνικό παραμύθι να πλουτίζεται και από μόνο του, χάρη στην επινοητική φαντασία και το δηκτικό πνεύμα του Έλληνα.
  • Παράδειγμα: η γνήσια ελληνική παραμυθιακή μορφή του σπανού, του ανθρώπου που προκαλεί αρνητική εντύπωση στον λαϊκό άνθρωπο, αφού του λείπει το μουστάκι, που είναι για τον λαϊκό άνθρωπο απαραίτητο στοιχείο του άνδρα και τονίζει σαφώς τη διαφορά των δύο φύλων.

  Δ. Το βυζαντινό ενδιάμεσο (σελ. 70): στη Βυζαντινή εποχή το παραμύθι καλλιεργείται αθόρυβα στα λαϊκά στρώματα — στοιχεία λαϊκών παραμυθιών της εποχής βρίσκουμε σε διάφορα βυζαντινά μυθιστορήματα, όπως στη Ροδάνθη, στο Καλλίμαχος και Χρυσορόη και στα ακριτικά έπη.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τρεις: α) οι αρχαιοελληνικές διηγήσεις — οι αρχαίοι Έλληνες ήξεραν πολλών ειδών ιστορίες, οι γριές γυναίκες και οι παραμάνες έλεγαν μύθους στα παιδιά, ο Απολλόδωρος μαρτυρεί ιστορίες για ζώα, ενώ καθαυτό παραμύθια σώζονται στον Όμηρο και στον Ηρόδοτο (Πολύφημος, Κίρκη, Βελλερεφόντης), και στοιχεία τους επιβιώνουν στις λαϊκές διηγήσεις· β) η τουρκική παράδοση — τα χρόνια της τουρκικής κατάκτησης οι Τούρκοι έφεραν άγνωστα μοτίβα και διηγήσεις και το ελληνικό παραμύθι υιοθέτησε δάνεια, όπως τη μορφή του αράπη, μαζί με λέξεις όπως βεζίρης, μπέης, παράς· γ) ο αυτοτελής εμπλουτισμός χάρη στην επινοητική φαντασία και το δηκτικό πνεύμα του Έλληνα, με χαρακτηριστική τη γνήσια ελληνική μορφή του σπανού. Ενδιάμεσα, στη Βυζαντινή εποχή το παραμύθι καλλιεργείται αθόρυβα στα λαϊκά στρώματα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Ερώτηση 4 — Το επώνυμο-σύγχρονο παραμύθι

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για το επώνυμο-σύγχρονο παραμύθι και ποια είναι τα χαρακτηριστικά του που το διαφοροποιούν από το λαϊκό-παραδοσιακό παραμύθι;

Απάντηση:

• Πώς προέκυψε (σελ. 75): στη μεταπολεμική εποχή, με την υποχώρηση του λαϊκού παραδοσιακού παραμυθιού, παρατηρήθηκε έξαρση συγγραφής παραμυθιών και παραμυθιακών ιστοριών για παιδιά προσχολικής, πρωτοσχολικής και μέσης σχολικής ηλικίας. Μιλάμε πια για το σύγχρονο παραμύθι και εννοούμε το επώνυμο παραμύθι γραμμένο από λογοτέχνες· οι περισσότεροι συγγραφείς έχουν σχέση με την εκπαιδευτική διαδικασία και λαμβάνουν σε μεγάλο βαθμό υπόψη τους την παιδαγωγική σκοπιμότητα του παραμυθιού, τα αναγνωστικά ενδιαφέροντα και τις ψυχολογικές ανάγκες των παιδιών.

  Θεματολογία: η ζωή του παιδιού στην πόλη, στην οικογένεια και στο σχολείο, τα ζώα και τα πουλιά, το δάσος, η προστασία του περιβάλλοντος, το διάστημα, οι μηχανές, τα ταξίδια κ.ά. — όλα αυτά παρουσιάζονται με χιουμοριστική διάθεση μέσα σε ένα φανταστικό πλαίσιο.

  Τα χαρακτηριστικά που το διαφοροποιούν από το λαϊκό | Άξονας | Λαϊκό-παραδοσιακό | Σύγχρονο-επώνυμο | |---|---|---| | Δημιουργός | ανώνυμο, προϊόν απειράριθμων αφηγήσεων | επώνυμο, γραμμένο από λογοτέχνες | | Μαγικό στοιχείο | κυριαρχεί | κυριαρχεί η πραγματικότητα, ενώ το μαγικό στοιχείο σε έναν βαθμό συρρικνώνεται — συγκερασμός πραγματικότητας και φαντασίας | | Κοινωνικό πλαίσιο | φεουδαρχικό (βασιλιάδες - φτωχός λαός) | η κίνηση των ηρώων γίνεται σε μια κοινωνία σύγχρονη, αταξική και τεχνολογική | | Ύφος | λιτό, τυποποιημένα μοτίβα | φυσικότητα του ύφους, χιούμορ, ειλικρίνεια και αμεσότητα | | Διδακτισμός | τάση για διδακτισμό και ηθική δικαίωση | ο διδακτισμός έρχεται σε δεύτερη μοίρα — πρωταρχικός στόχος είναι η ψυχαγωγία και η αισθητική συγκίνηση του παιδιού | | Ήρωες | νεράιδες, βασιλοπούλες, δράκοι και μάγισσες | και οι διαστημάνθρωποι, οι επιστήμονες και τα ρομπότ (σε περιορισμένη έκταση) | | Πλοκή - έκταση | σύνθετη τεχνική δομή, πολλά επεισόδια | το ύφος του είναι απλό όπως και η πλοκή· η έκταση είναι πιο σύντομη | | Περιγραφές | αποφεύγονται οι πραγματολογικές περιγραφές | εξαιτίας της θεματολογίας του υπάρχουν αρκετές πραγματολογικές περιγραφές |

  Τι διατηρείται

  • Στα σύγχρονα παραμύθια που αναφέρονται σε παιδιά προσχολικής ηλικίας είναι έντονος ο ανιμισμός, αφού αναγνωρίζεται η τάση που έχει το παιδί να ζωντανεύει τα πάντα — διατηρείται λοιπόν κατά κάποιον τρόπο το μυθικό στοιχείο του λαϊκού παραμυθιού.
  • Ο ηθικός προσανατολισμός του παραμυθιού παραμένει ο ίδιος, δηλαδή η δικαίωση του καλού και η καταδίκη του κακού, η πίστη και η αισιοδοξία για τον αγώνα και τη ζωή.
  • Η αστείρευτη πηγή του λαϊκού παραμυθιού εξακολουθεί πάντα να τροφοδοτεί και το σύγχρονο παραμύθι: οι περισσότεροι από τους δόκιμους λογοτέχνες που γράφουν παραμύθια για παιδιά έχουν οικειοποιηθεί δημιουργικά κατά κανόνα αφηγηματικούς τρόπους, αλλά και θέματα που χαρακτηρίζουν την αισθητική των λαϊκών παραμυθιών.

  Η κριτική που του ασκείται (σελ. 76): πολλοί υποστηρίζουν ότι, εξαιτίας της θεματικής του και του τρόπου παρουσίασής του, έχει στόχο να ψυχαγωγεί το παιδί εκεί που ίσως θα 'πρεπε να το διασκεδάζει — πρόκειται για έμμεσο διδακτισμό, για προσπάθεια πληροφόρησης, για δημιουργία υποχρεώσεων και για εκπλήρωση χρέους απέναντι σε σύγχρονα μείζονα θέματα, όπως είναι η καταστροφή του περιβάλλοντος, η κατάκτηση του διαστήματος· σίγουρα πρόκειται για αυστηρή κριτική, αφού το σύγχρονο παραμύθι δε μένει αποκλειστικά σε αυτά και το μαγικό στοιχείο της ζωής εξακολουθεί να υπάρχει.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το σύγχρονο ή επώνυμο παραμύθι εμφανίστηκε στη μεταπολεμική εποχή, με την υποχώρηση του λαϊκού, και γράφεται από λογοτέχνες που λαμβάνουν υπόψη την παιδαγωγική σκοπιμότητα, τα αναγνωστικά ενδιαφέροντα και τις ψυχολογικές ανάγκες των παιδιών. Θεματολογικά αναφέρεται στη ζωή του παιδιού στην πόλη, στην οικογένεια και στο σχολείο, στα ζώα, στο δάσος, στην προστασία του περιβάλλοντος, στο διάστημα, στις μηχανές και στα ταξίδια, με χιουμοριστική διάθεση. Το διαφοροποιούν από το λαϊκό η κυριαρχία της πραγματικότητας με συρρίκνωση του μαγικού στοιχείου (συγκερασμός πραγματικότητας και φαντασίας), η δράση σε κοινωνία σύγχρονη, αταξική και τεχνολογική, η φυσικότητα του ύφους, το χιούμορ, η ειλικρίνεια και η αμεσότητα, ο διδακτισμός σε δεύτερη μοίρα με πρωταρχικό στόχο την ψυχαγωγία και την αισθητική συγκίνηση, οι νέοι ήρωες (διαστημάνθρωποι, επιστήμονες, ρομπότ), το απλό ύφος και η πιο σύντομη έκταση. Διατηρούνται ο έντονος ανιμισμός για την προσχολική ηλικία και ο ηθικός προσανατολισμός της δικαίωσης του καλού.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Ερώτηση 5 — Ενστάσεις για το λαϊκό-παραδοσιακό παραμύθι

Ερώτηση: Ποιες είναι οι ενστάσεις που έχουν διατυπωθεί για το λαϊκό-παραδοσιακό παραμύθι; Με ποια επιχειρήματα αντιμετωπίζονται;

Απάντηση:

• Α. Οι ενστάσεις (σελ. 75-76 και 84)

  1. Αναρωτιούνται πολλοί αν και κατά πόσο το λαϊκό-παραδοσιακό παραμύθι με τις νεράιδες και τις μάγισσες έχει θέση στον σύγχρονο κόσμο.
  2. Οι δράκοι, τα φονικά, οι ανισότητες ανάμεσα στους ανθρώπους, με τους βασιλιάδες και τα πριγκιπόπουλα από τη μια και τους πεινασμένους και τα φτωχά παιδιά από την άλλη, πληγώνουν την παιδική ψυχή, δημιουργούν φόβους και ανασφάλειες.
  3. Οι σύγχρονοι αρνητές του παραμυθιού καταλογίζουν κυρίως στο παραδοσιακό παραμύθι ότι έχει αναχρονιστικό χαρακτήρα, ότι δεν είναι ρεαλιστικό και ότι χρησιμοποιεί τρόπους που ενισχύουν τα άγχη και τις φοβίες του παιδιού.
  4. Ιστορικό προηγούμενο: ο Πλάτων στην Πολιτεία παρουσιάζει τον Σωκράτη να αποτρέπει τους ενήλικες να αφηγούνται παραμύθια στα παιδιά, γιατί τα παραμύθια, κατά τη γνώμη του, προσφέρουν απόψεις για τη ζωή που δεν είναι σύμφωνες με αυτές που σχηματίζουν οι ώριμοι άνθρωποι.
  5. Τα παραμύθια των Grimm κατηγορήθηκαν για το περιεχόμενό τους και μάλιστα τα τελευταία χρόνια αποκλείστηκαν από τα αναγνώσματα των γερμανικών σχολείων, γιατί η θηριωδία του ναζισμού αποδόθηκε στα «λαϊκά» αυτά παραμύθια με τις «βίαιες» σκηνές και περιγραφές τους.

  Β. Τα επιχειρήματα του αντιλόγου

  1. Ο ρεαλισμός της εποχής του: ο λαϊκός παραμυθάς παίρνει τα πρότυπα των αφηγήσεων από τη γύρω του πραγματικότητα και δεν θα ήταν καθόλου πειστικός, αν την αγνοούσε — αφού το κοινωνικό σύστημα ήταν η φεουδαρχία, τα δρώντα πρόσωπα των αφηγήσεων είναι βασιλιάδες από τη μια και ο φτωχός λαός από την άλλη.
  2. Το αίσιο τέλος εξουδετερώνει τον φόβο: επειδή το παραδοσιακό παραμύθι καταλήγει συνήθως σε αίσιο τέλος, επιδρά αισιόδοξα στο παιδί, αφήνοντας μια παρήγορη μελλοντική προοπτική· αλλιώς, οι διάφορες μάγισσες, ο θάνατος του παντοδύναμου στοιχείου του γίγαντα, οι επιβλαβείς πράξεις από ζήλια σε βάρος των αδελφών θα κατέληγαν να είναι αφόρητοι εφιάλτες για τα παιδιά.
  3. Η μαρτυρία του Bettelheim: «Ο πρίγκιπας και η πριγκίπισσα που παντρεύονται και κληρονομούν ένα βασίλειο, που το κυβερνούν έπειτα με ειρήνη και ευτυχία, αντιπροσωπεύουν για το παιδί την πιο υψηλή μορφή της ζωής που μπορεί να υπάρξει, γιατί αυτό ακριβώς είναι που επιθυμεί για τον εαυτό του: να κυβερνά ένα βασίλειο –τη δική του ζωή– με επιτυχία, ειρηνικά, ενωμένο στην ευτυχία με τον πιο επιθυμητό σύντροφό του, που δεν θα τον εγκαταλείψει ποτέ».
  4. Το μαγικό δεν βλάπτει τον ρεαλισμό: τα μαγικά παραμυθιακά στοιχεία δε φαίνεται να εμποδίζουν την ανάπτυξη της ικανότητας του παιδιού για ρεαλιστική σύλληψη του περιβάλλοντός του — συνεπώς, ο σχετικός φόβος ορισμένων γονέων και παιδαγωγών είναι αστήρικτος· το παραμύθι δεν έκανε ως τώρα κανένα κακό, γιατί το παιδί δεν εισδέχεται τόσο ορθολογικά όσο μερικοί φοβούνται τις ενυπάρχουσες υπερβολές και τα μη ρεαλιστικά στοιχεία, όπως το βασιλικό αξίωμα ως ανταμοιβή του ήρωα.
  5. Η ουτοπία του είναι γήινη: αν και το παραμύθι φιλοξενεί την ουτοπία, ωστόσο η ευτυχία που με τις ουτοπίες του επιτυγχάνει είναι αποκλειστικά εγκόσμια και γήινη· επιπλέον έχει την ικανότητα να συνδέει και να ενώνει μεταξύ τους πολλούς λαούς.
  6. Η θετική λειτουργία της εμπειρίας: τα παιδιά εξοικειώνονται με την ουσία του παραμυθιού, αποδεικνύοντας πόσο μπορούν τα ίδια να υπερνικήσουν εμπειρίες που βίωσαν, να απαλλαγούν από αυτές και να αντιδράσουν σε αυτές με αντίθετες εικόνες, εικόνες της φαντασίας.
  7. Η υποχώρηση των επιφυλάξεων: ακόμα και οι σχετικές επιφυλάξεις στο γερμανικό περιβάλλον υποχώρησαν μέχρι ενός σημείου και αναγνωρίστηκε από την επίσημη πολιτεία η παιδευτική σημασία του συγκεκριμένου λογοτεχνικού είδους.

