Λύσεις — Κεφάλαιο 2: Το υδάτινο περιβάλλον (σελ. 45-46) – ΥΔΑΤΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ Γ΄ ΕΠΑΛ
Λύσεις — Κεφάλαιο 2: Το υδάτινο περιβάλλον
Ερωτήσεις κατανόησης του κεφαλαίου — φυσικά και χημικά χαρακτηριστικά του νερού (θερμοκρασία, θολερότητα, χρώμα, pH, αλατότητα, διαλυμένα αέρια), υδρολογικός κύκλος, κύκλος του αζώτου, τροφική αλυσίδα και κατηγορίες υδρόβιων οργανισμών (πλαγκτόν, βένθος, νηκτόν, νευστόν).
Επιλογή κατάλληλων λέξεων για συμπλήρωση κενών
Ερώτηση: Στην πρόταση της ερώτησης 2 να επιλέξετε τις κατάλληλες λέξεις από τη δοσμένη λίστα (Οργανικός, στερεός, δύσκολος, αέριο, ανόργανος, εύγευστος, άγευστος, διάβρωση, εύκολος, αποσάθρωση) και να συμπληρώσετε τα κενά, προσαρμόζοντάς τες στην κατάλληλη πτώση.
Απάντηση:
- Το αρχικό κείμενο (χωρίς κενά). «Το νερό είναι ανόργανη χημική ένωση που εμφανίζεται σε τρεις φάσεις, την αέρια, υγρή και στερεή. Το νερό μπορεί εύκολα να εισχωρήσει ανάμεσα στα άτομα των άλλων μορίων... με αυτή του την ιδιότητα εξηγείται η δράση του πάνω στο έδαφος, η γνωστή μας διάβρωση.»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Από τη λίστα επιλέγονται (στην κατάλληλη πτώση/γένος) οι λέξεις: «ανόργανος» → ανόργανη, «αέριο» → αέρια, «στερεός» → στερεή, «εύκολος» → εύκολα και «διάβρωση» (αμετάβλητη). Οι υπόλοιπες λέξεις της λίστας (Οργανικός, δύσκολος, εύγευστος, άγευστος, αποσάθρωση) είναι εσφαλμένες επιλογές (δεν ταιριάζουν νοηματικά στο συγκεκριμένο κείμενο) και δεν χρησιμοποιούνται.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- 5 από τις 10 λέξεις χρησιμοποιούνται: ανόργανη, αέρια, στερεή, εύκολα, διάβρωση — οι υπόλοιπες είναι αποπροσανατολιστικές
Συμπλήρωση κενών: ιδιότητες του νερού
Ερώτηση: Να συμπληρώσετε τα κενά: «Το νερό είναι ……….. χημική ένωση που εμφανίζεται σε τρεις φάσεις την……….., την υγρή και την……….. Το νερό μπορεί ……….. να εισχωρήσει ανάμεσα στα άτομα των άλλων μορίων επειδή είναι ένα ηλεκτρικό δίπολο. Επομένως, το νερό είναι ο παγκόσμιος διαλύτης και με αυτήν την ιδιότητα εξηγείται η δράση του πάνω στο έδαφος, η γνωστή μας………..»
