Λύσεις ερωτήσεων και δραστηριοτήτων κεφ. 8 (σελ. 155-156) – ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων και δραστηριοτήτων κεφ. 8

Πλήρεις λύσεις των 5 ερωτήσεων και των 6 προτεινόμενων δραστηριοτήτων του κεφαλαίου 8 — το περιεχόμενο και τα είδη των βιβλίων γνώσεων, οι παράγοντες που πρέπει να λαμβάνει υπόψη ο συγγραφέας, η συμβολή της λογοτεχνικής γραφής και ο σχολιασμός της άποψης της Μ. Καρπόζηλου, καθώς και οι θεωρίες των παιδιών για τη γη, η αξιολόγηση υλικού για το επιστημονικό μοντέλο της γης, η λογοτεχνική απόδοση λεξικογραφικών ορισμών, θέματα περιβάλλοντος, ανακαλύψεις με μορφή περιπέτειας και αξιολόγηση ενός βιβλίου γνώσεων.

Ερώτηση 1 — Το περιεχόμενο των βιβλίων γνώσεων

Ερώτηση: Ποιο είναι το περιεχόμενο των βιβλίων γνώσεων;

Απάντηση:

• Ο γενικός ορισμός (σελ. 147): τα βιβλία γνώσεων και οι παιδικές εγκυκλοπαίδειες, όπως φαίνεται από το όνομά τους, προσφέρουν πληροφορίες και επιστημονικές γνώσεις με τρόπο κατανοητό στα παιδιά — είναι δηλωτικοί του περιεχομένου των αντίστοιχων βιβλίων τίτλοι όπως: Τι τρώγει ο κόσμος, Πώς ενδύεται ο κόσμος, Πώς στεγάζεται ο κόσμος (βιβλία του F. Carpenter), Ρωτώ και μαθαίνω και Γιατί και πώς (των Έ. Αλεξίου και Ίλλιν αντίστοιχα).

  Τι τα διαφοροποιεί από τα λογοτεχνικά (σελ. 148): ο διαχωρισμός των εξωσχολικών βιβλίων σε λογοτεχνικά και σε βιβλία γνώσεων δεν είναι απόλυτος, γιατί τα όρια των δύο κατηγοριών είναι ρευστά, όπως φαίνεται από κείμενα που χαρίζουν αισθητική απόλαυση και ταυτόχρονα παρέχουν πληροφορίες. Εκείνο όμως που γενικά διαφοροποιεί τα βιβλία γνώσεων από τα λογοτεχνικά είναι ότι τα πρώτα παρουσιάζουν δεδομένα, παρατηρήσεις, περιγραφές, εξηγήσεις και πληροφορίες για το φυσικό και τον κοινωνικό κόσμο, ενώ τα δεύτερα αποσκοπούν να τέρψουν τον αναγνώστη και να συμβάλουν στην ανάπτυξη της κοινωνικότητάς του και στη διαμόρφωση της προσωπικότητάς του.

  Το περιεχόμενο ανά κατηγορία (σελ. 149):

  • Πληροφοριακά βιβλία (παιδικά λεξικά, παιδικές εγκυκλοπαίδειες, βιογραφικά λεξικά, άτλαντες κ.ά.): οι πληροφορίες παρέχονται κυρίως με τη μορφή λήμματος — περιγραφικοί ορισμοί για διάφορα ουράνια σώματα, ζώα, φυτά, μέσα συγκοινωνίας κτλ., συνοδεία εικόνων που αναπαριστούν το κείμενο και το καθιστούν προσπελάσιμο στα παιδιά, αφού αυτά δε γνωρίζουν ακόμα ανάγνωση και γραφή.
  • Κοινά πραγματογνωστικά βιβλία: βιβλία που ασχολούνται με την ιστορία και τον πολιτισμό διάφορων χωρών και εθνών, την αρχαιολογία, τις ανακαλύψεις, τις εφευρέσεις, την τεχνολογία, τον φυσικό κόσμο, τις επιστήμες, τις τέχνες, τη θρησκεία κ.ά.
  • Βιβλία επιστημονικής φαντασίας: ιστορίες και μυθιστορήματα που βασίζονται στα δεδομένα επιστημών όπως η Αστρονομία, η Γενετική, η Βιολογία κ.ά., με κύριο γνώρισμα τις αναφορές στο μακρινό μέλλον, σε ένα υποθετικό παρόν, αλλά και στο παρελθόν.

  Πώς παρουσιάζεται το περιεχόμενο: κάθε νέα γνώση πρέπει να μεταδίδεται στο παιδί με απλό, εποπτικό και συγκεκριμένο τρόπο, ενώ η καινούρια γνώση αφομοιώνεται καλύτερα, όταν χτίζεται, οικοδομείται πάνω σε ό,τι είναι ήδη γνωστό· η λογοτεχνική γραφή με τον διασκεδαστικό και ευχάριστο χαρακτήρα της –στον βαθμό που δεν αλλοιώνει την επιστημονική αλήθεια– συμβάλλει στην αμεσότερη μετάδοση της πληροφορίας.

  Ελληνικά παραδείγματα (σελ. 148): Η Πολιτεία του βυθού της Μ. Λοΐζου, Τα άγρια και τα ήμερα του βουνού και του λόγγου του Στ. Γρανίτσα, η Ζωολογική Μυθολογία του Χ. Σακελλαρίου, η Μυθολογία της Σ. Ζαραμπούκα, Η Ακρόπολη και η ιστορία της της Βίτως Αγγελοπούλου.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα βιβλία γνώσεων και οι παιδικές εγκυκλοπαίδειες προσφέρουν πληροφορίες και επιστημονικές γνώσεις με τρόπο κατανοητό στα παιδιά, όπως δηλώνουν και τίτλοι σαν το «Τι τρώγει ο κόσμος» ή το «Ρωτώ και μαθαίνω». Παρουσιάζουν δεδομένα, παρατηρήσεις, περιγραφές, εξηγήσεις και πληροφορίες για το φυσικό και τον κοινωνικό κόσμο — σε αυτό διαφέρουν από τα λογοτεχνικά, που αποσκοπούν να τέρψουν και να συμβάλουν στην κοινωνικότητα και στη διαμόρφωση της προσωπικότητας, αν και τα όρια των δύο κατηγοριών είναι ρευστά. Στα πληροφοριακά (λεξικά, εγκυκλοπαίδειες, βιογραφικά λεξικά, άτλαντες) οι πληροφορίες δίνονται με μορφή λήμματος, με περιγραφικούς ορισμούς και εικόνες· στα κοινά πραγματογνωστικά το περιεχόμενο αφορά την ιστορία, τον πολιτισμό, την αρχαιολογία, τις ανακαλύψεις, την τεχνολογία, τον φυσικό κόσμο, τις επιστήμες, τις τέχνες και τη θρησκεία· ενώ τα βιβλία επιστημονικής φαντασίας στηρίζονται σε δεδομένα της Αστρονομίας, της Γενετικής και της Βιολογίας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Παράγοντες που πρέπει να λαμβάνει υπόψη ο συγγραφέας

Ερώτηση: Ποιους παράγοντες πρέπει να λαμβάνει υπόψη του ο συγγραφέας, προκειμένου να δώσει με τρόπο κατάλληλο επιστημονικές πληροφορίες στα παιδιά της προσχολικής ηλικίας;

Απάντηση:

• Η δυσκολία (σελ. 147): λέγεται ότι, αν είναι δύσκολο να γράψει κανείς ένα λογοτεχνικό έργο για παιδιά, είναι άπειρα πιο δύσκολο να γράψει για το ίδιο κοινό κείμενα που έχουν κάποια επιστημονική υφή — είναι πράγματι δύσκολο να δοθεί επιστημονική πληροφορία στο παιδί και μάλιστα με λογοτεχνική χάρη.

  Α. Οι παράγοντες που αφορούν τον δέκτη

  • Ο συγγραφέας πρέπει να λαμβάνει υπόψη του το ψυχοπνευματικό και γλωσσικό επίπεδο του παιδιού, για να μπορέσει να προσαρμόσει την επιστημονική πληροφορία στα μέτρα του παιδικού μυαλού.
  • Οι εμπειρίες του νεαρού ατόμου είναι πολύ περιορισμένες.
  • Οι πνευματικές του ικανότητες δεν μπορούν να συγκριθούν με αυτές των ενηλίκων.
  • Η γλώσσα του δεν είναι ιδιαίτερα εμπλουτισμένη με αφηρημένες έννοιες.
  • Συνεπώς, η επεξεργασία της αφηρημένης επιστημονικής πληροφορίας από τον παιδικό νου που θα οδηγούσε στην αφομοίωση και οικοδόμηση της γνώσης αυτής δεν μπορεί να επιτευχθεί στο στάδιο της προσχολικής ηλικίας.