  Συμπέρασμα του βιβλίου: τα παραμύθια κάθε άλλο παρά βλαπτικά είναι· γι' αυτό ενδείκνυται η διδασκαλία τους στο σχολείο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι ενστάσεις είναι ότι οι νεράιδες και οι μάγισσες δεν έχουν θέση στον σύγχρονο κόσμο, ότι οι δράκοι, τα φονικά και οι κοινωνικές ανισότητες πληγώνουν την παιδική ψυχή και δημιουργούν φόβους, ότι το παραδοσιακό παραμύθι είναι αναχρονιστικό και μη ρεαλιστικό και ενισχύει τα άγχη — ήδη ο Πλάτων παρουσιάζει τον Σωκράτη να αποτρέπει την αφήγηση παραμυθιών, ενώ τα παραμύθια των Grimm αποκλείστηκαν για ένα διάστημα από τα γερμανικά σχολεία. Ο αντίλογος: ο λαϊκός παραμυθάς αντλεί από τη γύρω του πραγματικότητα και δεν θα ήταν πειστικός αν την αγνοούσε, αφού το κοινωνικό σύστημα ήταν η φεουδαρχία· το αίσιο τέλος επιδρά αισιόδοξα και αφήνει παρήγορη προοπτική, όπως εξηγεί ο Bettelheim με το ζευγάρι που κληρονομεί ένα βασίλειο· τα μαγικά στοιχεία δεν εμποδίζουν τη ρεαλιστική σύλληψη του κόσμου· η ουτοπία του παραμυθιού είναι εγκόσμια και γήινη και το παραμύθι ενώνει τους λαούς· και τα παιδιά αποδεικνύουν ότι μπορούν να υπερνικήσουν βιωμένες εμπειρίες με εικόνες της φαντασίας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Ερώτηση 6 — Τα χαρακτηριστικά του παραμυθιού επιγραμματικά

Ερώτηση: Δώστε επιγραμματικά τα χαρακτηριστικά του παραμυθιού.

Απάντηση:

• Τα οκτώ χαρακτηριστικά γνωρίσματα (σελ. 77-80). Κατά τον Μ. Soriano ο λαϊκός παραμυθάς διηγείται «δίχως τη φροντίδα της τέχνης και της λογικής, εντούτοις τα παραμύθια είναι πρώτα απ' όλα έργα τέχνης»:

  1. Ο κόσμος του παραμυθιού είναι ένας κόσμος φανταστικός. Το παραμύθι δεν ενδιαφέρεται για την αληθοφάνεια· σκοπός του είναι η ευχαρίστηση και η διασκέδαση, δίνοντας στους ακροατές ή αναγνώστες την ευκαιρία να ζήσουν με τη φαντασία τους σε έναν άλλο κόσμο ονειρικό, μακριά από τη σκληρότητα της καθημερινής ζωής. Τα πάντα μπορούν να συμβούν στο παραμύθι· η μαγική δύναμη και το θαύμα κυριαρχούν. Ανάμεσα στον αφηγητή και τον ακροατή υπάρχει μια σιωπηρή συμφωνία, βάσει της οποίας ο αφηγητής είναι ελεύθερος να διηγείται ό,τι θέλει, χωρίς λογικούς περιορισμούς, και οι ακροατές να τον ακούν με προσοχή, χωρίς να αμφισβητούν τίποτα από τα λεγόμενά του.
  2. Δεν αναφέρεται σε ορισμένο πρόσωπο ούτε σε συγκεκριμένο τόπο και χρόνο. Τα πρόσωπα αναφέρονται αόριστα, με το αόριστο άρθρο «ένας» ή «μία», ενώ το μόνο που προσδιορίζεται είναι η εργασία τους ή η κοινωνική τους θέση· καμιά φορά υπάρχουν ονόματα, αλλά περισσότερο προσεγγίζουν τον ψυχισμό του ήρωα (φαταούλας, σπαγκοραμμένος) ή δίνουν χτυπητά εξωτερικά τους γνωρίσματα (Κοντορεβιθούλης, Χιονάτη)· ο χρόνος και ο τόπος αναφέρονται το ίδιο αόριστα: Μια φορά κι ένα καιρό, Κάποτε..., Σε μια χώρα μακρινή.... Αυτό δε σημαίνει ότι το παραμύθι αγνοεί την πραγματικότητα — το υλικό του το αντλεί από τη γύρω του φυσική και κοινωνική πραγματικότητα, αλλά, κατά τον Μ. Μερακλή, «τα γεγονότα μέσα στην παραμυθιακή δράση δεν αποτελούν καθαρή αντανάκλαση των αντικειμενικών συνθηκών, αλλά συνιστούν μια φανταστική υπέρβαση της ιστορικής πραγματικότητας».
  3. Έχει σκοπό τη διασκέδαση και την ευχαρίστηση του ακροατή και όχι τη διδαχή του. Πάντα στο τέλος έρχεται η ηθική «δικαίωση» με τον θρίαμβο του ήρωα και την τιμωρία του κακού: η φτώχεια ξεπερνιέται, μεταβάλλεται σε πλούτο, η κουταμάρα διορθώνεται, η ασχήμια γίνεται ομορφιά. Ο θρίαμβος του καλού είναι τόσο απόλυτος όσο απόλυτη είναι και η τιμωρία του κακού — το παιδί ζητά την παραδειγματική τιμωρία του κακού, την αχρήστευση, την εξαφάνισή του. Εδώ είναι και η διαφορά του παραμυθιού από τον διδακτικό και αλληγορικό μύθο, που τελειώνει συνήθως με το πάθημα ή τη γελοιοποίηση του ήρωα, όχι όμως με την εξόντωσή του.
  4. Έχει λιτό ύφος και λιτά εκφραστικά μέσα. Ο λαϊκός παραμυθάς δε χρησιμοποιεί περίτεχνες εκφράσεις και κοσμητικά επίθετα, για να εντυπωσιάσει, αλλά κοινά μοτίβα, όπως το Μια φορά κι ένα καιρό...
  5. Δε γνωρίζει τη μεσότητα. Όλα κυμαίνονται μεταξύ δύο ακροτήτων — τα πάντα είναι ή πολύ ωραία ή πολύ άσχημα, ή πολύ καλά ή πολύ κακά.
  6. Τα επεισόδια παρουσιάζονται παρατακτικά. Υπάρχει πάντα ο κεντρικός πυρήνας, η κορύφωση και η λύση, όμως τα διάφορα επεισόδια δεν εξαρτώνται απόλυτα από τον κεντρικό πυρήνα και προστίθενται ή αφαιρούνται ανάλογα με τη διάθεση των ακροατών, χωρίς όμως να αλλοιώνεται το σύνολο (Παραμύθια της Χαλιμάς — αλυσιδωτή διήγηση που κράτησε 1001 νύχτες). Κατά κανόνα τα παραμύθια για τα παιδιά είναι σύντομα και περιεκτικά, ο διάλογός τους είναι πλούσιος, φυσικός και γοργός.
  7. Αποφεύγονται οι πραγματολογικές περιγραφές. Αναφέρεται ό,τι είναι σημαντικό για τη δράση — ακόμα και η ομορφιά της βασιλοπούλας δεν περιγράφεται, αλλά δηλώνεται απλώς πώς επιδρά σε αυτούς που τη βλέπουν: θαμπώθηκαν, έσκυψαν το πρόσωπό τους. (Αντίθετα, στο σύγχρονο παραμύθι υπάρχουν αρκετές πραγματολογικές περιγραφές.)
  8. Αποφεύγονται οι ψυχολογικές περιγραφές. Η περιγραφή γίνεται με οπτικές εικόνες και πράξεις — όταν η μητέρα της Σταχτοπούτας πεθαίνει, το παραμύθι δε μας αναφέρει ότι η Σταχτοπούτα είναι λυπημένη, μόνη, απελπισμένη, αλλά πως από τότε, κάθε μέρα το κοριτσάκι πήγαινε στον τάφο της μητέρας του κι έκλαιγε.

Σύνοψη: (ενδεικτική) 1) Ο κόσμος του είναι φανταστικός και δεν ενδιαφέρεται για την αληθοφάνεια — σκοπός του η ευχαρίστηση και η διασκέδαση, με σιωπηρή συμφωνία αφηγητή και ακροατή. 2) Δεν αναφέρεται σε ορισμένο πρόσωπο, τόπο ή χρόνο: τα πρόσωπα δίνονται αόριστα, με μόνο προσδιορισμό την εργασία ή την κοινωνική θέση, και ο χρόνος με το «μια φορά κι ένα καιρό». 3) Έχει σκοπό τη διασκέδαση και όχι τη διδαχή, αν και στο τέλος έρχεται η ηθική δικαίωση με τον απόλυτο θρίαμβο του καλού και την απόλυτη τιμωρία του κακού — εδώ διαφέρει από τον διδακτικό μύθο. 4) Έχει λιτό ύφος και λιτά εκφραστικά μέσα. 5) Δεν γνωρίζει τη μεσότητα: όλα κυμαίνονται μεταξύ δύο ακροτήτων. 6) Τα επεισόδια παρουσιάζονται παρατακτικά και μπορούν να προστίθενται ή να αφαιρούνται. 7) Αποφεύγονται οι πραγματολογικές περιγραφές. 8) Αποφεύγονται οι ψυχολογικές περιγραφές, που δίνονται με οπτικές εικόνες και πράξεις.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Ερώτηση 7 — Το αντιθετικό σχήμα των δύο προσώπων

Ερώτηση: Με ποιον τρόπο επηρεάζει τον ψυχισμό του παιδιού το αντιθετικό σχήμα των δύο προσώπων στο παραμύθι;

Απάντηση:

• Ο επικός νόμος «τα δύο πρόσωπα επί σκηνής» (σελ. 82):

  • Στο παραμύθι η όλη αφήγηση πλέκεται γύρω από τον ήρωα που είναι καλός και από τον κακό που τον ζηλεύει, τον καταδιώκει ή του στέκεται εμπόδιο· γύρω από τα δύο αυτά κεντρικά πρόσωπα κινούνται και άλλα δευτερεύοντα που παίζουν τον ρόλο τους στην εξέλιξη της ιστορίας.
  • Ο καλός ήρωας ενσαρκώνει τον καλό εαυτό μας, αυτόν που θα θέλαμε να είμαστε, αυτόν που θα θέλαμε να του μοιάσουμε.
  • Ο κακός, αντίστοιχα, είναι ο κακός εαυτός μας που μας σπρώχνει σε πράξεις ανεπιθύμητες.

  Η επίδραση στον ψυχισμό

  1. Το αντιθετικό αυτό σχήμα με την ανάγλυφη παρουσίασή του βοηθάει το παιδί να τοποθετήσει τον εαυτό του μέσα στον κόσμο και να δώσει μια σωστή κατεύθυνση στον ψυχισμό του.
  2. «Σε ποιον θα ήθελα να μοιάσω;» αναρωτιέται το παιδί, και εδώ είναι που αποκτούν όλη τους τη σημασία η δημιουργία και η προβολή αξιομίμητων προτύπων συμπεριφοράς.
  3. Η πόλωση διευκολύνει την ταύτιση (σελ. 83): η πόλωση των χαρακτήρων και των καταστάσεων που επικρατεί στο παραμύθι δεν είναι καθόλου αρνητική· αντίθετα, διευκολύνει την ταύτιση του παιδιού με κάποιο από τα κύρια πρόσωπα του παραμυθιού.
  4. Συνδέεται με το χαρακτηριστικό ότι το παραμύθι δε γνωρίζει τη μεσότητα — τα πάντα είναι ή πολύ ωραία ή πολύ άσχημα, ή πολύ καλά ή πολύ κακά: για το μικρό παιδί, που δεν διαθέτει ακόμη τις αποχρώσεις της σκέψης του ενηλίκου, η καθαρή αντίθεση είναι αναγνωρίσιμη και ασφαλής.
  5. Επιτρέπει τη διαχείριση των αρνητικών συναισθημάτων χωρίς ενοχή (σελ. 86): επειδή τα παραμύθια εξελίσσονται στον χώρο του εξωπραγματικού, κάθε παιδί μπορεί εύκολα να ταυτιστεί με μορφές και πράξεις που του ταιριάζουν, προβάλλοντας συναισθήματα μίσους ή πόθου, χωρίς να τρέφει βλαπτικά αισθήματα ενοχής απέναντι στις συμβολικές αυτές μορφές που παραπέμπουν συχνά στη μορφή των γονιών — μπορεί κανείς συχνά να μισεί τη μάγισσα ή την κακιά μητριά, αλλά ποτέ την πραγματική μητέρα.
  6. Δίνει αίσθηση δικαίου και ασφάλειας (σελ. 78-79): ο θρίαμβος του καλού είναι τόσο απόλυτος όσο απόλυτη είναι και η τιμωρία του κακού· το παιδί δεν είναι σύμφωνο με την αντίληψη των μεγάλων, ότι αρκεί η έκφραση συγγνώμης, για να απαλλαγεί ο κακός από κάθε τιμωρία — ο κακός δεν αλλάζει και έτσι το παιδί αισθάνεται ανασφάλεια, όταν ξέρει ότι παρ' όλα όσα εκείνος έκανε, κυκλοφορεί ελεύθερος· γι' αυτό ζητά την παραδειγματική του τιμωρία, την αχρήστευση, την εξαφάνισή του.
  7. Οι αγαθοποιές δυνάμεις δεν λύνουν το πρόβλημα στη θέση του ήρωα (σελ. 83): δεν είναι παντοδύναμες, ποτέ δε χαρίζουν την απόλυτη λύση — χρειάζεται πάντα η συμμετοχή του ήρωα, για να αξιοποιήσει την οποιαδήποτε δύναμη, βοήθεια ή συμβουλή· έτσι το παιδί μαθαίνει ότι η βοήθεια υπάρχει, αλλά η προσπάθεια είναι δική του.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στο παραμύθι η αφήγηση πλέκεται γύρω από τον καλό ήρωα και τον κακό που τον ζηλεύει ή τον εμποδίζει: ο καλός ενσαρκώνει τον καλό εαυτό μας, αυτόν που θα θέλαμε να είμαστε, και ο κακός τον κακό εαυτό μας που μας σπρώχνει σε πράξεις ανεπιθύμητες. Το αντιθετικό αυτό σχήμα, με την ανάγλυφη παρουσίασή του, βοηθάει το παιδί να τοποθετήσει τον εαυτό του μέσα στον κόσμο και να δώσει σωστή κατεύθυνση στον ψυχισμό του, αφού αναρωτιέται «σε ποιον θα ήθελα να μοιάσω;» και προβάλλονται αξιομίμητα πρότυπα συμπεριφοράς. Η πόλωση των χαρακτήρων δεν είναι αρνητική, αλλά διευκολύνει την ταύτιση, επιτρέπει στο παιδί να προβάλλει συναισθήματα μίσους ή πόθου χωρίς ενοχές σε συμβολικές μορφές (μπορεί να μισεί τη μάγισσα, όχι την πραγματική μητέρα) και του δίνει αίσθηση δικαίου και ασφάλειας με την απόλυτη τιμωρία του κακού.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Ερώτηση 8 — Το παραμύθι ως μέσο διαπαιδαγώγησης