Απάντηση:
- Το πλήρες κείμενο. «Το νερό είναι ανόργανη χημική ένωση που εμφανίζεται σε τρεις φάσεις, την αέρια, υγρή και στερεή. Είναι άοσμο, άγευστο και άχρωμο. Το νερό μπορεί εύκολα να εισχωρήσει ανάμεσα στα άτομα των άλλων μορίων, επειδή είναι ένα ηλεκτρικό δίπολο. Επομένως, το νερό είναι ο παγκόσμιος διαλύτης και με αυτή του την ιδιότητα εξηγείται η δράση του πάνω στο έδαφος, η γνωστή μας διάβρωση.»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το νερό είναι ανόργανη χημική ένωση που εμφανίζεται σε τρεις φάσεις, την αέρια, την υγρή και την στερεή. Το νερό μπορεί εύκολα να εισχωρήσει ανάμεσα στα άτομα των άλλων μορίων, επειδή είναι ένα ηλεκτρικό δίπολο. Επομένως, το νερό είναι ο παγκόσμιος διαλύτης και με αυτήν την ιδιότητα εξηγείται η δράση του πάνω στο έδαφος, η γνωστή μας διάβρωση.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Οι 5 λέξεις στη σειρά: ανόργανη, αέρια, στερεή, εύκολα, διάβρωση
Παράμετροι φυσικών χαρακτηριστικών του νερού
Ερώτηση: Ποιες παραμέτρους περιλαμβάνουν τα φυσικά χαρακτηριστικά του νερού;
Απάντηση:
- Η λίστα. «Τα κυριότερα φυσικά χαρακτηριστικά του νερού είναι: η θερμοκρασία, η θολερότητα, το χρώμα.»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα φυσικά χαρακτηριστικά του νερού περιλαμβάνουν τη θερμοκρασία, τη θολερότητα και το χρώμα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Τρεις παράμετροι: θερμοκρασία, θολερότητα, χρώμα
Παράμετροι χημικών χαρακτηριστικών του νερού
Ερώτηση: Ποιες παραμέτρους περιλαμβάνουν τα χημικά χαρακτηριστικά του νερού;
Απάντηση:
- Η λίστα. «Τα κυριότερα χημικά χαρακτηριστικά του νερού περιλαμβάνουν: την αλατότητα, την ενεργό οξύτητα, τα διαλυμένα αέρια (οξυγόνο, διοξείδιο του άνθρακα κ.ά.).»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα χημικά χαρακτηριστικά του νερού περιλαμβάνουν την αλατότητα, την ενεργό οξύτητα (pH) και τα διαλυμένα αέρια (οξυγόνο, διοξείδιο του άνθρακα κ.ά.).
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Τρεις παράμετροι: αλατότητα, ενεργός οξύτητα, διαλυμένα αέρια
Ορισμοί: ευρύθερμα, στενόθερμα, θερμόφιλα, ψυχρόφιλα, θερμοανθεκτικοί, ψυχροανθεκτικοί
Ερώτηση: Δώστε τους ορισμούς των εννοιών: ευρύθερμα, στενόθερμα είδη, θερμόφιλα, ψυχρόφιλα είδη, θερμοανθεκτικοί, ψυχροανθεκτικοί οργανισμοί.
Απάντηση:
- Οι ορισμοί. «“Ευρύθερμα” είναι τα είδη που αντέχουν σε μεγάλες διακυμάνσεις της θερμοκρασίας, ενώ “στενόθερμα” είναι τα είδη με μικρή αντοχή στις μεταβολές της θερμοκρασίας. Τα είδη που προτιμούν αυξημένες θερμοκρασίες για τη διαβίωσή τους... ονομάζονται “θερμόφιλα”, ενώ αυτά που προτιμούν χαμηλές θερμοκρασίες “ψυχρόφιλα”... Οι οργανισμοί, πάλι, που αντέχουν σε υψηλές θερμοκρασίες ονομάζονται “θερμοανθεκτικοί”, ενώ αυτοί που αντέχουν στις χαμηλές θερμοκρασίες ονομάζονται “ψυχροανθεκτικοί”.»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ευρύθερμα είναι τα είδη που αντέχουν σε μεγάλες διακυμάνσεις της θερμοκρασίας, ενώ στενόθερμα τα είδη με μικρή αντοχή στις μεταβολές της. Θερμόφιλα ονομάζονται τα είδη που προτιμούν αυξημένες θερμοκρασίες (π.χ. γαρίδες), ψυχρόφιλα αυτά που προτιμούν χαμηλές (π.χ. πέστροφα, σολομός). Θερμοανθεκτικοί είναι οι οργανισμοί που αντέχουν σε υψηλές θερμοκρασίες, ενώ ψυχροανθεκτικοί όσοι αντέχουν στις χαμηλές.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Έξι ξεχωριστοί όροι — προσοχή να μη συγχέονται «προτίμηση» (θερμόφιλα/ψυχρόφιλα) με «αντοχή» (θερμοανθεκτικοί/ψυχροανθεκτικοί)
Χαρακτηριστικό οργανισμών της παράκτιας ζώνης
Ερώτηση: Ποιο είναι το χαρακτηριστικό των οργανισμών που αναπτύσσονται στην παράκτια ζώνη;
Απάντηση:
- Το χαρακτηριστικό. «Η μεγάλη προσαρμοστική ικανότητα σε ακραίες τιμές θερμοκρασίας είναι χαρακτηριστικό των υδρόβιων οργανισμών που ζουν και αναπτύσσονται στην αβαθή παράκτια ζώνη. Αυτούς τους οργανισμούς έχει επιλέξει ο άνθρωπος να καλλιεργήσει, επειδή αντέχουν και μπορούν να επιβιώσουν κάτω από ευμετάβλητες και πολλές φορές άσχημες καιρικές συνθήκες.»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι οργανισμοί που αναπτύσσονται στην αβαθή παράκτια ζώνη έχουν μεγάλη προσαρμοστική ικανότητα σε ακραίες τιμές θερμοκρασίας (είναι δηλαδή ευρύθερμοι)· γι' αυτό ο άνθρωπος τους έχει επιλέξει για εκτροφή, αφού αντέχουν και επιβιώνουν κάτω από ευμετάβλητες και δυσμενείς καιρικές συνθήκες.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Μεγάλη προσαρμοστική ικανότητα σε ακραίες τιμές θερμοκρασίας — γι' αυτό επιλέγονται για εκτροφή
Παράγοντες που διαμορφώνουν τη θολερότητα
Ερώτηση: Ποιοι παράγοντες διαμορφώνουν τη θολερότητα του νερού μιας υδάτινης περιοχής;
Απάντηση:
- Οι παράγοντες. «Η θολερότητα του νερού μίας υδάτινης περιοχής διαμορφώνεται τόσο από την παρουσία έμβιων οργανισμών, όπως το φυτοπλαγκτόν και το ζωοπλαγκτόν, όσο και από τα φερτά στερεά υλικά που προέρχονται από την αποσάθρωση των εδαφών γειτονικών περιοχών. Η θολερότητα μπορεί να προέρχεται επίσης από τις κάθε είδους απορρίψεις στα νερά μιας περιοχής, αλλά και από την αναμόχλευση του πυθμένα της ίδιας της υδάτινης περιοχής.»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τη θολερότητα διαμορφώνουν: η παρουσία έμβιων οργανισμών (φυτοπλαγκτόν, ζωοπλαγκτόν), τα φερτά στερεά υλικά από την αποσάθρωση γειτονικών εδαφών, οι κάθε είδους απορρίψεις στα νερά της περιοχής και η αναμόχλευση του πυθμένα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Τέσσερις παράγοντες: έμβιοι οργανισμοί, φερτά υλικά/αποσάθρωση, απορρίψεις, αναμόχλευση πυθμένα
Θετική επίδραση θολερότητας στην αλιεία
Ερώτηση: Με ποιο τρόπο η θολερότητα ορισμένες φορές επιδρά θετικά στην αλιεία;
Απάντηση:
- Η εξήγηση. «...έχει διαπιστωθεί ότι σε ορισμένες περιπτώσεις επιδρά θετικά στην αλιεία, αφού σε νερά με αυξημένη θολερότητα τα ψάρια δυσκολεύονται να διακρίνουν τα δίχτυα και επομένως αλιεύονται ευκολότερα.»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Σε νερά με αυξημένη θολερότητα τα ψάρια δυσκολεύονται να διακρίνουν τα δίχτυα αλιείας, με αποτέλεσμα να αλιεύονται ευκολότερα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Τα ψάρια δεν διακρίνουν τα δίχτυα σε θολά νερά → πιάνονται ευκολότερα
Παράγοντες που επηρεάζουν το χρώμα του νερού
Ερώτηση: Από ποιους παράγοντες επηρεάζεται το χρώμα μιας υδάτινης έκτασης;
Απάντηση:
- Η λίστα. «Το νερό είναι άχρωμο. Επομένως, το χρώμα μίας υδάτινης έκτασης είναι το αποτέλεσμα του συνδυασμού των χρωμάτων του βυθού, της κατάστασης του ουρανού (καθαρός ή νεφοσκεπής), της διάθλασης που υφίσταται το φως στην επιφάνειά του, του βάθους του νερού που θα επηρεάσει την απορροφητικότητα των φωτεινών ακτινών και, φυσικά, της υποκειμενικότητας του παρατηρητή.»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το χρώμα μιας υδάτινης έκτασης (το νερό καθαυτό είναι άχρωμο) προκύπτει από το συνδυασμό: του χρώματος του βυθού, της κατάστασης του ουρανού (καθαρός/νεφοσκεπής), της διάθλασης του φωτός στην επιφάνεια, του βάθους του νερού (που επηρεάζει την απορροφητικότητα των φωτεινών ακτινών) και της υποκειμενικότητας του παρατηρητή.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Πέντε παράγοντες, συμπεριλαμβανομένης της υποκειμενικότητας του παρατηρητή — το νερό είναι εξαρχής άχρωμο
Ορισμοί: στενύαλοι - ευρύαλοι οργανισμοί
Ερώτηση: Δώστε τους ορισμούς των εννοιών: «στενύαλοι, ευρύαλοι» οργανισμοί.