  Β. Οι συνέπειες για τη γραφή

  • Κάθε νέα γνώση πρέπει να μεταδίδεται στο παιδί με απλό, εποπτικό και συγκεκριμένο τρόπο.
  • Η καινούρια γνώση αφομοιώνεται καλύτερα, όταν χτίζεται, οικοδομείται πάνω σε ό,τι είναι ήδη γνωστό.
  • Η λογοτεχνική γραφή με τον διασκεδαστικό και ευχάριστο χαρακτήρα της –στον βαθμό που δεν αλλοιώνει την επιστημονική αλήθεια– συμβάλλει στην αμεσότερη μετάδοση της πληροφορίας, ενισχύοντας τις πιθανότητες για μακροπρόθεσμη διατήρησή της στη μνήμη του αποδέκτη.

  Γ. Οι απαιτήσεις εγκυρότητας και μορφής (σελ. 152), που ο συγγραφέας οφείλει να τηρεί:

  1. Ακρίβεια, εγκυρότητα και αξιοπιστία των γνώσεων, μαζί με ενημέρωση για τις τρέχουσες εξελίξεις στο θέμα.
  2. Λογική σειρά των περιεχομένων.
  3. Καμία παράλειψη σημαντικών δεδομένων, γιατί μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένες εντυπώσεις.
  4. Ξεκάθαρη διαφοροποίηση ανάμεσα στις προσωπικές απόψεις του γράφοντος και στα τεκμηριωμένα γεγονότα.
  5. Αποφυγή αβασάνιστων γενικεύσεων χωρίς την ανάλογη τεκμηρίωση.
  6. Σαφής παρουσίαση των επιστημονικών μεθόδων (παρατήρηση, πείραμα, έλεγχος υποθέσεων κτλ.), ώστε να αποκαλύπτεται ο τρόπος με τον οποίο εργάζονται οι επιστήμονες.
  7. Συνεργασία συγγραφέων παιδικών βιβλίων με ειδικούς.
  8. Αποφυγή προκαταλήψεων και στερεοτύπων (π.χ. η σεξιστική αντιμετώπιση των επαγγελμάτων).
  9. Αποφυγή του αυστηρά ελεγχόμενου λεξιλογίου, των συνεχών και άσκοπων επαναλήψεων, των γενικόλογων προτάσεων και των απανωτών τεχνικών όρων — η εισαγωγή των καινούριων όρων θα πρέπει να συνοδεύεται από την ανάλογη για την ηλικία επεξήγηση.
  10. Εικόνες που συνδυάζουν την ακρίβεια με την καλλιτεχνικότητα.
  11. Προσεγμένη εξωτερική εμφάνιση, καθώς και τυπογραφικά στοιχεία, ποιότητα χαρτιού, σχέδιο και διάταξη σελίδας, βιβλιοδεσία, εξώφυλλο, μέγεθος και σχήμα.

  Δ. Η στάση απέναντι στο παιδί: το παιδί πρέπει να θεωρείται ενεργός συμμέτοχος στην ανθρώπινη εμπειρία, είτε αυτή είναι μια επιστημονική ανακάλυψη είτε μια περιήγηση σε εξωτικούς τόπους είτε μια περιδιάβαση σε γνώριμα μέρη αλλά με τη διαφορετική καθοδήγηση του συγγραφέα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο συγγραφέας πρέπει να λαμβάνει υπόψη το ψυχοπνευματικό και γλωσσικό επίπεδο του παιδιού, για να προσαρμόσει την επιστημονική πληροφορία στα μέτρα του παιδικού μυαλού: οι εμπειρίες του παιδιού είναι περιορισμένες, οι πνευματικές του ικανότητες δεν συγκρίνονται με των ενηλίκων και η γλώσσα του δεν είναι εμπλουτισμένη με αφηρημένες έννοιες, ώστε η επεξεργασία αφηρημένης επιστημονικής πληροφορίας να μην είναι εφικτή στην προσχολική ηλικία. Άρα κάθε νέα γνώση πρέπει να μεταδίδεται με απλό, εποπτικό και συγκεκριμένο τρόπο και να οικοδομείται πάνω σε ό,τι είναι ήδη γνωστό, ενώ η λογοτεχνική γραφή βοηθά, αρκεί να μην αλλοιώνει την επιστημονική αλήθεια. Παράλληλα οφείλει να εξασφαλίζει ακρίβεια, εγκυρότητα και ενημερότητα, λογική σειρά, πληρότητα, διάκριση απόψεων και τεκμηριωμένων γεγονότων, αποφυγή γενικεύσεων και στερεοτύπων, επεξήγηση των νέων όρων, συνεργασία με ειδικούς και εικόνες που συνδυάζουν ακρίβεια και καλλιτεχνικότητα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Τα είδη των βιβλίων γνώσεων

Ερώτηση: Ποια είδη βιβλίων γνώσεων γνωρίζετε;

Απάντηση:

• Α. Η βασική διάκριση (σελ. 148-149) Στα καθαυτό βιβλία γνώσεων ανήκουν τα πληροφοριακά και τα κοινά πραγματογνωστικά βιβλία:

  • α) Πληροφοριακά: παιδικά λεξικά, παιδικές εγκυκλοπαίδειες, βιογραφικά λεξικά, άτλαντες κ.ά. — οι πληροφορίες παρέχονται κυρίως με τη μορφή λήμματος· δίνονται περιγραφικοί ορισμοί για διάφορα ουράνια σώματα, ζώα, φυτά, μέσα συγκοινωνίας κτλ., συνοδεία εικόνων που αναπαριστούν το κείμενο και το καθιστούν προσπελάσιμο στα παιδιά, αφού αυτά δε γνωρίζουν ακόμα ανάγνωση και γραφή· η χρήση των βιβλίων αυτών συνδέεται στενά με το σχολείο και ειδικότερα με τις σχολικές εργασίες και τις μαθησιακές ανάγκες (Εικονολογία του Βερτούχ, Εγκυκλοπαιδικό λεξικό του μαθητή, Εικονογραφημένο λεξικό της ελληνικής μυθολογίας για παιδιά της Αικ. Τσοτάκου-Καρβέλη, Ελληνική μυθολογία του Γ. Γεραλή).
  • β) Κοινά πραγματογνωστικά: βιβλία που ασχολούνται με την ιστορία και τον πολιτισμό διάφορων χωρών και εθνών, την αρχαιολογία, τις ανακαλύψεις, τις εφευρέσεις, την τεχνολογία, τον φυσικό κόσμο, τις επιστήμες, τις τέχνες, τη θρησκεία κ.ά.

  Β. Τα βιβλία επιστημονικής φαντασίας: επιστημονικές πληροφορίες είναι δυνατό να διοχετεύονται μέσα από βιβλία επιστημονικής φαντασίας, δηλαδή ιστορίες και μυθιστορήματα που βασίζονται στα δεδομένα επιστημών όπως η Αστρονομία, η Γενετική, η Βιολογία κ.ά.· κύριο γνώρισμά τους είναι οι αναφορές στο μακρινό μέλλον, σε ένα υποθετικό παρόν, αλλά και στο παρελθόν· η συγγραφή τους δεν προϋποθέτει μόνο γλωσσικές και καλλιτεχνικές ικανότητες, αλλά και γνώση της τεχνολογίας, αφού ο συγγραφέας καλείται να παντρέψει το μυθικό με το επιστημονικό/τεχνολογικό στοιχείο· το μικρό παιδί συμφιλιώνεται με τη «μηχανή» αλλά και τοποθετείται μέσα σε μια πανανθρώπινη προοπτική.

  Γ. Ο αναλυτικός διαχωρισμός της Huck, με κριτήριο τον τρόπο προσέγγισης του αντικειμένου τους (σελ. 149-150):

  1. Αυτά που εστιάζουν το ενδιαφέρον τους σε μια γενική και κυρίαρχη ιδέα (π.χ. σε σχήματα, χρώματα κ.ά.).
  2. Εικονογραφικά βιβλία, στα οποία η εικόνα υπερτερεί του κειμένου.
  3. Φωτογραφικά δοκίμια.
  4. Βιβλία που βοηθούν το παιδί να αναγνωρίσει και να μάθει συγκεκριμένα πράγματα.
  5. Βιβλία που αναφέρονται στον βιολογικό κύκλο ζώων, πτηνών, φυτών κτλ.
  6. Βιβλία πειραμάτων και ενασχολήσεων.
  7. Βιβλία που στηρίζονται σε προφορικές μαρτυρίες και σε ημερολογιακές σημειώσεις.
  8. Βιβλία που επιχειρούν τη γενική επισκόπηση του θέματος το οποίο παρουσιάζουν.
  9. Εξειδικευμένα ως προς το θέμα τους βιβλία.
  10. Βιβλία δεξιοτεχνίας και οδηγοί.