Ερώτηση: Γιατί το παραμύθι θεωρείται, εκτός των άλλων, μέσο διαπαιδαγώγησης;

Απάντηση:

• Η παιδαγωγική αξία του παραμυθιού (σελ. 85-87). Σκοπός του παραμυθιού είναι να τέρψει, να διεγείρει τη φαντασία, να βοηθήσει το παιδί να αντιμετωπίσει τις δυσκολίες της πραγματικότητάς του μέσα από έναν μυθικό ονειρικό δρόμο· πέρα όμως από την τέρψη:

  1. Γνωριμία με αξίες: αναπτύσσει τη φαντασία του και γνωρίζει αφηρημένες έννοιες-αξίες όπως η Ελευθερία, η Δικαιοσύνη, η Ειρήνη.
  2. Γλωσσική καλλιέργεια: το παραμύθι είναι χρήσιμο και για τη γλωσσική καλλιέργεια του παιδιού — η γλώσσα στα παιδιά αυτής της ηλικίας είναι σε εξέλιξη· ο λόγος τους είναι περιγραφικός με ελλιπείς νοηματικά προτάσεις. Κατά τον Τσόμσκι, «το παιδί συμπεριφέρεται σαν να εφευρίσκει τη γλώσσα του τη στιγμή που εκφράζεται ή σαν να την ανακαλύπτει ξανά τη στιγμή που την ακούει γύρω του»· ο/η παιδαγωγός με τη δική του/της διήγηση ή με την αναδιήγηση εκ μέρους των παιδιών επιτυγχάνει να εμπλουτίσει το λεξιλόγιό τους.
  3. Προσοχή και μνήμη: καλλιεργεί την προσοχή και τη μνήμη τους — αρκεί να κάνει ο/η παιδαγωγός ένα απλό πείραμα: να αναδιηγηθεί κάποιο παραμύθι και να αλλάξει φράσεις, λέξεις, ονόματα· τα παιδιά θα το αντιληφθούν αμέσως, θα επέμβουν και θα τον/την διορθώσουν.
  4. Ταύτιση και προβολή: καθώς τα παραμύθια παρουσιάζουν διάφορες καταστάσεις της ζωής και προβάλλουν διάφορες συμπεριφορές, ικανοποιούν δύο βασικές ανάγκες αυτής της ηλικίας — πρώτον, την ταύτιση και, δεύτερον, την προβολή: το παιδί ταυτίζεται με τους ήρωες του παραμυθιού, συναντά προβλήματα που ίσως είναι και δικά του, και έτσι λυτρώνεται από τα τραύματα της καθημερινής ζωής και δίνει λύσεις στα προβλήματά του.
  5. Συμφιλίωση με το σώμα και αυτοπεποίθηση: το παραμύθι βοηθά το παιδί να ξεπερνά τη φυσική, σωματική του αδυναμία, σε σχέση με τους ενηλίκους, να συμφιλιώνεται με το σώμα του και να αποκτά εμπιστοσύνη στον εαυτό του — όπως ο ήρωας έχει να αντιπαλέψει υπέρτερες δυνάμεις, να δοκιμαστεί, να πονέσει και στο τέλος να τα καταφέρει, έτσι και το παιδί, ταυτιζόμενο με τους ήρωες, αντισταθμίζει με τη φαντασία του όλες τις ατέλειες, πραγματικές ή φανταστικές, του δικού του σώματος. Διαπιστώνοντας ότι άτομα αδύναμα ή περιφρονημένα κατάφεραν όχι μόνο να επιβιώσουν αλλά να επιβληθούν και να ευτυχήσουν, γεμίζει θάρρος, οπλίζεται με αισιοδοξία για τη ζωή.
  6. Ομαλή υπέρβαση του οιδιπόδειου: το παραμύθι βοηθά το παιδί να ξεπεράσει ομαλά το οιδιπόδειο σύμπλεγμα και να γίνει ένα άτομο ισορροπημένο — μπορεί κανείς συχνά να μισεί τη μάγισσα ή την κακιά μητριά, αλλά ποτέ την πραγματική μητέρα· μπορεί κανείς να ξεγελάσει και να νικήσει το κακό πνεύμα, αλλά ποτέ τον πατέρα. Κατά τον Bettelheim, σε τίποτα δε θα χρησίμευε να πούμε στο μικρό αγόρι ότι μια μέρα θα γίνει μεγάλο — οι ρεαλιστικές αυτές συζητήσεις καθόλου δεν ανακουφίζουν το παιδί, ενώ ο ήρωας που κανέναν δε λογαριάζει, λύνει αινίγματα, ξεπερνά εμπόδια, εξοντώνει δράκους και κάποια μέρα ελευθερώνει την πριγκίπισσα, εκφράζει απόλυτα την ψυχή του αγοριού, την ανακουφίζει και τη λυτρώνει.
  7. Ανεξαρτητοποίηση και ολοκλήρωση της προσωπικότητας: το παιδί μεγαλώνοντας αισθάνεται όλο και περισσότερο την ανάγκη να ελευθερωθεί από τη δύναμη και τα δεσμά της οικογένειας, να ανεξαρτητοποιηθεί· φοβάται όμως, δεν είναι σίγουρο για τον εαυτό του — εδώ έρχεται η τέχνη του μαγικού που με σύμβολα και φανταστικά επεισόδια δείχνει στο νεαρό άτομο τον δρόμο για να φτάσει στην ολοκλήρωση της προσωπικότητάς του. Ο Κοντορεβιθούλης πραγματεύεται τους σημαντικούς για το παιδί φόβους της εγκατάλειψης και του αποχωρισμού απ' τους γονείς του, και όπως ο υπερβολικά μικρός και ασήμαντος ήρωας καταφέρνει να νικήσει τον γίγαντα, έτσι και το παιδί μπορεί να ανακρούσει τους δικούς του γίγαντες, τους «μεγάλους».
  8. Γνωστικά και κοινωνικά οφέλη: το παραμύθι πλουτίζει τον συναισθηματικό κόσμο του παιδιού, του προκαλεί διάφορες συγκινησιακές καταστάσεις, το πληροφορεί, το διασκεδάζει και το βοηθά να ενταχθεί στο περιβάλλον· κατακτά νοητικά σχέσεις όπως «εγώ», «οι άλλοι», «εγώ και οι άλλοι», κατανοεί τις σχέσεις χώρου και χρόνου (μια φορά, ήταν κάποτε, στα παλιά χρόνια), αποκτά γνωσιακά στοιχεία και γνωρίζει αβίαστα τα χρώματα, τους αριθμούς, τα μεγέθη, τα σχήματα.

  Η σύνοψη του Rodari: «Τα παραμύθια χρησιμεύουν στα μαθηματικά, όπως τα μαθηματικά χρησιμεύουν στα παραμύθια. Χρησιμεύουν στην ποίηση, στην ουτοπία, στην πολιτικοποίηση –κοντολογίς στο σωστό άνθρωπο, όχι μόνο στο φαντασιοκόπο. Χρησιμεύουν ακριβώς επειδή φαινομενικά δε χρησιμεύουν σε τίποτα –όπως η μουσική και η ποίηση, όπως το θέατρο και τα σπορ. Χρησιμεύουν στον ολοκληρωμένο άνθρωπο».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Γιατί, πέρα από την τέρψη και τη διέγερση της φαντασίας, βοηθά το παιδί να γνωρίσει αφηρημένες αξίες όπως η Ελευθερία, η Δικαιοσύνη και η Ειρήνη, καλλιεργεί τη γλώσσα του εμπλουτίζοντας το λεξιλόγιο με τη διήγηση και την αναδιήγηση και ασκεί την προσοχή και τη μνήμη του. Ικανοποιεί δύο βασικές ανάγκες της ηλικίας, την ταύτιση και την προβολή, ώστε το παιδί να λυτρώνεται από τα τραύματα της καθημερινότητας· το βοηθά να ξεπεράσει τη σωματική του αδυναμία, να συμφιλιωθεί με το σώμα του και να αποκτήσει εμπιστοσύνη στον εαυτό του, να υπερβεί ομαλά το οιδιπόδειο σύμπλεγμα προβάλλοντας αρνητικά συναισθήματα σε συμβολικές μορφές, και να ανεξαρτητοποιηθεί ολοκληρώνοντας την προσωπικότητά του, όπως δείχνει ο Κοντορεβιθούλης. Τέλος, το πληροφορεί, το βοηθά να ενταχθεί στο περιβάλλον, να κατακτήσει σχέσεις «εγώ - οι άλλοι», έννοιες χώρου και χρόνου, χρώματα, αριθμούς, μεγέθη και σχήματα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Ερώτηση 9 — Η εναλλαγή έντασης και χαλάρωσης

Ερώτηση: Ποιο ρόλο παίζει η εναλλαγή έντασης και χαλάρωσης στα επεισόδια του παραμυθιού;

Απάντηση:

• Ο επικός νόμος «η εναλλαγή έντασης και χαλάρωσης» (σελ. 82-83):

  • Στα παραμύθια που έχουν μεγάλη διάρκεια, η διαδρομή εξέλιξης του κεντρικού μύθου, του πυρήνα, δεν παρουσιάζεται με αδιατάρακτη πορεία.
  • Τα επεισόδια που έχουν σκηνές συναισθηματικής φόρτισης, στιγμές έντασης και περιπέτειας τα διαδέχονται άλλα που δημιουργούν ανακούφιση, χαλάρωση και ικανοποίηση από την εκπλήρωση του επιθυμητού, από μια πρόσκαιρη επιτυχία, νίκη ή το ξεπέρασμα κάποιας δοκιμασίας που έχει αναλάβει ο ήρωας ή η ηρωίδα.
  • Κατά τον Vl. Propp (σοβιετικό καθηγητή, μελετητή των παραμυθιών), «δημιουργείται μια αλυσίδα από αλλεπάλληλες εντάσεις και χαλαρώσεις, που ανάγονται βασικά στα ζεύγη ‟πάλη-νίκη”, ‟δύσκολα προβλήματα-λύση τους”».
  • Με τον τρόπο αυτό, συντελείται ανανέωση του ενδιαφέροντος, ώστε το παραμύθι να φτάσει στην τελική λύση του, που είναι ο θρίαμβος του ήρωα.

  Ο ρόλος της — τι πετυχαίνει

  1. Κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον: χωρίς τη χαλάρωση η ένταση θα κούραζε, και χωρίς την ένταση η αφήγηση θα έχανε τη δύναμή της· η εναλλαγή ανανεώνει το ενδιαφέρον ως το τέλος.
  2. Οδηγεί ομαλά στην κορύφωση: συνεργάζεται με τον επόμενο επικό νόμο, την κορύφωση της πλοκής — χρειάζεται να αφηγηθούμε μια σειρά από δοκιμασίες και εμπόδια, το ένα δυσκολότερο από το άλλο, και αφού κάθε δοκιμασία είναι και δυσκολότερη, το ενδιαφέρον των ακροατών εντείνεται συνεχώς, για να φτάσει στην κορύφωσή του στις τελευταίες στιγμές της αφήγησης.
  3. Προστατεύει το παιδί από την υπερένταση: η χαλάρωση λειτουργεί ως εκτόνωση, ώστε η αγωνία να μην είναι αφόρητη — κάτι που ταιριάζει με τη γενικότερη αρχή ότι το παιδικό λογοτέχνημα δεν προκαλεί αναστάτωση και έντονη αγωνία, αλλά εξασφαλίζει μέσα από αισιόδοξο κλίμα, ασφάλεια και σιγουριά (σελ. 30).
  4. Δίνει ρυθμό στην αφήγηση και ικανοποιεί την ανάγκη του παιδιού για κίνηση, αφού το λογοτέχνημα ικανοποιεί την ανάγκη αυτή με την εναλλαγή εικόνων, προσώπων και συμβάντων (σελ. 30).
  5. Επιτρέπει την αφομοίωση: οι στιγμές χαλάρωσης δίνουν χρόνο στο παιδί να επεξεργαστεί ό,τι άκουσε — στην ίδια λογική με τις σκόπιμες επαναλήψεις μέσα στην αφήγηση, που γίνονται για να δοθεί ένταση και ευκαιρία (κυρίως στα παιδιά) για βαθύτερη αφομοίωση (σελ. 81).
  6. Στηρίζει την ταύτιση: κάθε πρόσκαιρη επιτυχία ή νίκη του ήρωα επιβεβαιώνει το παιδί που ταυτίζεται μαζί του και το προετοιμάζει για την τελική δικαίωση, ώστε το τέλος με τη νίκη του ήρωα να γεννά στην ψυχή του παιδιού την αισιοδοξία για το μέλλον του.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στα παραμύθια μεγάλης διάρκειας η πορεία του κεντρικού μύθου δεν είναι αδιατάρακτη: τα επεισόδια με συναισθηματική φόρτιση, ένταση και περιπέτεια τα διαδέχονται άλλα που δημιουργούν ανακούφιση, χαλάρωση και ικανοποίηση από μια πρόσκαιρη επιτυχία ή από το ξεπέρασμα μιας δοκιμασίας. Κατά τον Propp δημιουργείται έτσι μια αλυσίδα από αλλεπάλληλες εντάσεις και χαλαρώσεις, που ανάγονται στα ζεύγη «πάλη-νίκη» και «δύσκολα προβλήματα-λύση τους», με αποτέλεσμα να συντελείται ανανέωση του ενδιαφέροντος ώστε το παραμύθι να φτάσει στην τελική λύση του, τον θρίαμβο του ήρωα. Παράλληλα, η εναλλαγή οδηγεί ομαλά στην κορύφωση, προστατεύει το παιδί από την υπερβολική αγωνία, δίνει ρυθμό ικανοποιώντας την ανάγκη για κίνηση, αφήνει χρόνο για αφομοίωση και στηρίζει την ταύτιση με τον ήρωα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Ερώτηση 10 — Ο Κοντορεβιθούλης και η ανεξαρτητοποίηση του παιδιού

Ερώτηση: Υποστηρίζεται ότι το παραμύθι βοηθά το παιδί να ανεξαρτητοποιηθεί και να ολοκληρώσει την προσωπικότητά του. Πώς αποδεικνύεται αυτό από το παραμύθι Ο Κοντορεβιθούλης;

Απάντηση:

• Η γενική θέση (σελ. 86-87): το παραμύθι βοηθά το παιδί να ανεξαρτητοποιηθεί και να ολοκληρώσει την προσωπικότητά του.