Απάντηση:
- Οι ορισμοί. «Η προσαρμοστική τους αυτή ικανότητα διαχωρίζει τα υδρόβια είδη σε “στενύαλα” και “ευρύαλα”. Στενύαλοι είναι οι οργανισμοί που δεν αντέχουν σε μεγάλες διακυμάνσεις της αλατότητας, ενώ ευρύαλοι είναι οι οργανισμοί που αντέχουν σε μεγάλες διακυμάνσεις της αλατότητας.»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Στενύαλοι είναι οι οργανισμοί που δεν αντέχουν σε μεγάλες διακυμάνσεις της αλατότητας, ενώ ευρύαλοι είναι οι οργανισμοί που αντέχουν σε μεγάλες διακυμάνσεις της αλατότητας (π.χ. το μύδι, το στρείδι, το λαβράκι, η τσιπούρα, το χέλι, ο κέφαλος).
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Στενύαλοι = μικρή αντοχή στην αλατότητα, ευρύαλοι = μεγάλη αντοχή στην αλατότητα
Ορισμός κορεσμού οξυγόνου
Ερώτηση: Τι ονομάζεται «κορεσμός» του οξυγόνου;
Απάντηση:
- Ο ορισμός. «Κορεσμός του οξυγόνου ονομάζεται η ποσότητα του οξυγόνου, σε εκατοστιαία ποσοστά, που μπορεί να συγκρατηθεί στο νερό χωρίς να σχηματίζονται φυσαλίδες.»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Κορεσμός του οξυγόνου ονομάζεται η ποσότητα οξυγόνου, εκφρασμένη σε εκατοστιαία ποσοστά, που μπορεί να συγκρατηθεί στο νερό χωρίς να σχηματίζονται φυσαλίδες. Οι συνθήκες θεωρούνται ικανοποιητικές για τους υδρόβιους οργανισμούς όταν το επίπεδο κορεσμού παραμένει άνω του 70%.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Ποσοστό οξυγόνου που συγκρατείται χωρίς φυσαλίδες — ικανοποιητικό όταν >70%
Περιγραφή του υδρολογικού κύκλου
Ερώτηση: Περιγράψτε τον υδρολογικό κύκλο.
Απάντηση:
- Ο ορισμός. «Η διεργασία της φυσικής ροής ή της κίνησης του νερού, της οποίας κινητήρια δύναμη είναι η ηλιακή ενέργεια, αποτελεί τον κύκλο του νερού ή τον υδρολογικό του κύκλο.»