  Δ. Η διάκριση κατά τεχνική (σελ. 151): α) καθαρά βιβλία γνώσεων, που μοιάζουν περισσότερο με τα σχολικά εγχειρίδια ή με επιστημονικά βιβλία σε απλουστευμένη μορφή και β) βιβλία που περιβάλλουν τις γνώσεις με μια φανταστική ιστορία και ένα διηγηματικό πλαίσιο.

  Σημείωση (σελ. 150): η διαίρεση των βιβλίων γνώσεων, όπως κάθε είδους ταξινόμηση, μπορεί να γίνει με διάφορους τρόπους και με βάση διαφορετικά κριτήρια· οι όποιοι διαχωρισμοί δεν είναι απαραίτητοι στο παιδί, αλλά επιβάλλονται για τη διευκόλυνση των ενηλίκων που ασχολούνται με παιδικά βιβλία, για την εξυπηρέτηση των βιβλιοθηκάριων και των εμπόρων, καθώς και για την εκπόνηση ερευνητικών εργασιών.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στα καθαυτό βιβλία γνώσεων ανήκουν τα πληροφοριακά — παιδικά λεξικά, εγκυκλοπαίδειες, βιογραφικά λεξικά, άτλαντες — όπου οι πληροφορίες δίνονται με μορφή λήμματος, με περιγραφικούς ορισμούς και εικόνες, και τα κοινά πραγματογνωστικά, που ασχολούνται με την ιστορία, τον πολιτισμό, την αρχαιολογία, τις ανακαλύψεις, τις εφευρέσεις, την τεχνολογία, τον φυσικό κόσμο, τις επιστήμες, τις τέχνες και τη θρησκεία. Χωριστή περίπτωση αποτελούν τα βιβλία επιστημονικής φαντασίας, που βασίζονται σε δεδομένα της Αστρονομίας, της Γενετικής και της Βιολογίας. Η Huck, με κριτήριο τον τρόπο προσέγγισης του αντικειμένου, διακρίνει επίσης βιβλία με μία κυρίαρχη ιδέα, εικονογραφικά, φωτογραφικά δοκίμια, βιβλία αναγνώρισης, βιβλία για τον βιολογικό κύκλο, βιβλία πειραμάτων, βιβλία με προφορικές μαρτυρίες, γενικής επισκόπησης, εξειδικευμένα και οδηγούς δεξιοτεχνίας. Τέλος, κατά τεχνική διακρίνονται σε καθαρά βιβλία γνώσεων και σε βιβλία με διηγηματικό πλαίσιο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — Η λογοτεχνική γραφή στη μετάδοση της γνώσης

Ερώτηση: Πώς συμβάλλει, κατά τη γνώμη σας, η λογοτεχνική γραφή στην επιτυχή μετάδοση της επιστημονικής γνώσης στο παιδί;

Απάντηση:

• Η θέση του βιβλίου (σελ. 147): η λογοτεχνική γραφή με τον διασκεδαστικό και ευχάριστο χαρακτήρα της –στον βαθμό που δεν αλλοιώνει την επιστημονική αλήθεια– συμβάλλει στην αμεσότερη μετάδοση της πληροφορίας, ενισχύοντας τις πιθανότητες για μακροπρόθεσμη διατήρησή της στη μνήμη του αποδέκτη.

  Πώς ακριβώς συμβάλλει

  1. Κάνει την πληροφορία συγκεκριμένη και εποπτική: αφού κάθε νέα γνώση πρέπει να μεταδίδεται στο παιδί με απλό, εποπτικό και συγκεκριμένο τρόπο, η εικόνα, η παρομοίωση και η μεταφορά μετατρέπουν την αφηρημένη έννοια σε κάτι ορατό — π.χ. το λήμμα «Κυβέρνηση: Ο πρωθυπουργός και οι υπουργοί φτιάχνουν την κυβέρνηση που κυβερνά τη χώρα, όπως ο καπετάνιος και το πλήρωμα κυβερνούν το πλοίο» (σελ. 153).
  2. Πατά σε ό,τι ήδη ξέρει το παιδί: η καινούρια γνώση αφομοιώνεται καλύτερα, όταν χτίζεται, οικοδομείται πάνω σε ό,τι είναι ήδη γνωστό — η λογοτεχνική εικόνα δανείζεται πάντα κάτι οικείο («Τα αυτοκίνητα καταπίνουν λαίμαργα τα χιλιόμετρα αλλά τα πόδια διασχίζουν τα χιλιόμετρα αργά, μέτρο μέτρο»).
  3. Κινητοποιεί το συναίσθημα και τη φαντασία: «Ακούς τη θάλασσα που τραγουδάει με τις σειρήνες και βρυχάται με τα κύματα;» — η γνώση συνοδεύεται από εικόνα και ήχο, άρα χαράσσεται βαθύτερα.
  4. Ενισχύει τη μνήμη: ενισχύει τις πιθανότητες για μακροπρόθεσμη διατήρηση της πληροφορίας στη μνήμη του αποδέκτη.
  5. Κρατά το ενδιαφέρον: το παράδειγμα της «ΠΟΡΤΟΚΑΛΑΔΑΣ» (σελ. 154) ξεκινά με μια παιγνιώδη υπόθεση («Αν σκέφτηκες πως υπάρχει ένα δέντρο που βγάζει τενεκεδάκια...»), περνά στον μύθο («Για τα πορτοκάλια ο Ηρακλής ταξίδεψε ως την άκρη του κόσμου»), δίνει τη γνώση (πλούσιο σε βιταμίνη C, χρήσιμη για την καταπολέμηση του κρυώματος) και εξηγεί τη διαδικασία (αφυδάτωση, συντηρητικά, ζάχαρη με ανθρακικό).
  6. Δεν αντιστρατεύεται την επιστημονική αλήθεια: η προϋπόθεση είναι ρητή — στον βαθμό που δεν αλλοιώνει την επιστημονική αλήθεια· διαφορετικά παραβιάζονται η ακρίβεια, η εγκυρότητα και η αξιοπιστία των γνώσεων.
  7. Η μαρτυρία του Χ. Σακελλαρίου: «...μπορεί όλα αυτά να μην αποτελούν καθαρή λογοτεχνία και να μην μπορούν να ενταχθούν σ' ένα ορισμένο λογοτεχνικό είδος, είναι όμως απαραίτητο να μην απουσιάζει από τις γραμμές τους ο έμπειρος και με ευαισθησία λογοτέχνης που ξέρει να μιλήσει στα παιδιά και που θα κάνει τη δυσνόητη ή δυσπροσπέλαστη κι ανιαρή, πολλές φορές, επιστημονική γνώση μια ευχάριστη απασχόληση, μια χαρούμενη γνώση.»

  Η αντίθετη άποψη (σελ. 152): μερικοί επιχειρηματολογούν εναντίον της μετάδοσης των γνώσεων μέσω ενός διηγηματικού πλαισίου και υποστηρίζουν, πρώτον, ότι η προσοχή του παιδιού έλκεται από την πλοκή και τους χαρακτήρες της ιστορίας παρά από τις πληροφορίες και, δεύτερον, ότι έτσι αφαιρείται η σοβαρότητα που περιβάλλει τα επιστημονικά δεδομένα.

  Συμπέρασμα: η λογοτεχνική γραφή είναι το όχημα που κάνει την επιστημονική γνώση προσιτή και αξέχαστη για το παιδί της προσχολικής ηλικίας, με τον όρο ότι η ακρίβεια παραμένει άθικτη και η ισορροπία ανάμεσα στην ιστορία και στην πληροφορία δεν γέρνει σε βάρος της δεύτερης.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η λογοτεχνική γραφή, με τον διασκεδαστικό και ευχάριστο χαρακτήρα της και εφόσον δεν αλλοιώνει την επιστημονική αλήθεια, συμβάλλει στην αμεσότερη μετάδοση της πληροφορίας και ενισχύει τις πιθανότητες να διατηρηθεί μακροπρόθεσμα στη μνήμη του παιδιού. Κάνει την πληροφορία συγκεκριμένη και εποπτική με εικόνες, παρομοιώσεις και μεταφορές, όπως στο λήμμα «Κυβέρνηση», που παρομοιάζει τους υπουργούς με το πλήρωμα του πλοίου· πατά σε ό,τι ήδη ξέρει το παιδί, αφού η νέα γνώση αφομοιώνεται καλύτερα όταν οικοδομείται πάνω στην ήδη γνωστή· κινητοποιεί το συναίσθημα και τη φαντασία και κρατά το ενδιαφέρον, όπως στο λήμμα «Η πορτοκαλάδα», που συνδέει μύθο, γνώση και διαδικασία παραγωγής. Κατά τον Χ. Σακελλαρίου, χρειάζεται ο έμπειρος και με ευαισθησία λογοτέχνης που θα κάνει τη δυσνόητη επιστημονική γνώση μια χαρούμενη γνώση — με την επιφύλαξη όσων υποστηρίζουν ότι το διηγηματικό πλαίσιο τραβά την προσοχή στην πλοκή και αφαιρεί σοβαρότητα από τα επιστημονικά δεδομένα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 5 — Σχολιασμός της άποψης της Μ. Καρπόζηλου

Ερώτηση: Η Μ. Καρπόζηλου γράφει (2001: 144): «Ένα βιβλίο για τα αγριολούλουδα μπορεί να θεωρηθεί επιτυχημένο, όταν οδηγήσει το παιδί στους αγρούς αναζητώντας αυτά που διάβασε και είδε στο βιβλίο, και ακόμα περισσότερα.». Σχολιάστε την άποψη της ερευνήτριας.