  Το πρόβλημα του παιδιού

  • Από τα πρώτα χρόνια της ζωής του το παιδί αισθάνεται ότι εξαρτάται απόλυτα από το οικογενειακό περιβάλλον, που οριοθετεί τη ζωή του σ' όλες τις εκδηλώσεις της (τροφή, στέγη, προστασία) αλλά και με πλήθος απαγορεύσεων.
  • Το παιδί μεγαλώνοντας αισθάνεται όλο και περισσότερο την ανάγκη να ελευθερωθεί από τη δύναμη και τα δεσμά της οικογένειας, να ανεξαρτητοποιηθεί.
  • Φοβάται όμως, δεν είναι σίγουρο για τον εαυτό του.
  • Εδώ έρχεται η τέχνη του μαγικού που με σύμβολα και φανταστικά επεισόδια δείχνει στο νεαρό άτομο τον δρόμο για να φτάσει στην ολοκλήρωση της προσωπικότητάς του.

  Πώς το αποδεικνύει ο Κοντορεβιθούλης

  1. Το θέμα του: ο Κοντορεβιθούλης είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα τέτοιου παραμυθιού — πραγματεύεται τους σημαντικούς για το παιδί φόβους της εγκατάλειψης και του αποχωρισμού απ' τους γονείς του.
  2. Η πορεία του ήρωα: ο Κοντορεβιθούλης μέσα από περιπέτειες καταφέρνει να επιβιώσει και να ανεξαρτητοποιηθεί οικονομικά και συναισθηματικά.
  3. Το κέρδος για το παιδί: το παιδί, ταυτιζόμενο με τον Κοντορεβιθούλη, δέχεται λιγότερο ανώδυνα την απομάκρυνση από την οικογενειακή ασφάλεια.
  4. Η αναλογία δυνάμεων: όπως ο υπερβολικά μικρός και ασήμαντος ήρωας καταφέρνει να νικήσει τον γίγαντα, έτσι και το παιδί μπορεί να ανακρούσει τους δικούς του γίγαντες, τους «μεγάλους», που πολλές φορές το «κακομεταχειρίζονται» ή επιβάλλουν με ένα πλήθος απαγορεύσεων τη δική τους θέληση.

  Πώς συνδέεται με τα υπόλοιπα

  • Με την ταύτιση και τη συμφιλίωση με το σώμα: το παραμύθι βοηθά το παιδί να ξεπερνά τη φυσική, σωματική του αδυναμία σε σχέση με τους ενηλίκους, να συμφιλιώνεται με το σώμα του και να αποκτά εμπιστοσύνη στον εαυτό του — ο Κοντορεβιθούλης είναι ακριβώς ο μικρόσωμος ήρωας που νικά με την εξυπνάδα του.
  • Με την αισιοδοξία: διαπιστώνοντας στην πορεία της αφήγησης ότι άτομα αδύναμα ή περιφρονημένα κατάφεραν όχι μόνο να επιβιώσουν αλλά να επιβληθούν και να ευτυχήσουν, το παιδί γεμίζει θάρρος, οπλίζεται με αισιοδοξία για τη ζωή.
  • Με το αίσιο τέλος: το τέλος του παραμυθιού με τη νίκη του ήρωα γεννά στην ψυχή του παιδιού την αισιοδοξία για το μέλλον του — και, κατά τον Bettelheim, «αν το παιδί για τον ένα ή τον άλλο λόγο είναι ανίκανο να φανταστεί το μέλλον του με αισιοδοξία, παύει να αναπτύσσεται».
  • Με τις προσεγγίσεις «μύησης» (σελ. 89): τα παραμύθια θεωρήθηκαν οι έμμεσοι τρόποι και οι κατάλληλοι να εξηγήσουν στους νέους ανθρώπους ότι είναι απαραίτητο ένας αριθμός δοκιμασιών, προκειμένου να επιτύχουν την ωριμότητα και να περάσουν στον κόσμο των ενηλίκων· ο Κοντορεβιθούλης περνά ακριβώς από δοκιμασίες για να ωριμάσει.
  • Ο Κοντορεβιθούλης αξιοποιείται και παιδαγωγικά στην πράξη (σελ. 104): ο/η παιδαγωγός ή ένα παιδί, υποδυόμενος/-η τον πρωταγωνιστή, σκορπίζει «ίχνη» με πετραδάκια ή κύβους και σχηματίζει διαδρομές μέσα στην αίθουσα, ώστε τα παιδιά να καθοδηγούνται στον χώρο και να μαθαίνουν να προσανατολίζονται.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το παιδί εξαρτάται από την αρχή απόλυτα από το οικογενειακό περιβάλλον, που ορίζει τη ζωή του και με πλήθος απαγορεύσεων· μεγαλώνοντας νιώθει την ανάγκη να ανεξαρτητοποιηθεί, φοβάται όμως και δεν είναι σίγουρο για τον εαυτό του, και εδώ έρχεται η τέχνη του μαγικού να του δείξει με σύμβολα και φανταστικά επεισόδια τον δρόμο προς την ολοκλήρωση της προσωπικότητάς του. Ο Κοντορεβιθούλης πραγματεύεται ακριβώς τους φόβους της εγκατάλειψης και του αποχωρισμού από τους γονείς: ο ήρωας μέσα από περιπέτειες καταφέρνει να επιβιώσει και να ανεξαρτητοποιηθεί οικονομικά και συναισθηματικά, οπότε το παιδί, ταυτιζόμενο μαζί του, δέχεται λιγότερο ανώδυνα την απομάκρυνση από την οικογενειακή ασφάλεια. Και όπως ο υπερβολικά μικρός και ασήμαντος ήρωας νικά τον γίγαντα, έτσι και το παιδί μπορεί να ανακρούσει τους δικούς του γίγαντες, τους «μεγάλους».

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Ερώτηση 11 — Γιατί η αφήγηση διά ζώσης προτιμάται από την ανάγνωση

Ερώτηση: Γιατί είναι καλύτερα ο/η παιδαγωγός να γνωρίζει καλά το παραμύθι και να το αφηγείται διά ζώσης παρά να το διαβάζει στα παιδιά;

Απάντηση:

• Το πλαίσιο (σελ. 98-100): η αφήγηση/ακρόαση παραμυθιών αποτελεί καθημερινή δραστηριότητα στον Παιδικό σταθμό και μάλιστα την πιο αγαπητή στα παιδιά· η επιτυχία και η αποτελεσματικότητά της εξαρτώνται από την ιδιοσυγκρασία, την προσωπικότητα και την αφηγηματική δεξιοτεχνία του/της παιδαγωγού, ο/η οποίος/-α αναλαμβάνει τον ρόλο του λαϊκού αφηγητή.

  Οι λόγοι

  1. Η γνώση εξασφαλίζει ομαλή ροή: η γνώση του παραμυθιού κρίνεται αναγκαία, ώστε να περιορίζονται στο ελάχιστο διακοπές και αυτοσχεδιασμοί που διαταράσσουν την ομαλή πορεία της αφήγησης. Γνώση στη συγκεκριμένη περίπτωση δε σημαίνει αποστήθιση, αλλά επίγνωση τόσο της βασικής δομής και των λεπτομερειών του κειμένου όσο και των μηνυμάτων που κρύβονται πίσω από τις λέξεις, πράγμα που προϋποθέτει προετοιμασία στο σπίτι. Έτσι επιτρέπονται τροποποιήσεις, επεκτάσεις ή περιορισμοί σε δευτερεύοντα στοιχεία, αλλά χωρίς να απομακρυνόμαστε από τον βασικό άξονα του παραμυθιού — ευελιξία που η ανάγνωση δεν επιτρέπει.
  2. Η ψυχική ευφορία μεταδίδεται: ο/η παιδαγωγός-αφηγητής/-τρια πρέπει να νιώθει το παραμύθι και να το αισθάνεται σαν να πρόκειται για βίωμά του/της, γιατί αυτή η ψυχική ευφορία είναι μεταδοτική και περνά στο ακροατήριο.
  3. Η βλεμματική επαφή και τα παραγλωσσικά στοιχεία: η δραματικότητα αφορά τα παραγλωσσικά στοιχεία της αφήγησης, δηλαδή τη στάση, το ύφος, το βλέμμα και τις κινήσεις του αφηγητή — ο/η παιδαγωγός, υποδυόμενος/-η κάποιο ρόλο σε μία δεδομένη στιγμή, επιχειρεί να κεντρίσει τη φαντασία των μικρών παιδιών. Με το βιβλίο στα χέρια το βλέμμα και οι κινήσεις δεσμεύονται.
  4. Η φωνή δουλεύει ελεύθερα: ο τόνος και η ένταση της φωνής παίζουν ρόλο στην επιτυχία της αφήγησης και ο αργός, γρήγορος, αισθηματικός κτλ. τόνος της φωνής, οι ηχητικές διακυμάνσεις και ο χρωματισμός της πρέπει να συμβαδίζουν με το περιεχόμενο της αφήγησης και να δείχνουν ότι ο αφηγητής συμπάσχει με τους ήρωες.
  5. Η προσαρμογή στο κοινό: η αμεσότητα αναφέρεται στη γρήγορη εναλλαγή των επεισοδίων, χωρίς εκτροπές από την αφήγηση και μακροσκελείς περιγραφές που αποπροσανατολίζουν την προσοχή των ακροατών· ο αφηγητής μπορεί να συντομεύσει ή να επιμείνει ανάλογα με τις αντιδράσεις των παιδιών.
  6. Η διαχείριση των διακοπών: αποτελεσματικά μέσα θεωρούνται η αλλαγή στον τόνο και την ένταση της φωνής, η παρεμβολή του ονόματος του μικρού «ταραξία» στον λόγο και η επιβράβευση της κόσμιας συμπεριφοράς των υπόλοιπων παιδιών — η διακοπή του παραμυθιού για την αποκατάσταση της ησυχίας δεν είναι η ενδεδειγμένη λύση· όλα αυτά γίνονται μόνο όταν ο αφηγητής δεν είναι δεμένος με το κείμενο.
  7. Οι άγνωστες λέξεις: κρίνεται σκόπιμη εξ αρχής η αντικατάσταση των άγνωστων λέξεων με συνώνυμες και η αποφυγή των ατέλειωτων λεπτομερειών — κάτι που γίνεται φυσικά μόνο στην ελεύθερη αφήγηση.
  8. Η παράδοση της προφορικής αφήγησης: επιμορφωτές κρίνονται και οι ασπούδαχτοι παραμυθάδες και παραμυθούδες του λαού, οι οποίοι χρήσιμο είναι να μεταδώσουν στη νεότερη γενιά την τέχνη της αφήγησης· ήδη οι παππούδες και οι γιαγιάδες έπλαθαν μορφολογικά τις εικόνες των παραμυθιών με τον τόνο της φωνής τους και τις εκφραστικές κινήσεις του προσώπου, των χεριών και ολοκλήρου του σώματος (σελ. 45).
  9. Έμμεση διδασκαλία γλώσσας: όταν ο/η παιδαγωγός αφηγείται, έμμεσα διδάσκει γλώσσα — γι' αυτό απαιτείται προσοχή σε όλα τα επίπεδα του προφορικού λόγου (ύφος, τόνος, άρθρωση, προφορά, μελωδία κτλ.).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Γιατί η γνώση του παραμυθιού — όχι αποστήθιση, αλλά επίγνωση της δομής, των λεπτομερειών και των μηνυμάτων πίσω από τις λέξεις, με προετοιμασία στο σπίτι — περιορίζει στο ελάχιστο τις διακοπές και τους αυτοσχεδιασμούς που διαταράσσουν την ομαλή πορεία και επιτρέπει τροποποιήσεις σε δευτερεύοντα στοιχεία χωρίς απομάκρυνση από τον βασικό άξονα. Ο αφηγητής πρέπει να νιώθει το παραμύθι σαν βίωμά του, γιατί αυτή η ψυχική ευφορία είναι μεταδοτική· η διά ζώσης αφήγηση ελευθερώνει το βλέμμα, τη στάση και τις κινήσεις, δηλαδή τα παραγλωσσικά στοιχεία της δραματικότητας, και επιτρέπει στον τόνο, στις ηχητικές διακυμάνσεις και στον χρωματισμό της φωνής να συμβαδίζουν με το περιεχόμενο. Επιπλέον, επιτρέπει την προσαρμογή στο κοινό, την αντικατάσταση άγνωστων λέξεων με συνώνυμες και τη διαχείριση των διακοπών χωρίς να σταματήσει η αφήγηση, ενώ όταν ο παιδαγωγός αφηγείται διδάσκει έμμεσα και γλώσσα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Ερώτηση 12 — Απλός και φυσικός, άμεσος και δραματικός τρόπος αφήγησης

Ερώτηση: Τι εννοούμε, όταν λέμε ότι ο/η παιδαγωγός πρέπει να αφηγείται το παραμύθι με τρόπο (α) απλό και φυσικό και (β) άμεσο και δραματικό;

Απάντηση:

• (α) Απλότητα - φυσικότητα (σελ. 100, σημείο ζ)

  • Τόσο το ίδιο το παραμύθι όσο και ο τρόπος της αφήγησης πρέπει να διακρίνονται για την απλότητά τους, ώστε να γίνεται κατανοητό το περιεχόμενο.
  • Χρειάζεται αυτοκυριαρχία στον λόγο, ηρεμία, αβίαστη παρουσίαση των επεισοδίων και αποβολή του τρακ.
  • Όλα αυτά επιτυγχάνονται με τη συνεχή άσκηση.
  • Πρακτικά σημαίνει: λόγος χωρίς επιτήδευση και χωρίς περίτεχνες εκφράσεις — όπως και το ίδιο το παραμύθι έχει λιτό ύφος και λιτά εκφραστικά μέσα και ο λαϊκός παραμυθάς δε χρησιμοποιεί περίτεχνες εκφράσεις και κοσμητικά επίθετα, για να εντυπωσιάσει (σελ. 79)· αντικατάσταση των άγνωστων λέξεων με συνώνυμες και αποφυγή των ατέλειωτων λεπτομερειών (σελ. 101)· σωστή άρθρωση και προφορά, αφού η προφορά δεν πρέπει να είναι ελαττωματική, γιατί γίνεται πολύ εύκολα αντικείμενο μίμησης από το παιδί.