- Τα στάδια. «Ο υδρολογικός κύκλος του νερού στη φύση περιλαμβάνει τη μεταφορά, την αποθήκευση και τη μεταβολή της φυσικής του κατάστασης, δηλαδή τα υγρά ή στερεά ατμοσφαιρικά κατακρημνίσματα..., την εξάτμιση, την επιφανειακή και την υπόγεια ροή.»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο υδρολογικός κύκλος είναι η διαρκής κίνηση/μετασχηματισμός του νερού (υγρή, στερεή, αέρια μορφή) με κινητήρια δύναμη την ηλιακή ενέργεια. Το νερό εξατμίζεται από κάθε ελεύθερη επιφάνεια και αποβάλλεται με αναπνοή/διαπνοή· οι υδρατμοί ανεβαίνουν, υγροποιούνται στα ψυχρότερα ατμοσφαιρικά στρώματα και επιστρέφουν ως κατακρημνίσματα (βροχή, χιόνι, δροσιά, χαλάζι, ομίχλη). Το νερό της βροχής είτε ρέει επιφανειακά, είτε κατεισδύει στο έδαφος (τροφοδοτώντας βλάστηση και υπόγεια ύδατα), είτε προσλαμβάνεται από τους έμβιους οργανισμούς. Ο κύκλος περιλαμβάνει έτσι μεταφορά, αποθήκευση και μεταβολή της φυσικής κατάστασης του νερού, με το μεγαλύτερο μέρος του να πραγματοποιείται ανάμεσα στη θάλασσα και την ατμόσφαιρα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Κινητήρια δύναμη η ηλιακή ενέργεια· στάδια: εξάτμιση/διαπνοή → κατακρημνίσματα → επιφανειακή ροή/κατείσδυση/πρόσληψη από οργανισμούς
Περιοριστικά στοιχεία ανάπτυξης φυτικών οργανισμών
Ερώτηση: Ποια είναι τα περιοριστικά στοιχεία για την ανάπτυξη ή όχι φυτικών οργανισμών στα υδάτινα οικοσυστήματα;
Απάντηση:
- Τα δύο στοιχεία. «Συνήθως, ο φώσφορος και το άζωτο είναι τα δύο περιοριστικά στοιχεία στα υδάτινα οικοσυστήματα... Συγκεκριμένα στα γλυκά νερά ο περιοριστικός παράγοντας για την ανάπτυξη του φυτοπλαγκτού... είναι οι συγκεντρώσεις του διαλυμένου φωσφόρου (Ρ) και στα θαλασσινά νερά του αζώτου (Ν).»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα δύο κύρια περιοριστικά στοιχεία είναι ο φώσφορος και το άζωτο. Συγκεκριμένα, στα γλυκά νερά ο περιοριστικός παράγοντας για την ανάπτυξη του φυτοπλαγκτού είναι ο διαλυμένος φώσφορος (P), ενώ στα θαλασσινά νερά είναι το άζωτο (N)· καθοριστικό ρόλο παίζουν επίσης ορισμένες βιταμίνες και μικροστοιχεία.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Φώσφορος (γλυκά νερά) και άζωτο (θαλασσινά νερά) — τα δύο περιοριστικά στοιχεία
Συνοπτική περιγραφή του κύκλου του αζώτου
Ερώτηση: Περιγράψτε συνοπτικά τον κύκλο του αζώτου.
Απάντηση:
- Το γενικό σχήμα. «Ο κύκλος του αζώτου περιλαμβάνει το μετασχηματισμό του ατμοσφαιρικού αζώτου σε οργανικό άζωτο, στη συνέχεια σε αμμωνιακό και νιτρικό άζωτο που προσλαμβάνεται από τα φυτά για να σχηματίσουν φυτικές πρωτεΐνες. Τα σαρκοφάγα ζώα, πάλι, μετατρέπουν τις φυτικές πρωτεΐνες σε ζωικές και παράγουν ούρα που περιέχουν ουρία και αμμωνία, που με τη βοήθεια αερόβιων βακτηριδίων μετατρέπονται διαδοχικά σε νιτρώδη, νιτρικά και, τέλος, σε μοριακό άζωτο που επιστρέφει πάλι στην ατμόσφαιρα.»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το ατμοσφαιρικό άζωτο μετατρέπεται σε οργανικό, στη συνέχεια σε αμμωνιακό και νιτρικό άζωτο, τα οποία προσλαμβάνονται από τα φυτά για τη σύνθεση φυτικών πρωτεϊνών. Τα φυτοφάγα και στη συνέχεια τα σαρκοφάγα ζώα μετατρέπουν τις φυτικές πρωτεΐνες σε ζωικές και αποβάλλουν με τα ούρα τους αμμωνία και ουρία· αυτές, με τη βοήθεια αερόβιων (νιτροφάγων) βακτηριδίων, μετατρέπονται διαδοχικά σε νιτρώδη, νιτρικά και τελικά σε μοριακό άζωτο, που επιστρέφει στην ατμόσφαιρα ώστε να επαναληφθεί ο κύκλος.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Ατμοσφαιρικό Ν → οργανικό/αμμωνιακό/νιτρικό (φυτά) → ζωικές πρωτεΐνες → ουρία/αμμωνία → νιτρώδη/νιτρικά/μοριακό Ν (επιστροφή)
Ρόλος βιολογικών φίλτρων στη δέσμευση αμμωνίας
Ερώτηση: Γιατί στα κλειστά συστήματα κυκλοφορίας νερού χρησιμοποιούνται βιολογικά φίλτρα, για τη δέσμευση της αμμωνίας που εκλύεται από τα είδη που εκτρέφονται εκεί;
Απάντηση:
- Η αναγκαιότητα. «Στα κλειστά υδάτινα οικοσυστήματα η αμμωνία μπορεί να φθάσει σε εξαιρετικά μεγάλες συγκεντρώσεις και καθώς είναι εξαιρετικά τοξική ένωση, μπορεί να προκαλέσει το θάνατο των υδρόβιων οργανισμών που εκτρέφονται.»