Απάντηση:

• Τι λέει η άποψη: το κριτήριο επιτυχίας ενός βιβλίου γνώσεων δεν είναι η ποσότητα των πληροφοριών που συγκράτησε το παιδί, αλλά η κίνηση προς τον πραγματικό κόσμο — το βιβλίο πετυχαίνει όταν βγάζει το παιδί έξω από τις σελίδες του, στους αγρούς, και μάλιστα για «ακόμα περισσότερα», δηλαδή για ό,τι δεν προλαβαίνει να πει κανένα βιβλίο.

  Σχολιασμός με βάση το κεφάλαιο

  1. Συμφωνεί με το τι είναι η γνώση σε αυτή την ηλικία: κάθε νέα γνώση πρέπει να μεταδίδεται στο παιδί με απλό, εποπτικό και συγκεκριμένο τρόπο και αφομοιώνεται καλύτερα όταν χτίζεται πάνω σε ό,τι είναι ήδη γνωστό — η έξοδος στους αγρούς είναι ακριβώς η μετατροπή του διαβάσματος σε εμπειρία, που δίνει στη γνώση το συγκεκριμένο υπόβαθρο που της λείπει.
  2. Το παιδί ως ενεργός συμμέτοχος: το παιδί πρέπει να θεωρείται ενεργός συμμέτοχος στην ανθρώπινη εμπειρία, είτε αυτή είναι μια επιστημονική ανακάλυψη είτε μια περιήγηση σε εξωτικούς τόπους είτε μια περιδιάβαση σε γνώριμα μέρη αλλά με τη διαφορετική καθοδήγηση του συγγραφέα — το βιβλίο δεν «παραδίδει» γνώση, δίνει βλέμμα.
  3. Συνδέεται με τον σκοπό των επιστημονικών μεθόδων στο βιβλίο: οι επιστημονικές μέθοδοι (παρατήρηση, πείραμα, έλεγχος υποθέσεων κτλ.) να παρουσιάζονται με σαφή και ξεκάθαρο τρόπο, ώστε να αποκαλύπτεται ο τρόπος με τον οποίο εργάζονται οι επιστήμονες, με σκοπό την πρώιμη εξοικείωση του παιδιού με τις επιστημονικές διαδικασίες — η αναζήτηση στους αγρούς είναι η πρώτη «παρατήρηση πεδίου» του παιδιού.
  4. Δικαιώνει τη λογοτεχνική γραφή: αυτό που κινεί το παιδί να ψάξει είναι η ευχαρίστηση και η περιέργεια — η λογοτεχνική γραφή με τον διασκεδαστικό και ευχάριστο χαρακτήρα της συμβάλλει στην αμεσότερη μετάδοση της πληροφορίας, ενώ κατά τον Σακελλαρίου ο λογοτέχνης θα κάνει τη δυσνόητη επιστημονική γνώση μια ευχάριστη απασχόληση, μια χαρούμενη γνώση.
  5. Θέτει υψηλότερο πήχη από την αξιολόγηση των «τεχνικών» κριτηρίων: η ακρίβεια, η λογική σειρά, οι εικόνες που συνδυάζουν την ακρίβεια με την καλλιτεχνικότητα και η προσεγμένη εμφάνιση είναι αναγκαίες προϋποθέσεις, αλλά όχι ικανές — το τελικό κριτήριο είναι η επίδραση στη συμπεριφορά του παιδιού.
  6. Ισχύει και για την ελληνική βιβλιογραφία: βιβλία όπως Η Πολιτεία του βυθού της Μ. Λοΐζου ή Τα άγρια και τα ήμερα του βουνού και του λόγγου του Στ. Γρανίτσα έχουν νόημα όταν οδηγούν στη θάλασσα και στο βουνό.

  Τι σημαίνει πρακτικά για τον/την παιδαγωγό

  • Επιλέγει βιβλία που ανοίγουν ερωτήματα, όχι μόνο που δίνουν απαντήσεις.
  • Συνδυάζει την ανάγνωση με έξοδο, παρατήρηση και συλλογή (φύλλα, λουλούδια, πέτρες), με σεβασμό στη φύση.
  • Απαντά στις απορίες που θα προκύψουν: οι ενήλικες έχουν καθήκον να απαντούν στις ερωτήσεις και στις απορίες του παιδιού και να μην ξεχνούν ότι βασικός σκοπός της επαφής του παιδιού με το βιβλίο είναι πάνω απ' όλα η ευχαρίστηση (σελ. 41).

  Συμπέρασμα: η ερευνήτρια μετατοπίζει το κριτήριο της αξιολόγησης από το κείμενο στο αποτέλεσμα — επιτυχημένο είναι το βιβλίο γνώσεων που γεννά περιέργεια και κίνηση προς τον κόσμο, δηλαδή που κάνει το παιδί ερευνητή.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η ερευνήτρια μετατοπίζει το κριτήριο επιτυχίας από την ποσότητα των πληροφοριών στο αποτέλεσμα: ένα βιβλίο γνώσεων πετυχαίνει όταν βγάζει το παιδί έξω από τις σελίδες του, στους αγρούς, αναζητώντας όσα διάβασε και ακόμα περισσότερα. Η άποψη συμφωνεί με τη θέση του κεφαλαίου ότι η γνώση στην ηλικία αυτή πρέπει να μεταδίδεται με απλό, εποπτικό και συγκεκριμένο τρόπο και να οικοδομείται πάνω στην ήδη γνωστή, αφού η έξοδος στη φύση μετατρέπει το διάβασμα σε εμπειρία· συμφωνεί επίσης με την αρχή ότι το παιδί πρέπει να θεωρείται ενεργός συμμέτοχος στην ανθρώπινη εμπειρία και με τον στόχο της πρώιμης εξοικείωσης με τις επιστημονικές διαδικασίες, αφού η αναζήτηση στους αγρούς είναι η πρώτη παρατήρηση πεδίου. Δικαιώνει τέλος τη λογοτεχνική γραφή, που με τον ευχάριστο χαρακτήρα της γεννά την περιέργεια — κατά τον Σακελλαρίου, κάνει την επιστημονική γνώση μια χαρούμενη γνώση — και δείχνει ότι τα τεχνικά κριτήρια αξιολόγησης είναι αναγκαία αλλά όχι ικανά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 1 — Οι θεωρίες των παιδιών για το σχήμα της γης

Ερώτηση: Σύμφωνα με έρευνες των Vosniadou & Brewer (π.χ., 1992) για τις θεωρίες που έχουν τα μικρά παιδιά σχετικά με το σχήμα της γης, πολλά παιδιά (ακόμα και στο Δημοτικό) πιστεύουν ότι η γη έχει σχήμα επίπεδου παραλληλόγραμμου ή δίσκου, ότι υποβαστάζεται, ότι είναι μία κοίλη σφαίρα και οι άνθρωποι κατοικούν σε ένα επίπεδο έδαφος βαθιά μέσα της, ή μία πεπλατυσμένη σφαίρα με τους ανθρώπους να κατοικούν σε δύο επίπεδα, στην «κορυφή» και στον «πάτο» της, ή ακόμα ότι υπάρχουν δύο σφαίρες αντί μίας κτλ.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα μελέτης και προβληματισμού. Το ερώτημα λειτουργεί ως αφετηρία για την επόμενη δραστηριότητα και ζητά κατανόηση των εναλλακτικών ιδεών των παιδιών.

  1. Τι δείχνουν τα ευρήματα

  • Τα παιδιά δεν είναι «άδεια δοχεία»: έχουν ήδη δικές τους θεωρίες για τον κόσμο, τις οποίες έχτισαν από την καθημερινή τους εμπειρία (η γη φαίνεται επίπεδη, τα πράγματα πέφτουν προς τα κάτω).
  • Οι εναλλακτικές αυτές ιδέες είναι συνεπείς ως προς την εμπειρία: η επίπεδη γη που υποβαστάζεται, η κοίλη σφαίρα με τους ανθρώπους μέσα, η πεπλατυσμένη σφαίρα με «κορυφή» και «πάτο», οι δύο σφαίρες — όλες προσπαθούν να συμβιβάσουν αυτό που ακούν με αυτό που βλέπουν.
  • Επιμένουν ακόμη και στο Δημοτικό, άρα δεν εξαφανίζονται με μια απλή «σωστή» πληροφορία.