  (β) Αμεσότητα - δραματικότητα (σελ. 100, σημείο η)

  • Η αμεσότητα αναφέρεται στη γρήγορη εναλλαγή των επεισοδίων, χωρίς εκτροπές από την αφήγηση και μακροσκελείς περιγραφές που αποπροσανατολίζουν την προσοχή των ακροατών.
  • Συναρτημένη με αυτά είναι η δραματικότητα, η οποία αφορά τα παραγλωσσικά στοιχεία της αφήγησης, δηλαδή τη στάση, το ύφος, το βλέμμα και τις κινήσεις του αφηγητή.
  • Ο/Η παιδαγωγός, βέβαια, δεν είναι ηθοποιός· απλώς, υποδυόμενος/-η κάποιο ρόλο σε μία δεδομένη στιγμή, επιχειρεί να κεντρίσει τη φαντασία των μικρών παιδιών.
  • Στηρίζεται στη φωνή: ο αργός, γρήγορος, αισθηματικός κτλ. τόνος της φωνής, οι ηχητικές διακυμάνσεις και ο χρωματισμός της πρέπει να συμβαδίζουν με το περιεχόμενο της αφήγησης και να δείχνουν ότι ο αφηγητής συμπάσχει με τους ήρωες.

  Γιατί χρειάζονται και τα δύο μαζί

  • Η απλότητα χωρίς αμεσότητα θα έκανε την αφήγηση μονότονη· η δραματικότητα χωρίς απλότητα θα την έκανε επιτηδευμένη και δυσνόητη.
  • Και τα δύο υπηρετούν το ίδιο: να γίνεται κατανοητό το περιεχόμενο και να συγκεντρώνεται η προσοχή του κοινού — ζητούμενο που υπηρετούν επίσης η ατμόσφαιρα και η ψυχολογική προετοιμασία και το «στήσιμο» στη γωνιά του παραμυθιού.
  • Ταιριάζουν με τη φύση του ίδιου του παραμυθιού: λιτό ύφος και παρατακτικά επεισόδια με πλούσιο, φυσικό και γοργό διάλογο στα παραμύθια για παιδιά.
  • Ένα όριο για τη δραματικότητα: η κινητική συμμετοχή θα πρέπει να είναι απλώς βοηθητική, ώστε να μην επιτρέπει τη σκίαση του προφορικού λόγου ή τη μετάπτωση της αφήγησης σε θεατρικό παιχνίδι (σελ. 103).

Σύνοψη: (ενδεικτική) (α) Απλότητα και φυσικότητα σημαίνει ότι τόσο το ίδιο το παραμύθι όσο και ο τρόπος της αφήγησης πρέπει να διακρίνονται για την απλότητά τους, ώστε να γίνεται κατανοητό το περιεχόμενο: χρειάζεται αυτοκυριαρχία στον λόγο, ηρεμία, αβίαστη παρουσίαση των επεισοδίων και αποβολή του τρακ, πράγματα που επιτυγχάνονται με τη συνεχή άσκηση — χωρίς επιτηδευμένες εκφράσεις, με αντικατάσταση των άγνωστων λέξεων με συνώνυμες και με σωστή άρθρωση και προφορά, που εύκολα γίνεται αντικείμενο μίμησης. (β) Αμεσότητα είναι η γρήγορη εναλλαγή των επεισοδίων, χωρίς εκτροπές και μακροσκελείς περιγραφές που αποπροσανατολίζουν την προσοχή, και μαζί της συναρτάται η δραματικότητα, που αφορά τα παραγλωσσικά στοιχεία — τη στάση, το ύφος, το βλέμμα και τις κινήσεις του αφηγητή, καθώς και τον τόνο και τον χρωματισμό της φωνής. Ο παιδαγωγός δεν είναι ηθοποιός: υποδυόμενος έναν ρόλο σε μια δεδομένη στιγμή, απλώς επιχειρεί να κεντρίσει τη φαντασία των παιδιών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Ερώτηση 13 — Η αντιμετώπιση των διακοπών της αφήγησης

Ερώτηση: Πώς πρέπει ο/η παιδαγωγός να αντιμετωπίζει τις διακοπές της αφήγησης από τα παιδιά;

Απάντηση:

• Το φαινόμενο (σελ. 101-102): τα παιδιά διακρίνονται για την τάση τους να παρεμβαίνουν στην αφήγηση, παίρνοντας τον λόγο και ανοίγοντας παρενθέσεις, πολλές φορές άσχετες με την υπόθεση του παραμυθιού, με αποτέλεσμα να αποσπάται η προσοχή τους.

  Α. Οι παρεμβάσεις των παιδιών

  • Ο κανόνας: καλό είναι οι οποιεσδήποτε απόψεις ή εμπειρίες των παιδιών να εκφράζονται στο τέλος της αφήγησης, τακτική που μεταδίδει στο παιδί τις αρχές της σωστής συνομιλίας, χωρίς ταυτόχρονα να αποσπάται η προσοχή του.
  • Η αντίθετη άποψη: μερικοί ωστόσο υποστηρίζουν ότι οι «ανώδυνες» παιδικές παρεμβάσεις συντελούν στον εμπλουτισμό του παραμυθιού με νέα στοιχεία και στην ψυχολογική ωρίμανση του παιδιού, αφού με αυτόν τον τρόπο επιβεβαιώνεται ότι η εμπειρία του είναι σχετική με την αφήγηση.

  Β. Οι παρενθέσεις του/της παιδαγωγού

  • Ενδέχεται να ανοίγονται παρενθέσεις για την ερμηνεία άγνωστων λέξεων ή τη διεξοδική ανάλυση ορισμένων σκηνών.
  • Η πρόληψη: για την αντιμετώπιση τέτοιων ενδεχομένων κρίνεται σκόπιμη εξ αρχής η αντικατάσταση των άγνωστων λέξεων με συνώνυμες και η αποφυγή των ατέλειωτων λεπτομερειών.
  • Προσοχή και στις ερωτήσεις προς τα παιδιά: ακόμα και ερωτήσεις όπως «Και τι νομίζετε, λοιπόν, παιδιά, ότι έγινε μετά;» καλό είναι να αποφεύγονται, γιατί είναι σύνηθες τα παιδιά να δίνουν απαντήσεις εντελώς ασύμβατες με την πλοκή του παραμυθιού και τόσο απίθανες, που η συνέχεια του παραμυθιού να μοιάζει λιγότερο ενδιαφέρουσα σε σχέση με αυτό που φαντάζονται.

  Γ. Η «άτακτη» συμπεριφορά

  • Ο/Η παιδαγωγός επιπλέον έχει να αντιμετωπίσει και την τυχόν «άτακτη» συμπεριφορά ορισμένων παιδιών που παρεμποδίζουν τη ροή της αφήγησης.
  • Τι δεν κάνουμε: η διακοπή του παραμυθιού στην περίπτωση αυτή για την αποκατάσταση της ησυχίας δεν είναι η ενδεδειγμένη λύση.
  • Τι κάνουμε — αποτελεσματικά μέσα θεωρούνται:
    1. Η αλλαγή στον τόνο και την ένταση της φωνής.
    2. Η παρεμβολή του ονόματος του μικρού «ταραξία» στον λόγο.
    3. Η επιβράβευση της κόσμιας συμπεριφοράς των υπόλοιπων παιδιών.

  Δ. Η προληπτική βάση: πολλά αντιμετωπίζονται πριν αρχίσει η αφήγηση — η ώρα του παραμυθιού πρέπει να αναμένεται από τα παιδιά με ενθουσιασμό, ως κάτι που ξεφεύγει από τους κανόνες μιας τυπικής σχολικής ημέρας, ο χώρος πρέπει να προσλαμβάνει μοναδικότητα, βαρύτητα και ενδιαφέρον, ώστε να εξασφαλίζεται η συγκέντρωση της προσοχής του κοινού, ενώ τεχνάσματα, όπως η «ησυχόσκονη» ή το «μαγικό φτερό», μπορούν να λειτουργήσουν θετικά στην όλη τελετουργία της αφήγησης· επίσης τα παιδιά τακτοποιούνται όπως θέλουν (π.χ. σχηματίζουν ημικύκλιο), ώστε να αισθάνονται άνετα, και ο/η παιδαγωγός κάθεται στο ίδιο επίπεδο με τους νεαρούς ακροατές, σε θέση ορατή από όλους, για να μην αποσπά ή προκαλεί την προσοχή τους.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο κανόνας είναι ότι οι απόψεις ή οι εμπειρίες των παιδιών καλό είναι να εκφράζονται στο τέλος της αφήγησης — τακτική που μεταδίδει στο παιδί τις αρχές της σωστής συνομιλίας χωρίς να αποσπάται η προσοχή του — αν και μερικοί υποστηρίζουν ότι οι «ανώδυνες» παρεμβάσεις εμπλουτίζουν το παραμύθι και βοηθούν στην ψυχολογική ωρίμανση του παιδιού. Ο ίδιος ο παιδαγωγός πρέπει να προλαμβάνει τις δικές του παρενθέσεις, αντικαθιστώντας εξαρχής τις άγνωστες λέξεις με συνώνυμες και αποφεύγοντας τις ατέλειωτες λεπτομέρειες, καθώς και ερωτήσεις του τύπου «τι νομίζετε ότι έγινε μετά;», γιατί τα παιδιά δίνουν απαντήσεις ασύμβατες με την πλοκή. Για την «άτακτη» συμπεριφορά, η διακοπή του παραμυθιού δεν είναι η ενδεδειγμένη λύση: αποτελεσματικά μέσα είναι η αλλαγή στον τόνο και την ένταση της φωνής, η παρεμβολή του ονόματος του μικρού «ταραξία» στον λόγο και η επιβράβευση της κόσμιας συμπεριφοράς των υπόλοιπων παιδιών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Ερώτηση 14 — Η αξιοποίηση της μουσικής στην αφήγηση

Ερώτηση: Με ποιους τρόπους μπορεί ο/η παιδαγωγός να αξιοποιήσει τη μουσική κατά τη διάρκεια της αφήγησης;

Απάντηση:

• Οι δύο επιλογές (σελ. 102): οι μουσικές επιλογές που έχει να κάνει ο/η παιδαγωγός σε σχέση με την αφήγηση είναι δύο: η συνεχής μουσική υπόκρουση και η παρένθεση μουσικών κομματιών σε κατάλληλα σημεία της αφήγησης.

  Α. Συνεχής μουσική υπόκρουση

  • Η μουσική συμπληρώνει τον λόγο, υποβάλλοντας το μαγικό κλίμα του παραμυθιού· γι' αυτό, καλό είναι να χρησιμοποιείται.
  • Χρειάζεται προσεκτική επιλογή του κατάλληλου κομματιού με βάση την προϋπάρχουσα εμπειρία του/της παιδαγωγού και τα συναισθήματα των ακροατών, τα οποία μπορεί εκείνος/-η να αποσπάσει μέσα από τις αντιδράσεις τους.
  • Όριο: η μουσική, ιδιαίτερα αν υπάρχει και στίχος, δεν πρέπει να συγκεντρώνει την προσοχή του ακροατηρίου σε βάρος του λόγου· γι' αυτό, η έντασή της δεν πρέπει να υπερκαλύπτει τη φωνή του/της παιδαγωγού.

  Β. Παρεμβολή μουσικών κομματιών σε κατάλληλα σημεία

  • Θεωρείται χρήσιμο ένα φορητό κασετόφωνο για την παρουσίαση των μουσικών παρεμβολών στις κατάλληλες στιγμές της αφήγησης, με σκοπό τη δημιουργία ονειρικού κλίματος και την πληρέστερη περιγραφή των επεισοδίων.
  • Παράδειγμα: όταν η πλοκή αναφέρεται στον γάμο του βασιλικού ζευγαριού, η ακρόαση του γαμήλιου εμβατηρίου τονίζει τη λαμπρότητα της σκηνής.

  Γ. Ο κίνδυνος και η αντιμετώπισή του

  • Ο κίνδυνος που υπάρχει σχετικά με τη μουσική επένδυση των σκηνών του παραμυθιού είναι η τυποποίηση.
  • Το ενδεχόμενο αυτό ελαχιστοποιείται με το να δοκιμάζει ο/η παιδαγωγός νέους τρόπους σύζευξης του λόγου με τη μουσική ή με το να εμπλουτίζει την αφήγηση με τους δικούς του/της ήχους, αν γνωρίζει ένα μουσικό όργανο.

  Δ. Η μουσική και έξω από την ώρα της αφήγησης

  • Στο «στήσιμο»: μετά από ολιγόστιχα ρυθμικά τραγουδάκια, όπως το γνωστό Κόκκινη κλωστή δεμένη..., ή με τη βοήθεια μιας σφυρίχτρας που καθορίζει τον ρυθμικό βηματισμό των παιδιών, τα προνήπια/νήπια εισέρχονται και λαμβάνουν θέσεις στην ειδικά διαμορφωμένη γωνιά του παραμυθιού (σελ. 99).
  • Στις δραστηριότητες μετά την αφήγηση: στο κουκλοθέατρο η μουσική μπορεί να υποβοηθά την παράσταση (σελ. 105).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Δύο είναι οι τρόποι. Πρώτος, η συνεχής μουσική υπόκρουση: η μουσική συμπληρώνει τον λόγο υποβάλλοντας το μαγικό κλίμα του παραμυθιού και καλό είναι να χρησιμοποιείται, με προσεκτική επιλογή κομματιού βάσει της εμπειρίας του παιδαγωγού και των συναισθημάτων των ακροατών — με τον όρο ότι δεν θα συγκεντρώνει την προσοχή σε βάρος του λόγου και ότι η έντασή της δεν θα υπερκαλύπτει τη φωνή του αφηγητή, ιδίως αν υπάρχει στίχος. Δεύτερος, η παρεμβολή μουσικών κομματιών σε κατάλληλα σημεία με ένα φορητό κασετόφωνο, για τη δημιουργία ονειρικού κλίματος και την πληρέστερη περιγραφή των επεισοδίων — όπως το γαμήλιο εμβατήριο στη σκηνή του γάμου του βασιλικού ζευγαριού. Κίνδυνος είναι η τυποποίηση, που ελαχιστοποιείται αν ο παιδαγωγός δοκιμάζει νέους τρόπους σύζευξης λόγου και μουσικής ή εμπλουτίζει την αφήγηση με δικούς του ήχους, αν γνωρίζει μουσικό όργανο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Ερώτηση 15 — Ο συνδυασμός της αφήγησης με την κίνηση των παιδιών

Ερώτηση: Μπορεί να συνδυαστεί η αφήγηση του/της παιδαγωγού με την κίνηση των παιδιών;

Απάντηση:

• Η απάντηση του βιβλίου (σελ. 102-103): παρά τη στατική εικόνα που σχηματίζουμε, όταν μιλάμε για ακρόαση παραμυθιού, με τα παιδιά καθισμένα με έναν ορισμένο τρόπο, δεν αποκλείεται ο συνδυασμός του λόγου με την κίνηση.