- Ο ρόλος των φίλτρων. «Τα βιολογικά φίλτρα έχουν χαρακτηρισθεί ως οι βακτηριολογικοί μετατροπείς των αζωτούχων οργανικών ενώσεων σε νιτρικές. Πραγματοποιούν δηλαδή ένα μέρος του κύκλου του αζώτου, αυτόν κατά τον οποίο τα προϊόντα της αποσύνθεσης των οργανικών ενώσεων (αμμωνία και ουρία) πρέπει να μετατραπούν σε μοριακό άζωτο που θα επανέλθει στην ατμόσφαιρα.»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Στα κλειστά συστήματα η αμμωνία που εκλύουν τα εκτρεφόμενα είδη δεν μπορεί να διαφύγει και φθάνει σε πολύ μεγάλες, τοξικές συγκεντρώσεις που προκαλούν θάνατο των οργανισμών. Τα βιολογικά φίλτρα χρησιμοποιούνται επειδή λειτουργούν ως βακτηριολογικοί μετατροπείς: μετατρέπουν τις αζωτούχες οργανικές ενώσεις (αμμωνία, ουρία) σε νιτρικές, πραγματοποιώντας δηλαδή το τμήμα του κύκλου του αζώτου που οδηγεί τελικά στο μοριακό άζωτο που επιστρέφει στην ατμόσφαιρα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Η αμμωνία σε κλειστό κύκλωμα είναι τοξική· τα βιολογικά φίλτρα τη μετατρέπουν βακτηριολογικά σε νιτρικές ενώσεις
Ορισμοί πρωτογενούς και δευτερογενούς παραγωγής
Ερώτηση: Τι ονομάζεται «πρωτογενής» και τι «δευτερογενής» παραγωγή;
Απάντηση:
- Οι ορισμοί. «Πρωτογενής παραγωγή ονομάζεται η σύνθεση οργανικών ενώσεων, μέσω της χρήσης ανόργανων συστατικών, από τους υδρόβιους φυτικούς οργανισμούς, η οποία αποτελεί τη βάση της τροφικής αλυσίδας.» «Δευτερογενής παραγωγή καλείται η παραγωγή ζωικών ιστών. Στο υδάτινο περιβάλλον η δευτερογενής παραγωγή πραγματοποιείται κυρίως από την κατανάλωση του φυτοπλαγκτού από το ζωοπλαγκτόν...»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Πρωτογενής παραγωγή είναι η σύνθεση οργανικών ενώσεων από ανόργανα συστατικά μέσω των υδρόβιων φυτικών οργανισμών (κυρίως το φυτοπλαγκτόν, μέσω φωτοσύνθεσης) και αποτελεί τη βάση της τροφικής αλυσίδας. Δευτερογενής παραγωγή είναι η παραγωγή ζωικών ιστών, που στο υδάτινο περιβάλλον γίνεται κυρίως όταν το ζωοπλαγκτόν καταναλώνει το φυτοπλαγκτόν.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Πρωτογενής = φυτοπλαγκτόν/φωτοσύνθεση, δευτερογενής = ζωοπλαγκτόν καταναλώνει φυτοπλαγκτόν
Ορισμός και κατηγορίες πλαγκτόν
Ερώτηση: Τι είναι το πλαγκτόν και σε ποιες κατηγορίες διακρίνεται;
Απάντηση:
- Ο ορισμός. «Πλαγκτόν ονομάζεται το σύνολο των μικροσκοπικών οργανισμών που ζουν ελεύθερα στο νερό και παρασύρονται από τις κινήσεις του. Η ικανότητα δικής τους κίνησης είναι ανύπαρκτη ή περιορισμένη. Το πλαγκτόν διακρίνεται σε φυτοπλαγκτόν και σε ζωοπλαγκτόν.»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Πλαγκτόν είναι το σύνολο των μικροσκοπικών οργανισμών που ζουν ελεύθερα στο νερό, παρασύρονται από τις κινήσεις του και έχουν ανύπαρκτη ή περιορισμένη ικανότητα αυτόνομης κίνησης. Διακρίνεται σε φυτοπλαγκτόν (αυτότροφοι φυτικοί οργανισμοί που φωτοσυνθέτουν, χωρίς αυτόνομη κίνηση) και ζωοπλαγκτόν (ετερότροφοι ζωικοί οργανισμοί με ικανότητα αυτόνομης κίνησης, τρέφονται με φυτοπλαγκτόν).