  2. Πώς συνδέεται με το κεφάλαιο

  • Η γλώσσα του παιδιού δεν είναι ιδιαίτερα εμπλουτισμένη με αφηρημένες έννοιες και η επεξεργασία της αφηρημένης επιστημονικής πληροφορίας από τον παιδικό νου δεν μπορεί να επιτευχθεί στο στάδιο της προσχολικής ηλικίας — το σχήμα της γης και η βαρύτητα είναι ακριβώς τέτοιες αφηρημένες έννοιες.
  • Η καινούρια γνώση αφομοιώνεται καλύτερα, όταν χτίζεται, οικοδομείται πάνω σε ό,τι είναι ήδη γνωστό — άρα πρέπει πρώτα να ξέρουμε τι ήδη πιστεύει το παιδί.
  • Κάθε νέα γνώση πρέπει να μεταδίδεται με απλό, εποπτικό και συγκεκριμένο τρόπο: υδρόγειος, μοντέλα, φωτογραφίες από το διάστημα.

  3. Τι κάνουμε στην πράξη

  • Ανιχνεύουμε πρώτα τις ιδέες των παιδιών: «πώς είναι η γη; ζωγράφισέ την», «πού είμαστε εμείς πάνω της;», «τι υπάρχει από κάτω;» — καταγράφουμε τις ζωγραφιές και τα λόγια τους.
  • Δεν «διορθώνουμε» απότομα: προσφέρουμε εμπειρίες και μοντέλα (υδρόγειος, μπάλα με φιγούρες γύρω-γύρω, φωτογραφίες) και αφήνουμε το παιδί να συγκρίνει.
  • Δεν επιδιώκουμε πλήρη κατανόηση της βαρύτητας στην προσχολική ηλικία — στόχος είναι η γνωριμία, όχι η ερμηνεία.

  4. Τι σημαίνει για τα βιβλία γνώσεων

  • Χρειάζεται ακρίβεια, εγκυρότητα και αξιοπιστία, λογική σειρά και αποφυγή παράλειψης σημαντικών δεδομένων, γιατί μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένες εντυπώσεις — μια αφηρημένη ή ελλιπής εικόνα τροφοδοτεί ακριβώς τέτοιες παρανοήσεις.
  • Οι εικόνες πρέπει να συνδυάζουν την ακρίβεια με την καλλιτεχνικότητα, γιατί το παιδί «διαβάζει» κυρίως αυτές.
  • Οι νέοι όροι (σφαίρα, τροχιά, βαρύτητα) πρέπει να συνοδεύονται από την ανάλογη για την ηλικία επεξήγηση.

  5. Παρουσίαση στην τάξη: οι ζωγραφιές των παιδιών ταξινομημένες στις εναλλακτικές θεωρίες της έρευνας, σχολιασμός για το πόσο ανθεκτικές είναι και σύνδεση με το επόμενο ερώτημα: αν και κατά πόσο τα βιβλία γνώσεων μπορούν να βοηθήσουν.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: τα ευρήματα δείχνουν ότι τα παιδιά δεν είναι «άδεια δοχεία» — έχουν ήδη δικές τους θεωρίες, χτισμένες από την καθημερινή εμπειρία (η γη φαίνεται επίπεδη, τα πράγματα πέφτουν προς τα κάτω), οι οποίες προσπαθούν να συμβιβάσουν όσα ακούν με όσα βλέπουν και επιμένουν ακόμη και στο Δημοτικό. Αυτό συμφωνεί με τη θέση του κεφαλαίου ότι η γλώσσα του παιδιού δεν είναι εμπλουτισμένη με αφηρημένες έννοιες και ότι η επεξεργασία αφηρημένης επιστημονικής πληροφορίας δεν είναι εφικτή στην προσχολική ηλικία, καθώς και ότι η νέα γνώση αφομοιώνεται όταν οικοδομείται πάνω στην ήδη γνωστή. Πρακτικά, ανιχνεύουμε πρώτα τις ιδέες των παιδιών με ζωγραφιές και ερωτήσεις, δεν τις «διορθώνουμε» απότομα αλλά προσφέρουμε εποπτικά μοντέλα (υδρόγειο, φωτογραφίες), και για τα βιβλία γνώσεων απαιτούμε ακρίβεια, πληρότητα, ακριβείς και καλλιτεχνικές εικόνες και επεξήγηση των νέων όρων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 2 — Το επιστημονικό μοντέλο της γης μέσα από βιβλία γνώσεων

Ερώτηση: Πέρα από το επίπεδο της ερμηνείας εννοιών, όπως «βαρύτητα», θεωρείτε ότι τουλάχιστον η γνωριμία των (προ)νηπίων με το επιστημονικό μοντέλο της γης μπορεί να επιτευχθεί μέσα από βιβλία γνώσεων και εγκυκλοπαίδειες; Αναζητήστε υλικό σχετικά με τη γη σε παιδικά βιβλία γνώσεων και αξιολογήστε τη συμβολή τους στη μετάδοση του αποδεκτού μοντέλου της γης. Έχετε να προτείνετε άλλους τρόπους;

Απάντηση:

• Δραστηριότητα έρευνας και αξιολόγησης. Ενδεικτική απάντηση.

  Α. Η θέση: ναι, η γνωριμία με το μοντέλο είναι εφικτή· η ερμηνεία του όχι. Η επεξεργασία της αφηρημένης επιστημονικής πληροφορίας από τον παιδικό νου που θα οδηγούσε στην αφομοίωση και οικοδόμηση της γνώσης αυτής δεν μπορεί να επιτευχθεί στο στάδιο της προσχολικής ηλικίας — άρα η «βαρύτητα» ως έννοια δεν κατακτάται, ενώ η εικόνα της στρογγυλής γης με ανθρώπους παντού γύρω της μπορεί να γίνει οικεία, αφού κάθε νέα γνώση πρέπει να μεταδίδεται με απλό, εποπτικό και συγκεκριμένο τρόπο.

  Β. Αναζήτηση υλικού: παιδικές εγκυκλοπαίδειες, άτλαντες, εικονογραφικά βιβλία, στα οποία η εικόνα υπερτερεί του κειμένου, φωτογραφικά δοκίμια (φωτογραφίες της γης από το διάστημα) και βιβλία που εστιάζουν σε μια γενική και κυρίαρχη ιδέα (π.χ. σχήματα) — κατηγορίες που δίνει ο διαχωρισμός της Huck.

  Γ. Φύλλο αξιολόγησης του υλικού (με τους παράγοντες της ενότητας 8.4) | Κριτήριο | Τι ελέγχουμε | |---|---| | Ακρίβεια - εγκυρότητα | σωστό σχήμα, σωστές αναλογίες, ενημερωμένα δεδομένα | | Πληρότητα | η παράλειψη σημαντικών δεδομένων είναι απαράδεκτη, γιατί μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένες εντυπώσεις — π.χ. αν δείχνει ανθρώπους μόνο στο «πάνω» μέρος | | Λογική σειρά | από το οικείο (γειτονιά, χάρτης) στο απομακρυσμένο (πλανήτης) | | Εικόνες | να συνδυάζουν την ακρίβεια με την καλλιτεχνικότητα· σαφείς, χωρίς περιττές λεπτομέρειες | | Γλώσσα | χωρίς απανωτούς τεχνικούς όρους· η εισαγωγή των καινούριων όρων να συνοδεύεται από την ανάλογη για την ηλικία επεξήγηση | | Τεκμηρίωση | διάκριση προσωπικών απόψεων και τεκμηριωμένων γεγονότων, χωρίς αβασάνιστες γενικεύσεις | | Επιστημονική μέθοδος | αν αποκαλύπτεται ο τρόπος με τον οποίο εργάζονται οι επιστήμονες |

  Δ. Συνήθεις αδυναμίες που εντοπίζουμε: εικόνες που δείχνουν τη γη «από πάνω» με ουρανό μόνο στην κορυφή, ανθρωπάκια μόνο στο βόρειο ημισφαίριο, σύγχυση χάρτη και σφαίρας, αφηρημένη διατύπωση για τη βαρύτητα — στοιχεία που τροφοδοτούν ακριβώς τις εναλλακτικές θεωρίες των παιδιών.