  Πώς γίνεται

  • Μπορούμε να προτρέψουμε τα παιδιά να εκτελέσουν επί τόπου μιμητικές κινήσεις με το κεφάλι, τον κορμό ή τα χέρια.
  • Ή και να μιμηθούν τον βηματισμό των στρατιωτών, τον καλπασμό των αλόγων κτλ., ανάλογα με την εκάστοτε υπόθεση.
  • Με αυτόν τον τρόπο, το παραμύθι μετατρέπεται σε δράση.

  Το όριο

  • Η κινητική συμμετοχή ωστόσο θα πρέπει να είναι απλώς βοηθητική, ώστε να μην επιτρέπει τη σκίαση του προφορικού λόγου ή τη μετάπτωση της αφήγησης σε θεατρικό παιχνίδι.

  Γιατί ταιριάζει στα παιδιά αυτής της ηλικίας

  • Το παιδί της προσχολικής ηλικίας έχει έντονη την ανάγκη για κίνηση, και το παιδικό λογοτέχνημα ικανοποιεί την ανάγκη αυτή με τον ρυθμό και το μέτρο, αν πρόκειται για ποίημα, και την εναλλαγή εικόνων, προσώπων και συμβάντων, αν πρόκειται για αφήγημα (σελ. 30).
  • Η κίνηση βοηθά τη συγκέντρωση και την αφομοίωση, στο ίδιο πνεύμα με τις σκόπιμες επαναλήψεις μέσα στην αφήγηση, που δίνουν ένταση και ευκαιρία (κυρίως στα παιδιά) για βαθύτερη αφομοίωση.
  • Συνδέεται και με το «στήσιμο»: με τη βοήθεια μιας σφυρίχτρας που καθορίζει τον ρυθμικό βηματισμό των παιδιών, τα προνήπια/νήπια εισέρχονται και λαμβάνουν θέσεις στην ειδικά διαμορφωμένη γωνιά του παραμυθιού.

  Πού μπορεί να προχωρήσει η κίνηση μετά την αφήγηση (5.10)

  • Δραματοποίηση: το παίξιμο της ιστορίας του παραμυθιού, η αναπαράσταση του παραμυθιού από τα παιδιά — τα παιδιά συζητούν μεταξύ τους και μοιράζονται τους ρόλους με τη διακριτική βοήθεια του/της παιδαγωγού, με αποφυγή των «διακοσμητικών» ρόλων (δέντρα, σύννεφα κτλ.), για να μην καταστραφεί ο δυναμικός χαρακτήρας της δραματοποίησης.
  • Κουκλοθέατρο, ζωγραφική-χειροτεχνία και οι δραστηριότητες προσανατολισμού με τα «ίχνη» του Κοντορεβιθούλη, όπου τα παιδιά καθοδηγούνται στον χώρο και μαθαίνουν να προσανατολίζονται.

  Συμπέρασμα: ναι, μπορεί — με μιμητικές κινήσεις επί τόπου κατά την αφήγηση, που κρατούν τον λόγο στο επίκεντρο, και με πλήρη κινητική αξιοποίηση (δραματοποίηση, κουκλοθέατρο) μετά το τέλος της.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ναι. Παρά τη στατική εικόνα που σχηματίζουμε για την ακρόαση παραμυθιού, δεν αποκλείεται ο συνδυασμός του λόγου με την κίνηση: μπορούμε να προτρέψουμε τα παιδιά να εκτελέσουν επί τόπου μιμητικές κινήσεις με το κεφάλι, τον κορμό ή τα χέρια ή να μιμηθούν τον βηματισμό των στρατιωτών, τον καλπασμό των αλόγων κ.ά., ανάλογα με την υπόθεση, οπότε το παραμύθι μετατρέπεται σε δράση. Η κινητική συμμετοχή όμως πρέπει να είναι απλώς βοηθητική, ώστε να μην σκιάζει τον προφορικό λόγο και να μη μεταπίπτει η αφήγηση σε θεατρικό παιχνίδι. Ο συνδυασμός ταιριάζει στην έντονη ανάγκη του παιδιού για κίνηση, ενώ μετά την αφήγηση η κίνηση μπορεί να αξιοποιηθεί πλήρως με δραματοποίηση, κουκλοθέατρο ή δραστηριότητες προσανατολισμού.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Δραστηριότητα 1 — Δημιουργία παραμυθιού από τα παιδιά

Ερώτηση: Ωθήστε τα παιδιά στη δημιουργία ενός παραμυθιού με τον τρόπο που προτείνεται στην υποενότητα «Δημιουργία παραμυθιού από τα παιδιά». (Μπορείτε προαιρετικά να εστιάσετε την προσοχή τους σε λογικομαθηματικές έννοιες). Μαγνητοφωνήστε το προϊόν των παιδιών και παρουσιάστε το στην τάξη σας.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πρακτικής άσκησης. Ενδεικτικό σχέδιο με βάση την υποενότητα 5.10α-β (σελ. 103-104).

  1. Η διαδικασία που προτείνει το βιβλίο

  • Αφού προετοιμάσουμε σχετικά τα παιδιά, σκεφτόμαστε ομαδικά ένα θέμα και κάθε παιδί με τη σειρά του προσθέτει το δικό του αφηγηματικό λιθαράκι στην οικοδόμηση του παραμυθιού.
  • Κάθε αφηγηματική προσθήκη μαγνητοφωνείται, ενώ παράλληλα τα παιδιά ζωγραφίζουν τα επεισόδια που σκέφτονται, ώστε στο τέλος να είναι δυνατή η ανασύνθεση του παραμυθιού μέσα από τις ζωγραφιές.
  • Παραλλαγή: μπορούμε να παραλείψουμε τον τίτλο ή την κατάληξη του παραμυθιού, για να εργαστούν τα παιδιά στο σπίτι και να προτείνουν τις δικές τους λύσεις το καθένα την επόμενη μέρα στο σχολείο.
  • Ολόκληρη η λογοτεχνική δημιουργία μπορεί να γίνει ένα «σώμα» και να δοθεί σε αντίγραφα σε κάθε παιδί, αλλά και να κατατεθεί στο «Αρχείο Γλωσσικών Δραστηριοτήτων» — με αυτόν τον τρόπο, τα παιδιά αποκομίζουν και μια προκαταρκτική ιδέα για τον τρόπο με τον οποίο φτιάχνονται τα βιβλία.

  2. Προετοιμασία: άδεια από τον σταθμό, ομάδα 5-8 νηπίων, ήσυχος χώρος και κύκλος, συσκευή ηχογράφησης, χαρτιά και μαρκαδόροι, προκαθορισμένη σειρά ώστε να μιλήσουν όλα τα παιδιά.

  3. Ροή

  1. Προθέρμανση με ένα γνωστό παραμύθι ή ένα ρυθμικό τραγουδάκι (Κόκκινη κλωστή δεμένη...), για να μπει η ομάδα στο κλίμα.
  2. Επιλογή θέματος και ήρωα από τα ίδια τα παιδιά (ψηφοφορία ή κλήρωση).
  3. Ξεκίνημα από τον/την παιδαγωγό με το τυπικό «Μια φορά κι έναν καιρό...», ώστε η αφήγηση να πατήσει σε γνώριμο φραστικό μοτίβο.
  4. Κύκλος αφήγησης: κάθε παιδί προσθέτει μία-δύο προτάσεις· ο/η παιδαγωγός επαναλαμβάνει σύντομα τα προηγούμενα για συνοχή, χωρίς να διορθώνει.
  5. Ζωγραφική των επεισοδίων ταυτόχρονα ή αμέσως μετά.
  6. Κλείσιμο με το «Κι έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα» ή με δική τους κατακλείδα.

  4. Προαιρετική εστίαση σε λογικομαθηματικές έννοιες (5.10β): η κατανόηση προμαθηματικών εννοιών και σχέσεων μπορεί να επιτευχθεί με τη δημιουργία παραμυθιών στα οποία τα παιδιά ανακατεύουν λέξεις και αριθμούς, όπως στο παράδειγμα του βιβλίου: «Μια φορά οι μαρκαδόροι άρχισαν να ζωγραφίζουν μόνοι τους. Ζωγράφισαν πέντε αγελάδες, τέσσερα μοσχαράκια, τρία άλογα, δύο σκυλιά κι έναν τσοπάνη...». Μπορούμε να ζητήσουμε αριθμήσεις, συγκρίσεις μεγέθους, σειροθέτηση ή επαναλήψεις του «τρία», που είναι ο μαγικός αριθμός των λαϊκών αφηγήσεων.

  5. Απομαγνητοφώνηση και παρουσίαση στην τάξη: γραπτή απόδοση του παραμυθιού χωρίς ονόματα παιδιών, οι ζωγραφιές ως εικονογράφηση σε σειρά, σχολιασμός: ποια επικά στοιχεία εμφανίστηκαν αυθόρμητα (τα τρία πρόσωπα, το αντιθετικό ζεύγος καλού-κακού, το αίσιο τέλος, η επανάληψη φραστικών μοτίβων), τι γλωσσικά στοιχεία παρατηρήθηκαν και πώς κάθε παιδί συνέβαλε.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: με άδεια του σταθμού συγκεντρώνουμε 5-8 νήπια σε κύκλο, επιλέγουμε ομαδικά θέμα και ήρωα και ξεκινάμε με το «Μια φορά κι έναν καιρό...»· κάθε παιδί προσθέτει με τη σειρά το δικό του αφηγηματικό λιθαράκι, ενώ όλα ηχογραφούνται και τα παιδιά ζωγραφίζουν τα επεισόδια, ώστε στο τέλος να είναι δυνατή η ανασύνθεση του παραμυθιού μέσα από τις ζωγραφιές. Προαιρετικά εστιάζουμε σε λογικομαθηματικές έννοιες, ανακατεύοντας λέξεις και αριθμούς όπως στο παράδειγμα με τους μαρκαδόρους. Ως παραλλαγή παραλείπουμε τον τίτλο ή την κατάληξη για να τα συμπληρώσουν τα παιδιά. Απομαγνητοφωνούμε, φτιάχνουμε ένα «σώμα» με αντίγραφα για κάθε παιδί και το καταθέτουμε στο Αρχείο Γλωσσικών Δραστηριοτήτων, και στην παρουσίαση σχολιάζουμε ποια επικά στοιχεία (τρία πρόσωπα, αντίθεση καλού-κακού, αίσιο τέλος, φραστικά μοτίβα) εμφανίστηκαν αυθόρμητα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Δραστηριότητα 2 — Αφήγηση και δραματοποίηση παραμυθιού

Ερώτηση: Αφηγηθείτε ένα παραμύθι στα παιδιά και στη συνέχεια παρακινήστε τα να το δραματοποιήσουν.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πρακτικής άσκησης. Ενδεικτικό σχέδιο με βάση τις ενότητες 5.9 και 5.10δ.

  Α. Η αφήγηση (5.9)

  1. Επιλογή: η σωστή επιλογή προδιαγράφει και τη σωστή πορεία και την επιτυχία της αφήγησης — λαμβάνουμε υπόψη την ηλικία των αποδεκτών της αφήγησης, τα ενδιαφέροντα και τις ανάγκες τους· υλικό από τον χώρο του κλασικού παραμυθιού (Η Κοκκινοσκουφίτσα, Ο Κοντορεβιθούλης, Τα εφτά κατσικάκια κ.ά.), αλλά και από τον χώρο της παράδοσης της ιδιαίτερης πατρίδας των παιδιών. Για δραματοποίηση προτιμούμε παραμύθι με λίγους, ευδιάκριτους ρόλους και καθαρή δράση.
  2. Γνώση: όχι αποστήθιση, αλλά επίγνωση της βασικής δομής και των λεπτομερειών του κειμένου — προετοιμασία στο σπίτι· συχνά ο/η παιδαγωγός χρειάζεται να διασκευάσει το παραμύθι, περιορίζοντας για παράδειγμα την έκτασή του.
  3. Ατμόσφαιρα και «στήσιμο»: γωνιά του παραμυθιού, ημικύκλιο, ο/η παιδαγωγός στο ίδιο επίπεδο με τους ακροατές, τεχνάσματα όπως η «ησυχόσκονη» ή το «μαγικό φτερό».
  4. Εκτέλεση: απλότητα και φυσικότητα, αμεσότητα και δραματικότητα, προσοχή στον τόνο, στις ηχητικές διακυμάνσεις και στον χρωματισμό της φωνής· οι απόψεις των παιδιών εκφράζονται στο τέλος.

  Β. Η δραματοποίηση (5.10δ)

  • Δραματοποίηση σημαίνει το παίξιμο της ιστορίας του παραμυθιού, η αναπαράσταση του παραμυθιού από τα παιδιά.
  • Μετά την αφήγηση και την προετοιμασία της ατμόσφαιρας για ό,τι πρόκειται να ακολουθήσει, τα παιδιά συζητούν μεταξύ τους και μοιράζονται τους ρόλους με τη διακριτική βοήθεια του/της παιδαγωγού.
  • Φροντίζουμε να αποφεύγονται οι «διακοσμητικοί» ρόλοι (δέντρα, σύννεφα κτλ.), για να μην καταστραφεί ο δυναμικός χαρακτήρας της δραματοποίησης.
  • Αφού τα παιδιά ορίσουν τους χώρους όπου θα διεξαχθεί η παράσταση και αφού ντυθούν κατάλληλα, αρχίζουν να «υλοποιούν» το παραμύθι μέσω του λόγου, της κίνησης και των διαθέσιμων βοηθητικών υλικών.
  • Η δραματοποίηση είναι πιο επιτυχής, όταν τα παιδιά γνωρίζουν καλά το περιεχόμενο του κειμένου, χωρίς να απαγορεύονται ελεύθερες τροποποιήσεις από τα ίδια — παρατηρείται συχνά η τάση των παιδιών να επιμηκύνουν τα επεισόδια των παραμυθιών που τους αρέσουν ιδιαίτερα.
  • Η αθόρυβη παρακολούθηση της αναπαράστασης από την πλευρά του/της παιδαγωγού του/της επιτρέπει να παρατηρεί τη γλωσσική συμπεριφορά των μικρών «ηθοποιών», για να προβεί αργότερα σε τυχόν βελτιώσεις.