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Πλαγκτόν = φυτοπλαγκτόν (αυτότροφο) + ζωοπλαγκτόν (ετερότροφο, κινείται)
Ορισμός και κατηγορίες βένθους
Ερώτηση: Τι είναι το βένθος και σε ποιες κατηγορίες διακρίνεται;
Απάντηση:
- Ο ορισμός. «Το Βένθος είναι το σύνολο των υδρόβιων οργανισμών που ζουν πάνω ή μέσα στο βενθικό υπόστρωμα, δηλαδή στην επιφάνεια και μέσα στο επιφανειακό στρώμα του πυθμένα μίας θαλάσσιας περιοχής, μίας λίμνης ή ενός ποταμού. Διακρίνεται σε φυτοβένθος (φυτικοί οργανισμοί) και ζωοβένθος (ζωικοί οργανισμοί).»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Βένθος είναι το σύνολο των υδρόβιων οργανισμών που ζουν πάνω ή μέσα στο βενθικό υπόστρωμα (πυθμένα) μιας θαλάσσιας περιοχής, λίμνης ή ποταμού. Διακρίνεται σε φυτοβένθος (φυτικοί οργανισμοί, κυρίως σε παράκτιες περιοχές με επαρκές φως) και ζωοβένθος (ζωικοί οργανισμοί όπως σκώληκες, καρκινοειδή, μαλάκια, καθώς και ψάρια όπως το σελάχι, η γλώσσα, η γαρίδα, το μπαρμπούνι· μπορεί να αναπτύσσεται και σε μεγαλύτερα βάθη).
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Βένθος = φυτοβένθος + ζωοβένθος, οργανισμοί του πυθμένα
Παράγοντες ανάπτυξης υδρόβιων φυτών (νευστόν)
Ερώτηση: Από ποιους παράγοντες εξαρτάται η ανάπτυξη των υδρόβιων φυτών;
Απάντηση:
- Οι παράγοντες. «Η ανάπτυξη των υδρόβιων αυτών φυτών εξαρτάται από το είδος του πυθμένα (αμμώδης, βραχώδης), από το μέγεθος της εύφωτης ζώνης, τα θρεπτικά στοιχεία του νερού, καθώς και από τη συγκέντρωση του φυτοπλαγκτού.»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η ανάπτυξη των υδρόβιων φυτών εξαρτάται από το είδος του πυθμένα (αμμώδης, βραχώδης), το μέγεθος της εύφωτης ζώνης, τα θρεπτικά στοιχεία του νερού και τη συγκέντρωση του φυτοπλαγκτού.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Τέσσερις παράγοντες: πυθμένας, εύφωτη ζώνη, θρεπτικά στοιχεία, συγκέντρωση φυτοπλαγκτού
Σωστό ή Λάθος: 10 προτάσεις για το υδάτινο περιβάλλον
Ερώτηση: Σημειώστε την ένδειξη Σ ή Λ δίπλα σε κάθε πρόταση: i) Οι οργανισμοί γίνονται περισσότερο δραστήριοι όσο η θερμοκρασία αυξάνει προς το βέλτιστο όριο θερμοκρασιών για καθέναν από αυτούς. ii) Η διαφάνεια του νερού καθορίζει το βάθος της αφωτικής ζώνης. iii) Το νερό έχει χρώμα. iv) Το θαλασσινό νερό είναι αλκαλικό. v) Συνήθως «ευρύαλοι» είναι οι οργανισμοί που ζουν σε βαθιές θάλασσες. vi) Το διαλυμένο οξυγόνο στις θάλασσες είναι για την ίδια θερμοκρασία περισσότερο από αυτό που είναι διαλυμένο στις λίμνες και στα ποτάμια. vii) Η συγκέντρωση του διοξειδίου του άνθρακα στο νερό δεν εξαρτάται από τη φωτοσύνθεση αλλά από την αναπνοή των υδρόβιων οργανισμών. viii) Η διαδικασία της φωτοσύνθεσης περιλαμβάνει τη δέσμευση ενός μικρού ποσοστού ηλιακής ενέργειας (1%) από τους υδρόβιους φυτικούς οργανισμούς. ix) Στο υδάτινο περιβάλλον η δευτερογενής παραγωγή αποτελείται από το φυτοπλαγκτόν. x) Το νευστόν περιλαμβάνει τους υδρόβιους οργανισμούς που έχουν την ικανότητα να κολυμπούν και να κινούνται ανεξάρτητα από τις κινήσεις του νερού.
Απάντηση:
- i. «...όσο η θερμοκρασία του νερού αυξάνει προς το βέλτιστο όριο των θερμοκρασιών για καθένα από αυτούς τόσο οι οργανισμοί αυτοί γίνονται περισσότερο δραστήριοι.» → Σ
- ii. «Η διαφάνεια του νερού καθορίζει το βάθος της εύφωτης ζώνης» (όχι της αφωτικής) → Λ
- iii. «Το νερό είναι άχρωμο» → Λ
- iv. «Το θαλασσινό νερό είναι αλκαλικό με τιμές pH 8,2» → Σ
- v. «Συνήθως “ευρύαλοι” είναι οι οργανισμοί που ζουν στις παράκτιες αβαθείς θαλάσσιες περιοχές» (όχι σε βαθιές θάλασσες) → Λ
- vi. «Το διαλυμένο οξυγόνο στις θάλασσες... είναι για την ίδια θερμοκρασία λιγότερο από αυτό που είναι διαλυμένο στις λίμνες και στα ποτάμια» (όχι περισσότερο) → Λ
- vii. «Η συγκέντρωση του διοξειδίου του άνθρακα στο νερό εξαρτάται από τη φωτοσύνθεση και την αναπνοή των υδρόβιων οργανισμών» (και από τα δύο, όχι μόνο την αναπνοή) → Λ
- viii. «Η διαδικασία της φωτοσύνθεσης περιλαμβάνει τη δέσμευση ενός μικρού ποσοστού ηλιακής ενέργειας (1%) από τους υδρόβιους φυτικούς οργανισμούς» → Σ
- ix. «Στο υδάτινο περιβάλλον η δευτερογενής παραγωγή πραγματοποιείται κυρίως από την κατανάλωση του φυτοπλαγκτού από το ζωοπλαγκτόν» (δηλαδή αποτελείται από το ζωοπλαγκτόν, όχι το φυτοπλαγκτόν) → Λ
- x. «Νηκτόν... περιλαμβάνονται οι υδρόβιοι οργανισμοί που έχουν την ικανότητα να κολυμπούν και να κινούνται ανεξάρτητα από τις κινήσεις του νερού» (αυτός είναι ο ορισμός του νηκτού, όχι του νευστού) → Λ
Σύνοψη: (ενδεικτική) i-Σ, ii-Λ (εύφωτη, όχι αφωτική ζώνη), iii-Λ (το νερό είναι άχρωμο), iv-Σ, v-Λ (παράκτιες αβαθείς, όχι βαθιές θάλασσες), vi-Λ (λιγότερο, όχι περισσότερο οξυγόνο στη θάλασσα), vii-Λ (εξαρτάται από φωτοσύνθεση ΚΑΙ αναπνοή), viii-Σ, ix-Λ (η δευτερογενής παραγωγή προέρχεται από το ζωοπλαγκτόν, όχι το φυτοπλαγκτόν), x-Λ (αυτός είναι ο ορισμός του νηκτού, όχι του νευστού).
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Οι λάθος προτάσεις (ii, iii, v, vi, vii, ix, x) αντιστρέφουν ή συγχέουν όρους του κεφαλαίου — χρειάζεται προσεκτική σύγκριση λέξη προς λέξη με τη θεωρία