  Ε. Άλλοι τρόποι που προτείνουμε

  1. Υδρόγειος στη γωνιά: ψηλαφητό, τρισδιάστατο μοντέλο — εποπτικό και συγκεκριμένο.
  2. Πλαστελίνη ή μπαλόνι: τα παιδιά φτιάχνουν τη γη και κολλούν φιγούρες γύρω-γύρω, σε όλες τις πλευρές.
  3. Φωτογραφίες της γης από το διάστημα και σύντομο βίντεο.
  4. Φανάρι και μπάλα για μέρα και νύχτα.
  5. Ταξίδι στον χάρτη: από την τάξη, στη γειτονιά, στην πόλη, στη χώρα, στον πλανήτη, ώστε η νέα γνώση να χτίζεται πάνω σε ό,τι είναι ήδη γνωστό.
  6. Παραμύθι ή λογοτεχνικό κείμενο για τον πλανήτη, αφού η λογοτεχνική γραφή συμβάλλει στην αμεσότερη μετάδοση της πληροφορίας.
  7. Επίσκεψη σε πλανητάριο ή μουσείο, όπου υπάρχει δυνατότητα.

  ΣΤ. Παρουσίαση: δύο-τρία βιβλία με τη βαθμολογία τους ανά κριτήριο, φωτοτυπίες των πιο επιτυχημένων και των πιο προβληματικών εικόνων και η πρόταση δραστηριοτήτων, με το συμπέρασμα ότι το βιβλίο γνώσεων είναι αναγκαίο αλλά όχι αρκετό: χρειάζεται εμπειρία, μοντέλο και συζήτηση.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: η γνωριμία με το επιστημονικό μοντέλο της γης είναι εφικτή, η ερμηνεία του όμως όχι, αφού η επεξεργασία αφηρημένης επιστημονικής πληροφορίας δεν επιτυγχάνεται στην προσχολική ηλικία — γι' αυτό η γνώση πρέπει να δίνεται με απλό, εποπτικό και συγκεκριμένο τρόπο. Αναζητούμε υλικό σε παιδικές εγκυκλοπαίδειες, άτλαντες, εικονογραφικά βιβλία και φωτογραφικά δοκίμια και το αξιολογούμε με τους παράγοντες της ενότητας 8.4: ακρίβεια και εγκυρότητα, πληρότητα (η παράλειψη σημαντικών δεδομένων οδηγεί σε λανθασμένες εντυπώσεις), λογική σειρά, εικόνες που συνδυάζουν ακρίβεια και καλλιτεχνικότητα, γλώσσα χωρίς απανωτούς τεχνικούς όρους με επεξήγηση των νέων, τεκμηρίωση και ανάδειξη της επιστημονικής μεθόδου. Συχνές αδυναμίες είναι οι εικόνες με ανθρώπους μόνο στην «κορυφή» και η σύγχυση χάρτη και σφαίρας. Ως άλλους τρόπους προτείνουμε υδρόγειο στη γωνιά, κατασκευή της γης με πλαστελίνη και φιγούρες γύρω-γύρω, φωτογραφίες από το διάστημα, φανάρι και μπάλα για μέρα και νύχτα, «ταξίδι» από την τάξη στον πλανήτη, λογοτεχνικό κείμενο και επίσκεψη σε πλανητάριο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 3 — Από τον λεξικογραφικό ορισμό στο λογοτεχνικό ύφος

Ερώτηση: Αναζητήστε σε λεξικά της Νέας Ελληνικής τη σημασία λέξεων της επιλογής σας όπως εργοστάσιο, αστυνόμος, πυροσβεστική, κινηματογράφος κ.ά.. Προσπαθήστε να εξηγήσετε στα παιδιά το νόημα αυτών των λέξεων, επενδύοντας τους ορισμούς που βρήκατε με λογοτεχνικό ύφος και με αντίστοιχα κείμενα.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα γλωσσικής επεξεργασίας. Ενδεικτικό σχέδιο, με πρότυπο τα λήμματα του βιβλίου (σελ. 153-154).

  1. Το πρότυπο: το βιβλίο δίνει λήμματα γραμμένα με λογοτεχνικό τρόπο:

  • «Θάλασσα: Ακούς τη θάλασσα που τραγουδάει με τις σειρήνες και βρυχάται με τα κύματα;»
  • «Κυβέρνηση: Ο πρωθυπουργός και οι υπουργοί φτιάχνουν την κυβέρνηση που κυβερνά τη χώρα, όπως ο καπετάνιος και το πλήρωμα κυβερνούν το πλοίο.»
  • «Ρολόι: Το ρολόι σού μετράει ασταμάτητα τον χρόνο, κι οι δείχτες του γυρίζουν παρακολουθώντας τα δευτερόλεπτα, τα λεπτά και τις ώρες.»
  • «Χιλιόμετρο: Τα αυτοκίνητα καταπίνουν λαίμαργα τα χιλιόμετρα αλλά τα πόδια διασχίζουν τα χιλιόμετρα αργά, μέτρο μέτρο.» Παρατηρούμε: προσωποποίηση, παρομοίωση, β΄ πρόσωπο και ερώτηση προς τον αναγνώστη, εικόνα από την εμπειρία του παιδιού.

  2. Η διαδικασία

  1. Επιλογή 4-5 λέξεων από τον κόσμο του παιδιού: εργοστάσιο, αστυνόμος, πυροσβεστική, κινηματογράφος, νοσοκομείο, φούρναρης.
  2. Αναζήτηση του λεξικογραφικού ορισμού σε λεξικό της Νέας Ελληνικής — καταγραφή αυτούσια.
  3. «Μετάφραση» σε παιδική γλώσσα: αντικατάσταση των αφηρημένων όρων με συγκεκριμένα, δράση αντί για ιδιότητες, σύνδεση με κάτι ήδη γνωστό.
  4. Επένδυση με λογοτεχνικό ύφος: παρομοίωση, προσωποποίηση, ρυθμό, ερώτηση.

  3. Ενδεικτικά αποτελέσματα | Λέξη | Λεξικογραφικά (συνοπτικά) | Λογοτεχνική απόδοση | |---|---|---| | Εργοστάσιο | χώρος όπου κατασκευάζονται προϊόντα με μηχανές | «Το εργοστάσιο είναι ένα πελώριο σπίτι όπου δουλεύουν μεγάλες μηχανές· μπαίνει από τη μια πόρτα ξύλο και βγαίνει από την άλλη μολύβι, έτοιμο να ζωγραφίσει.» | | Αστυνόμος | όργανο της τάξης | «Ο αστυνόμος στέκεται στη μέση του δρόμου και με τα χέρια του λέει στα αυτοκίνητα πότε να τρέξουν και πότε να περιμένουν, σαν μαέστρος σε ορχήστρα από ρόδες.» | | Πυροσβεστική | υπηρεσία κατάσβεσης πυρκαγιών | «Όταν η φωτιά ξεχνιέται και μεγαλώνει, ένα κόκκινο αυτοκίνητο τρέχει με τη σειρήνα του και φέρνει το νερό που θα την κοιμίσει.» | | Κινηματογράφος | αίθουσα προβολής ταινιών | «Στον κινηματογράφο σβήνουν τα φώτα και ο τοίχος γίνεται παράθυρο: από κει μέσα περνούν άλογα, καράβια και ήρωες, κι εσύ τους βλέπεις από την πολυθρόνα σου.» |

  4. Τι προσέχουμε

  • Η λογοτεχνική γραφή βοηθά στον βαθμό που δεν αλλοιώνει την επιστημονική αλήθεια — η εικόνα δεν πρέπει να δίνει λάθος πληροφορία.
  • Η εισαγωγή των καινούριων όρων θα πρέπει να συνοδεύεται από την ανάλογη για την ηλικία επεξήγηση.
  • Αποφυγή στερεοτύπων: π.χ. όχι μόνο άνδρες αστυνόμοι και πυροσβέστες — να αποφεύγονται οι προκαταλήψεις και τα στερεότυπα (π.χ. η σεξιστική αντιμετώπιση των επαγγελμάτων).

  5. Παρουσίαση στην τάξη και αξιοποίηση με τα παιδιά: διαβάζουμε δυνατά τις δύο εκδοχές (λεξικό / λογοτεχνική) και παρατηρούμε ποια καταλαβαίνουν και θυμούνται τα παιδιά· φτιάχνουμε ένα μικρό εικονογραφημένο «λεξικό της τάξης» με μία λέξη ανά σελίδα, μία εικόνα και το κείμενο, που μπαίνει στη γωνιά της βιβλιοθήκης.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: με πρότυπο τα λήμματα του βιβλίου («Θάλασσα: Ακούς τη θάλασσα που τραγουδάει με τις σειρήνες...», «Κυβέρνηση: ...όπως ο καπετάνιος και το πλήρωμα κυβερνούν το πλοίο»), επιλέγουμε 4-5 λέξεις από τον κόσμο του παιδιού, καταγράφουμε τον λεξικογραφικό ορισμό από λεξικό της Νέας Ελληνικής και τον «μεταφράζουμε» σε παιδική γλώσσα, αντικαθιστώντας τους αφηρημένους όρους με συγκεκριμένα και συνδέοντας με κάτι ήδη γνωστό, και τέλος τον επενδύουμε με λογοτεχνικό ύφος (παρομοίωση, προσωποποίηση, ρυθμό, ερώτηση σε β΄ πρόσωπο) — π.χ. ο αστυνόμος «σαν μαέστρος σε ορχήστρα από ρόδες» ή ο κινηματογράφος όπου «ο τοίχος γίνεται παράθυρο». Προσέχουμε η λογοτεχνική επένδυση να μην αλλοιώνει την ακρίβεια, οι νέοι όροι να επεξηγούνται και να αποφεύγονται στερεότυπα, ιδίως στα επαγγέλματα. Τέλος φτιάχνουμε ένα εικονογραφημένο «λεξικό της τάξης» για τη γωνιά της βιβλιοθήκης.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 4 — Θέματα περιβάλλοντος από βιβλία γνώσεων

Ερώτηση: Αναζητήστε σε βιβλία γνώσεων θέματα σε σχέση με το φυσικό περιβάλλον και την προστασία του, όπως «Ζώα υπό εξαφάνιση», «Η ανακύκλωση» κ.ά., και παρουσιάστε τα στα παιδιά.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πρακτικής άσκησης. Ενδεικτικό σχέδιο.