  Γ. Τι καταγράφουμε και παρουσιάζουμε: ποιοι ρόλοι επιλέχθηκαν και γιατί, ποιες τροποποιήσεις έκαναν τα παιδιά, δείγματα του λόγου τους, πόσο κράτησε η συμμετοχή και τι δυσκόλεψε (π.χ. η αναμονή της σειράς).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: επιλέγουμε παραμύθι κατάλληλο για την ηλικία και με λίγους, ευδιάκριτους ρόλους, το γνωρίζουμε καλά (χωρίς αποστήθιση) και το αφηγούμαστε διά ζώσης στη γωνιά του παραμυθιού, με απλότητα, φυσικότητα, αμεσότητα και δραματικότητα, αφήνοντας τις παρεμβάσεις των παιδιών για το τέλος. Στη συνέχεια τα παιδιά συζητούν και μοιράζονται τους ρόλους με τη διακριτική βοήθειά μας, αποφεύγοντας τους «διακοσμητικούς» ρόλους (δέντρα, σύννεφα) που καταστρέφουν τον δυναμικό χαρακτήρα της δραματοποίησης, ορίζουν τους χώρους, ντύνονται κατάλληλα και «υλοποιούν» το παραμύθι μέσω του λόγου, της κίνησης και των βοηθητικών υλικών. Η δραματοποίηση πετυχαίνει καλύτερα όταν γνωρίζουν καλά το κείμενο, χωρίς να απαγορεύονται ελεύθερες τροποποιήσεις, ενώ εμείς παρακολουθούμε αθόρυβα τη γλωσσική τους συμπεριφορά για τυχόν μετέπειτα βελτιώσεις.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Δραστηριότητα 3 — Δραστηριότητα με την τράπουλα του Προπ

Ερώτηση: Πραγματοποιήστε μία δραστηριότητα με την τράπουλα του Προπ.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πρακτικής άσκησης. Ενδεικτικό σχέδιο με βάση την υποενότητα 5.10ζ (σελ. 105-106).

  Η θεωρητική βάση: σύμφωνα με τον Ρώσο παραμυθολόγο Βλαντιμίρ Προπ, το παραμύθι χαρακτηρίζεται από 31 εσωτερικές λειτουργίες, οι οποίες δεν εμφανίζονται όλες σε κάθε παραμύθι — η πλοκή διακρίνεται σε στάδια-λειτουργίες, όπως απομάκρυνση, απαγόρευση, παράβαση, έρευνα, προδοσία κ.ά. μέχρι τον γάμο του ήρωα. Με βάση αυτές τις λειτουργίες μπορούμε να δημιουργήσουμε αναρίθμητες ιστορίες και παραμύθια.

  1. Κατασκευή

  • Κατασκευάζουμε «τραπουλόχαρτα» με μεγαλύτερο από το κανονικό μέγεθος, πάνω στα οποία ζωγραφίζουμε ή κολλάμε εικόνες αντίστοιχες των λειτουργιών.
  • Για την προσχολική ηλικία επιλέγουμε 8-12 λειτουργίες, αυτές που αναγνωρίζονται εύκολα σε εικόνα: απομάκρυνση (κάποιος φεύγει), απαγόρευση («μην ανοίξεις»), παράβαση, εμφάνιση του κακού, βλάβη ή έλλειψη, αναχώρηση του ήρωα, συνάντηση με βοηθό, μαγικό αντικείμενο, δοκιμασία, πάλη, νίκη, επιστροφή - γάμος - γιορτή.
  • Μεγάλες, καθαρές εικόνες χωρίς περιττές λεπτομέρειες, γιατί τα παιδιά αρέσκονται να παρατηρούν αυτά που κατά την αντίληψή τους είναι ουσιώδη.

  2. Εκτέλεση

  • Αφού ανακατευτούν οι κάρτες, μοιράζονται στα παιδιά, τα οποία στη συνέχεια καλούνται να φανταστούν διάφορα πράγματα βάσει των εικόνων.
  • Έτσι, το αποτέλεσμα είναι η δημιουργία ενός παραμυθιού, ενώ παράλληλα καλλιεργείται η φαντασία και ο λόγος.
  • Πρακτικά: κάθε παιδί, με τη σειρά, γυρίζει την κάρτα του και συνεχίζει την ιστορία με ό,τι δείχνει η εικόνα· ο/η παιδαγωγός κρατά τη συνοχή επαναλαμβάνοντας σύντομα τα προηγούμενα και ξεκινά με το «Μια φορά κι έναν καιρό...».
  • Ηχογραφούμε και, αν θέλουμε, τοποθετούμε τις κάρτες στη σειρά που παίχτηκαν, ώστε να φαίνεται η δομή της ιστορίας.

  3. Παραλλαγές

  • Τρεις μόνο κάρτες για τα μικρότερα (αρχή - δοκιμασία - λύση), σύμφωνα με τον μαγικό αριθμό τρία των λαϊκών αφηγήσεων.
  • Συνδυασμός με τα παιχνίδια ανατροπής: προσθέτουμε στο τέλος μία καινούρια λέξη, η οποία αλλάζει την πορεία της υπόθεσης (π.χ. ελικόπτερο).
  • Συνδυασμός με την παραμυθοσαλάτα: ανακατεύουμε ήρωες δύο-τριών γνωστών παραμυθιών.

  4. Τι προσέχουμε: δεν διορθώνουμε τις ιδέες των παιδιών, φροντίζουμε να μιλήσουν όλα, κρατάμε την ιστορία σύντομη (τα παραμύθια για παιδιά είναι σύντομα και περιεκτικά) και κλείνουμε με αίσιο τέλος, όπως επιβάλλει η φύση του παραμυθιού.

  5. Παρουσίαση στην τάξη: η σειρά των καρτών ως σχεδιάγραμμα της πλοκής, η απομαγνητοφωνημένη ιστορία και σχολιασμός: ποιες λειτουργίες του Προπ εμφανίστηκαν, πώς τις γέμισαν τα παιδιά και τι δείχνει αυτό για τη φαντασία και τον λόγο τους.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: κατασκευάζουμε «τραπουλόχαρτα» μεγαλύτερα από το κανονικό μέγεθος με ζωγραφισμένες ή κολλημένες εικόνες που αντιστοιχούν στις λειτουργίες του Προπ (ο οποίος διακρίνει 31 εσωτερικές λειτουργίες, όπως απομάκρυνση, απαγόρευση, παράβαση, έρευνα, προδοσία, μέχρι τον γάμο του ήρωα), επιλέγοντας για την προσχολική ηλικία 8-12 εύκολα αναγνωρίσιμες. Ανακατεύουμε και μοιράζουμε τις κάρτες, ξεκινάμε με το «Μια φορά κι έναν καιρό...» και κάθε παιδί με τη σειρά γυρίζει την κάρτα του και συνεχίζει την ιστορία βάσει της εικόνας· έτσι δημιουργείται ένα παραμύθι και καλλιεργούνται η φαντασία και ο λόγος. Ηχογραφούμε, τοποθετούμε τις κάρτες στη σειρά που παίχτηκαν ως σχεδιάγραμμα της πλοκής και παρουσιάζουμε στην τάξη την ιστορία μαζί με σχολιασμό των λειτουργιών που εμφανίστηκαν.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Δραστηριότητα 4 — Ανάμειξη ηρώων και υποθέσεων δύο παραμυθιών

Ερώτηση: Κατά τη διάρκεια της πρακτικής σας άσκησης, αναμείξτε τους ήρωες και τις υποθέσεις δύο γνωστών παραμυθιών της επιλογής σας. Να αναφέρετε στην τάξη σας το αποτέλεσμα.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πρακτικής άσκησης — η «παραμυθοσαλάτα» (5.10ι, σελ. 106).

  Η θεωρητική βάση: η πλοκή ενός παραμυθιού μπορεί να τροποποιηθεί με τη συνάντησή του με άλλα παραμύθια — ο/η παιδαγωγός μπορεί να αναμείξει δύο-τρία παραμύθια, μπερδεύοντας τους ρόλους των ηρώων και δίνοντας, κατά συνέπεια, μια διαφορετική έκβαση στα γεγονότα· με σωστή καθοδήγηση τα παιδιά οδηγούνται σε καταπληκτικά αποτελέσματα, δίνοντας πρωτότυπες διαστάσεις στα ήδη γνωστά παραμύθια και ταυτόχρονα καλλιεργούν τη φαντασία και τον λόγο τους.

  1. Προϋπόθεση: τα παιδιά πρέπει να γνωρίζουν καλά και τα δύο παραμύθια — αλλιώς η ανάμειξη δεν έχει νόημα· γι' αυτό προηγείται σύντομη υπενθύμιση της υπόθεσης του καθενός.

  2. Ενδεικτικά ζεύγη: Η Κοκκινοσκουφίτσα + Τα εφτά κατσικάκια (κοινός ο λύκος)· Ο Κοντορεβιθούλης + Η Χιονάτη (δάσος, νάνοι, εγκατάλειψη)· Η Σταχτοπούτα + Τα τρία γουρουνάκια.

  3. Ροή

  1. Ανακοίνωση του «μπερδέματος»: «Σήμερα τα παραμύθια μπερδεύτηκαν!»
  2. Ξεκίνημα με το τυπικό φραστικό μοτίβο και μεταφορά ενός ήρωα στο άλλο παραμύθι (π.χ. η Κοκκινοσκουφίτσα χτυπά την πόρτα των εφτά κατσικιών).
  3. Οι ερωτήσεις-ερεθίσματα: «τι θα κάνει τώρα ο λύκος;», «ποιος θα βοηθήσει;» — τα παιδιά προτείνουν συνέχειες.
  4. Κλείσιμο με αίσιο τέλος, όπως επιβάλλει η φύση του παραμυθιού.

  4. Παραλλαγή — τα αντίστροφα παραμύθια: θεωρούμε δεδομένο κάτι που δεν ισχύει συνήθως και οδηγούμαστε σε εντελώς διαφορετικές από τις συνηθισμένες υποθέσεις — για παράδειγμα, ο λύκος δεν είναι κακός, οι εφτά νάνοι εμφανίζονται σαν εφτά γίγαντες.

  5. Τι προσέχουμε

  • Να μη χαθεί το αντιθετικό σχήμα καλού-κακού, που βοηθάει το παιδί να τοποθετήσει τον εαυτό του μέσα στον κόσμο.
  • Να μην προκύψει σύγχυση: κρατάμε λίγους ήρωες και σαφή δράση.
  • Να μη δημιουργηθεί έντονη αγωνία — το παιδικό λογοτέχνημα εξασφαλίζει μέσα από αισιόδοξο κλίμα, ασφάλεια και σιγουριά.

  6. Παρουσίαση στην τάξη: η νέα υπόθεση σε σύντομη γραπτή απόδοση, αυτούσιες προτάσεις των παιδιών, σύγκριση με τις αρχικές υποθέσεις και σχολιασμός: ποιοι ρόλοι κρατήθηκαν σταθεροί (ο κακός, ο βοηθός, ο ήρωας), τι άλλαξε και πώς αντέδρασαν τα παιδιά στο «μπέρδεμα» των γνωστών τους ιστοριών.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: πρόκειται για την «παραμυθοσαλάτα». Αφού βεβαιωθούμε ότι τα παιδιά γνωρίζουν καλά και τα δύο παραμύθια, τα αναμειγνύουμε μπερδεύοντας τους ρόλους των ηρώων και δίνοντας διαφορετική έκβαση στα γεγονότα — π.χ. η Κοκκινοσκουφίτσα χτυπά την πόρτα των εφτά κατσικιών — και με ερωτήσεις-ερεθίσματα αφήνουμε τα παιδιά να προτείνουν τη συνέχεια, κλείνοντας με αίσιο τέλος. Παραλλαγή είναι τα αντίστροφα παραμύθια, όπου θεωρούμε δεδομένο κάτι που δεν ισχύει (ο λύκος δεν είναι κακός, οι εφτά νάνοι γίνονται γίγαντες). Προσέχουμε να μη χαθεί το αντιθετικό σχήμα καλού-κακού, να μην προκληθεί σύγχυση ή έντονη αγωνία, και παρουσιάζουμε στην τάξη τη νέα υπόθεση με αυτούσιες προτάσεις των παιδιών και σύγκριση με τις αρχικές ιστορίες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Δραστηριότητα 5 — Λέξεις-ερεθίσματα για πρωτότυπη έκβαση

Ερώτηση: Σκεφτείτε δύο παραμύθια και εστιάστε την προσοχή σας στην κατάληξή τους. Ποιες λέξεις προτείνετε ως ερεθίσματα για να δώσουν τα παιδιά μια πρωτότυπη έκβαση σε κάθε παραμύθι; Εφαρμόστε τις προτάσεις στον Παιδικό σταθμό και παρουσιάστε τα αποτελέσματα στην τάξη σας.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πρακτικής άσκησης — τα «παιχνίδια ανατροπής» (5.10θ, σελ. 106).

  Η θεωρητική βάση: ο/η παιδαγωγός ανατρέπει την κατάληξη του παραμυθιού προσθέτοντας στο τέλος μία καινούρια λέξη, η οποία αλλάζει την πορεία της υπόθεσης· οι πρόσθετες αυτές λέξεις λειτουργούν ως ερεθίσματα, ώστε κάθε παιδί να δίνει τη δική του εκδοχή στην εξέλιξη της υπόθεσης. Παράδειγμα του βιβλίου: η λέξη ελικόπτερο στο παραμύθι της Κοκκινοσκουφίτσας μπορεί να δώσει λύσεις, όπως ότι το ελικόπτερο πήρε την Κοκκινοσκουφίτσα και τη γιαγιά της μακριά από τον λύκο ή ότι ο κυνηγός κατέφτασε στο σπίτι με το ελικόπτερο της αστυνομίας.

  1. Επιλογή δύο παραμυθιών και της κατάληξής τους | Παραμύθι | Κατάληξη | Λέξεις-ερεθίσματα | |---|---|---| | Η Κοκκινοσκουφίτσα | ο κυνηγός σώζει γιαγιά και εγγονή | ελικόπτερο, κινητό τηλέφωνο, ομπρέλα, καθρέφτης | | Ο Κοντορεβιθούλης | ο ήρωας ξεφεύγει από τον γίγαντα | φανάρι, ποδήλατο, χάρτης, σκυλάκι | | Τα τρία γουρουνάκια | το τούβλινο σπίτι αντέχει | ανεμιστήρας, γερανός, γράμμα | | Η Χιονάτη | το φιλί του πρίγκιπα | ξυπνητήρι, ποτήρι νερό, περιστέρι |

  2. Κριτήρια επιλογής των λέξεων

  • Οικείες στο παιδί, από τον κόσμο του παιδιού ή τον τεχνολογικό πολιτισμό, ώστε να μπορεί να τις χειριστεί.
  • Συγκεκριμένες και εικονικές (αντικείμενα, όχι αφηρημένες έννοιες), γιατί το νήπιο σκέπτεται με συγκεκριμένες εικόνες.
  • Να ανοίγουν, όχι να κλείνουν την ιστορία: μια λέξη που επιτρέπει πολλές συνέχειες.
  • Να μην ανατρέπουν το αίσιο τέλος ούτε να προκαλούν έντονη αγωνία.

  3. Εφαρμογή: αφηγούμαστε το παραμύθι ως το σημείο της κατάληξης, δίνουμε τη λέξη-ερέθισμα, αφήνουμε κάθε παιδί να προτείνει τη δική του έκβαση χωρίς διόρθωση, ηχογραφούμε και ζωγραφίζουμε τη νέα κατάληξη.

  4. Παρουσίαση στην τάξη: πίνακας με τις λέξεις και τις εκβάσεις που πρότειναν τα παιδιά, αυτούσιες φράσεις, σχολιασμός: ποιες λέξεις γονιμοποίησαν περισσότερο τη φαντασία, αν διατηρήθηκε ο ηθικός προσανατολισμός του παραμυθιού (η δικαίωση του καλού και η καταδίκη του κακού) και πώς η δραστηριότητα καλλιέργησε τη φαντασία και τον λόγο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: πρόκειται για τα παιχνίδια ανατροπής, όπου προσθέτουμε στο τέλος του παραμυθιού μια καινούρια λέξη που αλλάζει την πορεία της υπόθεσης και λειτουργεί ως ερέθισμα, ώστε κάθε παιδί να δώσει τη δική του εκδοχή — όπως η λέξη «ελικόπτερο» στην Κοκκινοσκουφίτσα, που μπορεί να απομακρύνει τη γιαγιά και την εγγονή από τον λύκο ή να φέρει τον κυνηγό με το ελικόπτερο της αστυνομίας. Ενδεικτικά προτείνουμε για την Κοκκινοσκουφίτσα ελικόπτερο, κινητό τηλέφωνο ή καθρέφτη και για τον Κοντορεβιθούλη φανάρι, χάρτη ή ποδήλατο. Οι λέξεις πρέπει να είναι οικείες, συγκεκριμένες και εικονικές, να ανοίγουν πολλές συνέχειες και να μην ανατρέπουν το αίσιο τέλος. Αφηγούμαστε ως την κατάληξη, δίνουμε τη λέξη, καταγράφουμε χωρίς διορθώσεις τις προτάσεις των παιδιών και τις παρουσιάζουμε σε πίνακα με σχολιασμό.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Δραστηριότητα 6 — Αντίστροφα παραμύθια

Ερώτηση: Σκεφτείτε ρόλους ηρώων, επεισόδια γνωστών παραμυθιών κτλ. που θα μπορούσαν να δοθούν με τρόπο αντίστροφο στα παιδιά (π.χ., ο λύκος δεν είναι κακός) με σκοπό τη δημιουργία νέων παραμυθιών. Εφαρμόστε τις προτάσεις στον Παιδικό σταθμό και παρουσιάστε τα αποτελέσματα στην τάξη σας.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πρακτικής άσκησης — τα «αντίστροφα παραμύθια» (5.10ι, σελ. 106): θεωρούμε δεδομένο κάτι που δεν ισχύει συνήθως και οδηγούμαστε σε εντελώς διαφορετικές από τις συνηθισμένες υποθέσεις — για παράδειγμα, ο λύκος δεν είναι κακός, οι εφτά νάνοι εμφανίζονται σαν εφτά γίγαντες.

  1. Ενδεικτικές αντιστροφές | Παραμύθι | Αντιστροφή | Ερώτημα-ερέθισμα | |---|---|---| | Η Κοκκινοσκουφίτσα | ο λύκος δεν είναι κακός — είναι χαμένος και πεινασμένος | ποιος θα τον βοηθήσει; | | Η Χιονάτη | οι εφτά νάνοι εμφανίζονται σαν εφτά γίγαντες | πώς θα χωρέσουν στο σπιτάκι; | | Ο Κοντορεβιθούλης | ο μικρότερος είναι ο πιο δυνατός, ο γίγαντας φοβάται | ποιος βοηθά ποιον; | | Τα τρία γουρουνάκια | το αχυρένιο σπίτι αντέχει περισσότερο | γιατί, άραγε; | | Η Σταχτοπούτα | η Σταχτοπούτα δεν θέλει να πάει στον χορό | τι θέλει τελικά; |

  2. Γιατί «δουλεύει» με τα νήπια

  • Καλλιεργεί τη φαντασία και τον λόγο, όπως και η παραμυθοσαλάτα.
  • Στηρίζεται στο ότι το παραμύθι δε γνωρίζει τη μεσότητα: η αντιστροφή παίζει ακριβώς με τα δύο άκρα (πολύ καλό - πολύ κακό) που το παιδί αναγνωρίζει αμέσως.
  • Ανοίγει συζήτηση για τα πρότυπα: «σε ποιον θα ήθελα να μοιάσω;» — η δημιουργία και η προβολή αξιομίμητων προτύπων συμπεριφοράς.

  3. Εφαρμογή

  1. Υπενθύμιση του γνωστού παραμυθιού (σύντομα).
  2. Ανακοίνωση της αντιστροφής με σαφήνεια: «σήμερα ο λύκος μας δεν είναι κακός».
  3. Ξεκίνημα με το τυπικό μοτίβο και αφήγηση σε κύκλο, με κάθε παιδί να προσθέτει το δικό του αφηγηματικό λιθαράκι.
  4. Ηχογράφηση και ζωγραφική των επεισοδίων.
  5. Κλείσιμο με αίσιο τέλος.

  4. Τι προσέχουμε

  • Μία μόνο αντιστροφή τη φορά, ώστε να μην προκύψει σύγχυση.
  • Να μη μείνει η ιστορία χωρίς σύγκρουση: αν ο λύκος γίνει καλός, χρειάζεται κάποιο άλλο εμπόδιο, γιατί η αφήγηση πλέκεται γύρω στο ζεύγος ήρωα-εμποδίου.
  • Να διατηρηθεί ο ηθικός προσανατολισμός: η δικαίωση του καλού και η καταδίκη του κακού, η πίστη και η αισιοδοξία για τον αγώνα και τη ζωή.

  5. Παρουσίαση στην τάξη: οι αντιστροφές που δοκιμάστηκαν, οι νέες υποθέσεις των παιδιών με αυτούσιες φράσεις, οι ζωγραφιές και σχολιασμός: ποια αντιστροφή γονιμοποίησε περισσότερο τη φαντασία, αν τα παιδιά δυσκολεύτηκαν να αποδεχτούν την ανατροπή ενός γνωστού ρόλου και τι δείχνει αυτό για τη σχέση τους με τα πρότυπα του παραμυθιού.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: στα αντίστροφα παραμύθια θεωρούμε δεδομένο κάτι που δεν ισχύει συνήθως και οδηγούμαστε σε εντελώς διαφορετικές υποθέσεις — ο λύκος δεν είναι κακός, οι εφτά νάνοι εμφανίζονται σαν εφτά γίγαντες, ο Κοντορεβιθούλης είναι ο πιο δυνατός και ο γίγαντας φοβάται, το αχυρένιο σπίτι αντέχει περισσότερο. Υπενθυμίζουμε σύντομα το γνωστό παραμύθι, ανακοινώνουμε καθαρά μία μόνο αντιστροφή τη φορά, ξεκινάμε με το τυπικό μοτίβο και αφηγούμαστε σε κύκλο με κάθε παιδί να προσθέτει το δικό του κομμάτι, ηχογραφώντας και ζωγραφίζοντας τα επεισόδια. Προσέχουμε να μη μείνει η ιστορία χωρίς σύγκρουση και να διατηρηθεί ο ηθικός προσανατολισμός με τη δικαίωση του καλού και το αίσιο τέλος. Στην παρουσίαση δείχνουμε τις νέες υποθέσεις με αυτούσιες φράσεις των παιδιών και σχολιάζουμε ποια αντιστροφή γονιμοποίησε περισσότερο τη φαντασία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Δραστηριότητα 7 — Μουσική επένδυση παραμυθιού

Ερώτηση: Επιλέξτε ένα παραμύθι και την κατάλληλη μουσική επένδυση. Ορίστε τα σημεία της αφήγησης στα οποία θα μπορούσατε να παρεμβάλετε τα μουσικά κομμάτια.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα σχεδιασμού. Ενδεικτικό σχέδιο με βάση την ενότητα 5.9 (μουσική, σελ. 102).

  1. Οι δύο δυνατότητες: η συνεχής μουσική υπόκρουση και η παρένθεση μουσικών κομματιών σε κατάλληλα σημεία της αφήγησης. Εδώ ζητείται η δεύτερη, για την οποία θεωρείται χρήσιμο ένα φορητό κασετόφωνο για την παρουσίαση των μουσικών παρεμβολών στις κατάλληλες στιγμές της αφήγησης, με σκοπό τη δημιουργία ονειρικού κλίματος και την πληρέστερη περιγραφή των επεισοδίων.

  2. Ενδεικτική επιλογή: «Η Χιονάτη και οι εφτά νάνοι» | Σημείο της αφήγησης | Λειτουργία | Ενδεικτική μουσική | |---|---|---| | Έναρξη — «Μια φορά κι έναν καιρό...» | είσοδος στον μαγικό κόσμο | ήρεμο, ονειρικό θέμα με άρπα ή φλάουτο | | Ο μαγικός καθρέφτης | μυστήριο, απειλή | χαμηλά έγχορδα, αργός ρυθμός | | Φυγή στο δάσος | ένταση, περιπέτεια | γρήγορο, ρυθμικό κομμάτι | | Το σπιτάκι των νάνων - η δουλειά τους | χαλάρωση, χιούμορ | εύθυμο εμβατήριο | | Το δηλητηριασμένο μήλο | κορύφωση | ξαφνική ένταση και μετά σιωπή | | Το ξύπνημα - ο γάμος | λύτρωση και θρίαμβος | γαμήλιο εμβατήριο — όταν η πλοκή αναφέρεται στον γάμο του βασιλικού ζευγαριού, η ακρόαση του γαμήλιου εμβατηρίου τονίζει τη λαμπρότητα της σκηνής | | Κατακλείδα — «Κι έζησαν αυτοί καλά...» | επιστροφή στην πραγματικότητα | το αρχικό θέμα, χαμηλόφωνα |

  3. Το σκεπτικό της επιλογής των σημείων: τα μουσικά κομμάτια μπαίνουν στα σημεία που ορίζει η ίδια η δομή του παραμυθιού — στην εναλλαγή έντασης και χαλάρωσης, δηλαδή στα ζεύγη «πάλη-νίκη», «δύσκολα προβλήματα-λύση τους» — και στην κορύφωση της πλοκής και στο αίσιο τέλος.

  4. Κανόνες που τηρούμε

  • Προσεκτική επιλογή του κατάλληλου κομματιού με βάση την προϋπάρχουσα εμπειρία του/της παιδαγωγού και τα συναισθήματα των ακροατών.
  • Η μουσική, ιδιαίτερα αν υπάρχει και στίχος, δεν πρέπει να συγκεντρώνει την προσοχή του ακροατηρίου σε βάρος του λόγου· η έντασή της δεν πρέπει να υπερκαλύπτει τη φωνή του/της παιδαγωγού — προτιμούμε ορχηστρικά κομμάτια και σύντομες παρεμβολές.
  • Αποφυγή της τυποποίησης: ο κίνδυνος ελαχιστοποιείται με το να δοκιμάζει ο/η παιδαγωγός νέους τρόπους σύζευξης του λόγου με τη μουσική ή με το να εμπλουτίζει την αφήγηση με τους δικούς του/της ήχους, αν γνωρίζει ένα μουσικό όργανο.
  • Χωρίς έντονη συγκίνηση: το παιδικό λογοτέχνημα εξασφαλίζει μέσα από αισιόδοξο κλίμα, ασφάλεια και σιγουριά, άρα αποφεύγουμε τρομακτικές ηχητικές εντάσεις.

  5. Δοκιμή και παρουσίαση: πρόβα με χρονομέτρηση των σημείων, εφαρμογή στην ομάδα, καταγραφή των αντιδράσεων των παιδιών σε κάθε μουσική παρεμβολή και παρουσίαση στην τάξη με το «σενάριο» αφήγησης-μουσικής και σχολιασμό για το ποια παρεμβολή λειτούργησε καλύτερα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: επιλέγουμε παραμύθι (π.χ. «Η Χιονάτη και οι εφτά νάνοι») και σχεδιάζουμε παρεμβολές μουσικών κομματιών με φορητό κασετόφωνο, για τη δημιουργία ονειρικού κλίματος και την πληρέστερη περιγραφή των επεισοδίων: ήρεμο θέμα στην έναρξη, χαμηλά έγχορδα στη σκηνή του μαγικού καθρέφτη, γρήγορο ρυθμικό κομμάτι στη φυγή στο δάσος, εύθυμο εμβατήριο στο σπιτάκι των νάνων, ξαφνική ένταση και σιωπή στο δηλητηριασμένο μήλο, γαμήλιο εμβατήριο στον γάμο — που, όπως λέει το βιβλίο, τονίζει τη λαμπρότητα της σκηνής — και επιστροφή στο αρχικό θέμα στην κατακλείδα. Τα σημεία ορίζονται από την εναλλαγή έντασης και χαλάρωσης και από την κορύφωση. Τηρούμε τους κανόνες: προσεκτική επιλογή, ένταση που δεν υπερκαλύπτει τη φωνή του αφηγητή, αποφυγή της τυποποίησης με νέους τρόπους σύζευξης λόγου και μουσικής, και χωρίς τρομακτικές εντάσεις.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---