  1. Γιατί το θέμα ταιριάζει: τα σύγχρονα βιβλία Παιδικής Λογοτεχνίας δεν αντιμετωπίζουν το περιβάλλον μόνο από τη ρομαντική του πλευρά, αλλά παράλληλα φανερώνουν και την αλόγιστη εκμετάλλευσή του και γενικότερα την καταστροφή του από την ανθρώπινη παρέμβαση, ώστε να καλλιεργηθεί ο σεβασμός προς τη φύση από τη νηπιακή ηλικία, τότε που δημιουργούνται οι βάσεις για τα μελλοντικά ιδεολογικά και αξιολογικά κριτήρια του παιδιού (κεφ. 2).

  2. Αναζήτηση υλικού: βιβλία γνώσεων και εγκυκλοπαίδειες — κυρίως βιβλία που αναφέρονται στον βιολογικό κύκλο ζώων, πτηνών, φυτών, εικονογραφικά βιβλία, φωτογραφικά δοκίμια και βιβλία πειραμάτων και ενασχολήσεων (από τον διαχωρισμό της Huck). Ενδεικτικά θέματα: «Ζώα υπό εξαφάνιση», «Η ανακύκλωση», «Το νερό», «Το δάσος».

  3. Έλεγχος πριν από την παρουσίαση (κριτήρια 8.4): ακρίβεια και ενημερότητα, λογική σειρά, χωρίς παράλειψη σημαντικών δεδομένων, χωρίς αβασάνιστες γενικεύσεις, εικόνες που συνδυάζουν την ακρίβεια με την καλλιτεχνικότητα, επεξήγηση των νέων όρων.

  4. Η παρουσίαση στα παιδιά

  1. Αφόρμηση από την εμπειρία: τι ζώα ξέρουμε; πού πετάμε τα σκουπίδια μας; — η καινούρια γνώση αφομοιώνεται καλύτερα, όταν οικοδομείται πάνω σε ό,τι είναι ήδη γνωστό.
  2. Παρουσίαση με εικόνες και λίγο κείμενο, με απλό, εποπτικό και συγκεκριμένο τρόπο.
  3. Δύο-τρία μόνο ζώα ή δύο μόνο υλικά ανακύκλωσης, όχι κατάλογοι.
  4. Χωρίς τρόμο: το παιδικό λογοτέχνημα δεν προκαλεί αναστάτωση και έντονη αγωνία, αλλά εξασφαλίζει μέσα από αισιόδοξο κλίμα, ασφάλεια και σιγουριά — δίνουμε έμφαση σε αυτό που μπορούμε να κάνουμε.
  5. Σύνδεση με δράση: κάδοι ανακύκλωσης στην τάξη, φύτεμα, επίσκεψη σε πάρκο.

  5. Δραστηριότητες που ακολουθούν: ζωγραφική του ζώου που εντυπωσίασε, ομαδικό κολλάζ «η γη μας», κατασκευές από υλικά ανακύκλωσης, αφίσα για τον σταθμό και παραμύθι με ήρωα ένα ζώο υπό εξαφάνιση, αφού η λογοτεχνική γραφή συμβάλλει στην αμεσότερη μετάδοση της πληροφορίας.

  6. Καταγραφή και παρουσίαση στην τάξη: τα βιβλία που χρησιμοποιήθηκαν με σύντομη αξιολόγηση, οι αντιδράσεις και οι ερωτήσεις των παιδιών — οι ενήλικες έχουν καθήκον να απαντούν στις ερωτήσεις και στις απορίες του παιδιού — και σχολιασμός για το τι κατάλαβαν και τι τους έμεινε.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: αναζητούμε βιβλία γνώσεων και εγκυκλοπαίδειες με θέματα όπως «Ζώα υπό εξαφάνιση», «Η ανακύκλωση», «Το νερό» ή «Το δάσος», κατά προτίμηση εικονογραφικά, φωτογραφικά δοκίμια ή βιβλία για τον βιολογικό κύκλο, και τα ελέγχουμε με τα κριτήρια της ενότητας 8.4 (ακρίβεια και ενημερότητα, λογική σειρά, πληρότητα, ακριβείς και καλλιτεχνικές εικόνες, επεξήγηση των όρων). Παρουσιάζουμε ξεκινώντας από την εμπειρία των παιδιών, με εικόνες και λίγο κείμενο, με απλό, εποπτικό και συγκεκριμένο τρόπο, περιοριζόμενοι σε δύο-τρία παραδείγματα και χωρίς να προκαλέσουμε τρόμο, δίνοντας έμφαση σε αυτό που μπορούμε να κάνουμε. Ακολουθούν ζωγραφική, ομαδικό κολλάζ, κατασκευές από υλικά ανακύκλωσης, αφίσα και παραμύθι με ήρωα ένα ζώο υπό εξαφάνιση, ενώ καταγράφουμε τις αντιδράσεις και τις ερωτήσεις των παιδιών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 5 — Ανακαλύψεις και εφευρέσεις με μορφή περιπέτειας

Ερώτηση: Βρείτε σε βιβλία γνώσεων θέματα σχετικά με ανακαλύψεις ή εφευρέσεις του ανθρώπου που αναπτύσσονται με τη μορφή περιπέτειας. Παρουσιάστε στα παιδιά ένα από τα θέματα αυτά και παρατηρήστε τις αντιδράσεις τους (π.χ., το βαθμό προσήλωσής τους, τις απορίες τους και, γενικά, την εμπλοκή τους στην περιπέτεια). Στη συνέχεια συντάξτε μια έκθεση (παρουσίαση) με τις παρατηρήσεις σας.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πρακτικής άσκησης και παρατήρησης. Ενδεικτικό σχέδιο.

  1. Τι ψάχνουμε: βιβλία της δεύτερης τεχνικής, δηλαδή βιβλία που περιβάλλουν τις γνώσεις με μια φανταστική ιστορία και ένα διηγηματικό πλαίσιο, τα οποία αποσκοπούν και στη διδασκαλία και στην τέρψη του αναγνώστη — και κοινά πραγματογνωστικά βιβλία για τις ανακαλύψεις, τις εφευρέσεις και την τεχνολογία. Ενδεικτικά θέματα: η ανακάλυψη της φωτιάς, ο τροχός, η πυξίδα και τα ταξίδια των εξερευνητών, η πτήση, η ανακάλυψη ότι η γη είναι στρογγυλή (πρβ. Πώς βρήκαμε ότι η γη είναι στρογγυλή του Ι. Ασίμωφ).

  2. Προετοιμασία της παρουσίασης

  • Διασκευή και συντόμευση, ώστε να χωράει στη διάρκεια προσοχής των νηπίων.
  • Δομή περιπέτειας: ένα πρόβλημα → μια προσπάθεια → μια δυσκολία → η λύση/ανακάλυψη.
  • Εποπτικά μέσα: εικόνες, ένα αντικείμενο-«τεκμήριο» (π.χ. μια πυξίδα, ένας τροχός από παιχνίδι).
  • Επεξήγηση των νέων όρων, αφού η εισαγωγή των καινούριων όρων θα πρέπει να συνοδεύεται από την ανάλογη για την ηλικία επεξήγηση.

  3. Φύλλο παρατήρησης των αντιδράσεων | Δείκτης | Τι σημειώνουμε | |---|---| | Βαθμός προσήλωσης | πόσα λεπτά κράτησε, πόσες διακοπές | | Σωματική στάση | αν έσκυψαν μπροστά, αν πλησίασαν την εικόνα | | Απορίες | αυτούσιες ερωτήσεις, σε ποιο σημείο διατυπώθηκαν | | Εμπλοκή στην περιπέτεια | προβλέψεις («θα τα καταφέρει;»), σχόλια για τον ήρωα | | Συναισθηματικές αντιδράσεις | αγωνία, έκπληξη, γέλιο, χειροκρότημα στη λύση | | Μετά | αν ζήτησαν να το ξανακούσουν, αν το έπαιξαν, αν το ζωγράφισαν |

  4. Η έκθεση (παρουσίαση)

  • Στοιχεία: βιβλίο, θέμα, ηλικία και αριθμός παιδιών, διάρκεια.
  • Ευρήματα ανά δείκτη, με αυτούσια λόγια των παιδιών.
  • Αξιολόγηση του βιβλίου με τα κριτήρια της ενότητας 8.4: ακρίβεια, λογική σειρά, εικόνες, γλώσσα.
  • Κρίση για τη μέθοδο: επιβεβαιώθηκε ή όχι η ένσταση ότι η προσοχή του παιδιού έλκεται από την πλοκή και τους χαρακτήρες της ιστορίας παρά από τις πληροφορίες; — τι θυμούνται τα παιδιά την επόμενη μέρα, την ιστορία ή τη γνώση;
  • Συμπέρασμα: αν επιβεβαιώνεται ότι η λογοτεχνική γραφή συμβάλλει στην αμεσότερη μετάδοση της πληροφορίας, ενισχύοντας τις πιθανότητες για μακροπρόθεσμη διατήρησή της στη μνήμη του αποδέκτη.

  5. Επέκταση: δραματοποίηση της ανακάλυψης, πείραμα ή κατασκευή (βιβλία πειραμάτων και ενασχολήσεων) και δημιουργία «ιστορίας μιας εφεύρεσης» από τα ίδια τα παιδιά.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: αναζητούμε βιβλία που περιβάλλουν τις γνώσεις με φανταστική ιστορία και διηγηματικό πλαίσιο, με θέματα όπως η ανακάλυψη της φωτιάς, ο τροχός, η πυξίδα ή το ότι η γη είναι στρογγυλή (πρβ. Ασίμωφ). Διασκευάζουμε και συντομεύουμε, δίνοντας δομή περιπέτειας (πρόβλημα - προσπάθεια - δυσκολία - λύση) με εικόνες και ένα αντικείμενο-τεκμήριο, και επεξηγούμε τους νέους όρους. Κατά την παρουσίαση κρατάμε φύλλο παρατήρησης με τον βαθμό προσήλωσης, τη σωματική στάση, τις αυτούσιες απορίες, την εμπλοκή στην περιπέτεια, τις συναισθηματικές αντιδράσεις και το τι ακολούθησε. Στην έκθεση καταγράφουμε τα ευρήματα ανά δείκτη, αξιολογούμε το βιβλίο με τα κριτήρια της ενότητας 8.4 και κρίνουμε αν επιβεβαιώθηκε η ένσταση ότι η προσοχή έλκεται από την πλοκή παρά από τις πληροφορίες, ελέγχοντας τι θυμούνται τα παιδιά την επόμενη μέρα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 6 — Αναζήτηση και αξιολόγηση ενός βιβλίου γνώσεων

Ερώτηση: Με βάση την αντίστοιχη υποενότητα του κεφαλαίου, να αναζητήσετε και να αξιολογήσετε ένα βιβλίο γνώσεων.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα αξιολόγησης. Ενδεικτικό φύλλο εργασίας με βάση την ενότητα 8.4 «Παράγοντες που εξασφαλίζουν τη θετική αξιολόγηση των βιβλίων γνώσεων».

  1. Στοιχεία του βιβλίου: τίτλος, συγγραφέας, εκδότης, έτος έκδοσης, θέμα, ηλικία στην οποία απευθύνεται.

  2. Κατάταξη: σε ποιο είδος ανήκει — πληροφοριακό ή κοινό πραγματογνωστικό· σε ποια κατηγορία της Huck· με ποια τεχνική είναι γραμμένο (καθαρό βιβλίο γνώσεων ή βιβλίο με φανταστική ιστορία και διηγηματικό πλαίσιο).

  3. Φύλλο αξιολόγησης (ναι / εν μέρει / όχι, με τεκμήριο) | # | Κριτήριο | |---|---| | 1 | Ακρίβεια, εγκυρότητα και αξιοπιστία των γνώσεων και ενημέρωση για τις τρέχουσες εξελίξεις στο θέμα | | 2 | Τα περιεχόμενα παρουσιάζονται με λογική σειρά | | 3 | Δεν παραλείπονται σημαντικά δεδομένα — η παράλειψη είναι απαράδεκτη, γιατί μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένες εντυπώσεις | | 4 | Ξεκάθαρη διαφοροποίηση ανάμεσα στις προσωπικές απόψεις του γράφοντος και στα τεκμηριωμένα γεγονότα | | 5 | Αποφυγή αβασάνιστων γενικεύσεων χωρίς την ανάλογη τεκμηρίωση | | 6 | Σαφής παρουσίαση των επιστημονικών μεθόδων (παρατήρηση, πείραμα, έλεγχος υποθέσεων) | | 7 | Συνεργασία συγγραφέα με ειδικούς | | 8 | Αποφυγή προκαταλήψεων και στερεοτύπων (π.χ. σεξιστική αντιμετώπιση των επαγγελμάτων) | | 9 | Αποφυγή αυστηρά ελεγχόμενου λεξιλογίου, άσκοπων επαναλήψεων, γενικόλογων προτάσεων και απανωτών τεχνικών όρων· επεξήγηση των καινούριων όρων | | 10 | Εικόνες που συνδυάζουν την ακρίβεια με την καλλιτεχνικότητα | | 11 | Προσεγμένη εξωτερική εμφάνιση: τυπογραφικά στοιχεία, ποιότητα χαρτιού, σχέδιο και διάταξη σελίδας, βιβλιοδεσία, εξώφυλλο, μέγεθος και σχήμα |

  4. Επιπλέον έλεγχος για την προσχολική ηλικία

  • Ανταποκρίνεται στο ψυχοπνευματικό και γλωσσικό επίπεδο του παιδιού;
  • Μεταδίδει τη γνώση με απλό, εποπτικό και συγκεκριμένο τρόπο;
  • Χτίζει πάνω σε ό,τι είναι ήδη γνωστό;
  • Υπάρχει λογοτεχνική χάρη χωρίς αλλοίωση της επιστημονικής αλήθειας; — κατά τον Σακελλαρίου, να μην απουσιάζει ο έμπειρος και με ευαισθησία λογοτέχνης που θα κάνει την επιστημονική γνώση μια χαρούμενη γνώση.
  • Αντιμετωπίζεται το παιδί ως ενεργός συμμέτοχος στην ανθρώπινη εμπειρία;

  5. Δοκιμή στην πράξη (προαιρετικά): παρουσίαση ενός αποσπάσματος σε ομάδα νηπίων και καταγραφή προσοχής, αποριών και σχολίων — το κριτήριο της Μ. Καρπόζηλου: επιτυχημένο είναι το βιβλίο που οδηγεί το παιδί έξω, να αναζητήσει αυτά που διάβασε και ακόμα περισσότερα.

  6. Τελική κρίση και παρουσίαση: συνολική αποτίμηση με τα δυνατά και τα αδύνατα σημεία, πρόταση για το αν θα μπει στη γωνιά της βιβλιοθήκης του σταθμού και σε ποια ηλικία ταιριάζει, με φωτοτυπία μιας χαρακτηριστικής σελίδας ως τεκμήριο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: καταγράφουμε τα στοιχεία του βιβλίου, το κατατάσσουμε σε είδος (πληροφοριακό ή κοινό πραγματογνωστικό, κατηγορία της Huck) και σε τεχνική (καθαρό βιβλίο γνώσεων ή με διηγηματικό πλαίσιο) και το αξιολογούμε με τους έντεκα παράγοντες της ενότητας 8.4: ακρίβεια, εγκυρότητα και ενημερότητα, λογική σειρά, πληρότητα, διάκριση απόψεων και τεκμηριωμένων γεγονότων, αποφυγή αβασάνιστων γενικεύσεων, σαφής παρουσίαση των επιστημονικών μεθόδων, συνεργασία με ειδικούς, αποφυγή προκαταλήψεων και στερεοτύπων, γλώσσα χωρίς απανωτούς τεχνικούς όρους με επεξήγηση των νέων, εικόνες που συνδυάζουν ακρίβεια και καλλιτεχνικότητα και προσεγμένη εξωτερική εμφάνιση. Επιπλέον ελέγχουμε αν ανταποκρίνεται στο ψυχοπνευματικό και γλωσσικό επίπεδο του παιδιού, αν μεταδίδει τη γνώση με απλό, εποπτικό και συγκεκριμένο τρόπο και αν έχει λογοτεχνική χάρη χωρίς αλλοίωση της επιστημονικής αλήθειας. Καταλήγουμε σε συνολική κρίση με τα δυνατά και τα αδύνατα σημεία και πρόταση για τη βιβλιοθήκη του σταθμού.

Κριτήρια αξιολόγησης: