Λύσεις — Κεφάλαιο 7: Η εκτροφή του χελιού (σελ. 185) – ΥΔΑΤΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 7: Η εκτροφή του χελιού

Ανοιχτές ερωτήσεις κατανόησης για το βιολογικό κύκλο, τα μορφολογικά χαρακτηριστικά, την εκτροφή σε κλειστά κυκλώματα νερού, τη διατροφή και τον καπνισμό του χελιού.

Κύριες αγορές ενδιαφέροντος για το χέλι

Ερώτηση: Ποιες είναι οι κύριες αγορές που παρουσιάζουν ενδιαφέρον για το χέλι;

Απάντηση:

• Εισαγωγή κεφ.7. «Τα χέλια αποτελούν σε ορισμένες χώρες εξαιρετικής ποιότητας έδεσμα, ενώ σε άλλες έχουν περιορισμένη ζήτηση... Σήμερα η Ιαπωνία και η Δυτική Ευρώπη αποτελούν τις κύριες αγορές οι οποίες παρουσιάζουν έντονο ενδιαφέρον για το χέλι.»
• «Η ραγδαία ανάπτυξη της εκτροφής χελιού στην Ιαπωνία... επηρέασε την ευρωπαϊκή αγορά. Έτσι, σύντομα η Ιταλία, η Γερμανία και η Γαλλία αύξησαν την παραγωγή τους και μαζί με την Ταϊβάν αποτέλεσαν τους κύριους προμηθευτές χελιού της ιαπωνικής αγοράς.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι κύριες αγορές που παρουσιάζουν σήμερα έντονο ενδιαφέρον για το χέλι είναι η Ιαπωνία και η Δυτική Ευρώπη. Την ιαπωνική αγορά τροφοδοτούν κυρίως η Ιταλία, η Γερμανία, η Γαλλία και η Ταϊβάν, ενώ και στην Ελλάδα η εκτροφή χελιού αναπτύχθηκε για να καλύψει την αυξημένη ζήτηση για εξαγωγές.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Δύο κύριες αγορές: Ιαπωνία και Δυτική Ευρώπη

Βιολογικός κύκλος του χελιού

Ερώτηση: Περιγράψτε το βιολογικό κύκλο του χελιού.

Απάντηση:

• 7.1. «Ο βιολογικός κύκλος του χελιού ξεκινάει από τη θάλασσα των Σαργασσών ανάμεσα στις Μπαχάμες και τα νησιά των Βερμούδων. Μετά την ωοτοκία πιστεύεται ότι οι γεννήτορες πεθαίνουν, ενώ οι μόλις εκκολαφθείσες προνύμφες μοιάζουν με φύλλα ιτιάς, έχουν μήκος 5 έως 7 mm, είναι διάφανες και ονομάζονται “λεπτοκέφαλοι”.»
• «Τα δισεκατομμύρια αυτά μικροσκοπικά άτομα μεταφέρονται από το ρεύμα του κόλπου προς την Ευρώπη και μέσα σε 2 με 3 χρόνια φθάνουν στις εκβολές των ποταμών της... Το σώμα τους παίρνει το κυλινδρικό νηματοειδές σχήμα... και αποκτούν μήκος 3 έως 5 cm... Η άνοδος των μικροσκοπικών αυτών χελιών που ονομάζονται “εγχελύδια” ή “ανοδικά χελάκια” ή “γυαλόχελα”, παρατηρείται από τον Μάιο έως το Σεπτέμβριο κάθε έτους στις εκβολές ποταμών καθώς και σε λίμνες.»
• «Η διάκριση των φύλων πραγματοποιείται μετά το μήκος των 25 cm... ο καθορισμός του φύλου εξαρτάται από την πυκνότητα του πληθυσμού.» «Μέχρι τη σεξουαλική τους ωρίμαση τα χέλια ζουν σε γλυκά νερά λιμνών και ποταμών. Τα αρσενικά ωριμάζουν σε 4 έως 14 χρόνια, ενώ τα θηλυκά σε 10 έως 20 χρόνια.»
• «Τέλος καλοκαιριού, αρχές φθινοπώρου τα χέλια σταματούν να τρέφονται... θα μεταναστεύσουν στη θάλασσα των Σαργασσών για να αναπαραχθούν σε βάθος 100-400 m.» «Το ταξίδι για τα ευρωπαϊκά χέλια διαρκεί 17 με 18 μήνες... Το θηλυκό άτομο απελευθερώνει 7 έως 13 εκατ. αβγά ανά κιλό σωματικού βάρους σε θερμοκρασία 15-17°C το μήνα Φεβρουάριο.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο βιολογικός κύκλος του χελιού ξεκινά από τη θάλασσα των Σαργασσών (ανάμεσα στις Μπαχάμες και τις Βερμούδες), όπου γίνεται η ωοτοκία· οι γεννήτορες πιστεύεται ότι πεθαίνουν μετά από αυτήν. Οι προνύμφες που εκκολάπτονται μοιάζουν με φύλλα ιτιάς, έχουν μήκος 5-7 mm, είναι διάφανες και ονομάζονται «λεπτοκέφαλοι». Μεταφέρονται από το ρεύμα του κόλπου προς την Ευρώπη και σε 2-3 χρόνια φθάνουν στις εκβολές των ποταμών, αφού μεταμορφωθούν σε άτομα με κυλινδρικό νηματοειδές σχήμα και μήκος 3-5 cm. Ως «γυαλόχελα» (εγχελύδια ή ανοδικά χελάκια) ανεβαίνουν στα ποτάμια και τις λίμνες από τον Μάιο έως τον Σεπτέμβριο. Το φύλο διακρίνεται μετά τα 25 cm και σήμερα θεωρείται ότι εξαρτάται από την πυκνότητα του πληθυσμού (σε μεγάλες πυκνότητες υπερτερούν τα αρσενικά, σε μικρές τα θηλυκά). Μέχρι την ωρίμασή τους τα χέλια ζουν σε γλυκά νερά λιμνών και ποταμών· τα αρσενικά ωριμάζουν σε 4-14 χρόνια και τα θηλυκά σε 10-20. Τα ώριμα άτομα αποκτούν σκούρα ράχη, άσπρη-ασημί κοιλιά και αποθέματα λίπους. Στο τέλος του καλοκαιριού ή στις αρχές του φθινοπώρου σταματούν να τρέφονται, κατεβαίνουν προς τη θάλασσα και μεταναστεύουν (ταξίδι 17-18 μηνών, περίπου 6.000 km) στη θάλασσα των Σαργασσών, όπου αναπαράγονται σε βάθος 100-400 m· το θηλυκό απελευθερώνει 7-13 εκατ. αβγά ανά κιλό σωματικού βάρους, στους 15-17°C, τον Φεβρουάριο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Θάλασσα των Σαργασσών → λεπτοκέφαλοι (2-3 χρόνια ταξίδι) → γυαλόχελα στις εκβολές (Μάιος-Σεπτέμβριος) → ζωή σε γλυκά νερά μέχρι την ωρίμαση → μετανάστευση επιστροφής για αναπαραγωγή

Ανθεκτικότητα του χελιού στην ξηρά

Ερώτηση: Γιατί το χέλι είναι ιδιαίτερα ανθεκτικό στην ξηρά;

Απάντηση:

• 7.1. «Το σώμα τους περιβάλλεται από βλέννα που το διατηρεί υγρό και επιτρέπει την αναπνοή μέσω του δέρματος.» «...τα λέπια του χελιού είναι μικρά, κυκλικά και βυθισμένα μέσα στο δέρμα σε ακανόνιστη διάταξη. Λόγω των μικρών λεπιών, το χέλι μπορεί να αναπνέει και από τους πόρους του δέρματος. Έτσι, το 40% της αναπνοής γίνεται από τα βράγχια και το 60% από το δέρμα, χαρακτηριστικό που το βοηθάει στις μετακινήσεις του και στη στεριά...»
• «Κατά την πορεία προς τη θάλασσα των Σαργασσών, τα χέλια αν αναγκασθούν διέρχονται με επιτυχία και από την ξηρά... Απαραίτητη όμως είναι η ύπαρξη υγρασίας, ώστε να παραμείνει υγρό το δέρμα του και να μπορεί να προσλαμβάνει οξυγόνο από την ατμόσφαιρα.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το χέλι είναι ανθεκτικό στην ξηρά επειδή αναπνέει και από το δέρμα. Τα λέπια του είναι μικρά, κυκλικά και βυθισμένα μέσα στο δέρμα, οπότε μπορεί να αναπνέει και από τους πόρους του δέρματος: το 40% της αναπνοής γίνεται από τα βράγχια και το 60% από το δέρμα. Η βλέννα που περιβάλλει το σώμα του το διατηρεί υγρό, ώστε να προσλαμβάνει οξυγόνο από την ατμόσφαιρα. Έτσι μπορεί να περάσει από την ξηρά (π.χ. από λίμνες ή έλη σε γειτονικά ποτάμια), αρκεί να υπάρχει υγρασία ώστε το δέρμα του να μένει υγρό.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Δερματική αναπνοή: 60% από το δέρμα, 40% από τα βράγχια — προϋπόθεση η υγρασία του δέρματος (βλέννα)

Κλειστό κύκλωμα νερού

Ερώτηση: Τι είναι ένα κλειστό κύκλωμα νερού, και ποια η γενική αρχή λειτουργίας του;

Απάντηση:

• 7.3. «Η γενική αρχή λειτουργίας ενός κλειστού κυκλώματος είναι η επανακυκλοφορία του νερού με τη χρήση αντλιών, ηλεκτρονικά ή μηχανικά ελεγχόμενων, το οποίο μετά την έξοδό του από τις δεξαμενές εκτροφής περνάει από διάφορα φίλτρα και αφού καθαρισθεί και οξυγονωθεί, επανέρχεται στις δεξαμενές εκτροφής. Έτσι, προσθέτουμε νερό μόνο για κάλυψη των απωλειών που προέρχονται από τις διαρροές και την εξάτμιση.»
• «Με τον τρόπο αυτό καθίσταται δυνατός ο έλεγχος των φυσικοχημικών παραμέτρων του νερού, με αποτέλεσμα να μπορούμε να διατηρήσουμε αυξημένες πυκνότητες εκτροφής και σε περιορισμένο χώρο να επιτυγχάνουμε υψηλή παραγωγικότητα, σε άριστες συνθήκες υγιεινής.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Κλειστό κύκλωμα νερού είναι το σύστημα εκτροφής στο οποίο το νερό των δεξαμενών δεν απομακρύνεται αλλά επανακυκλοφορεί. Η γενική αρχή λειτουργίας του είναι η επανακυκλοφορία του νερού με τη χρήση αντλιών, ηλεκτρονικά ή μηχανικά ελεγχόμενων: το νερό, μετά την έξοδό του από τις δεξαμενές εκτροφής, περνάει από διάφορα φίλτρα, καθαρίζεται, οξυγονώνεται και επανέρχεται στις δεξαμενές. Νερό προστίθεται μόνο για την κάλυψη των απωλειών από τις διαρροές και την εξάτμιση. Έτσι ελέγχονται οι φυσικοχημικές παράμετροι του νερού και διατηρούνται αυξημένες πυκνότητες εκτροφής (στο χέλι συχνά πάνω από 150 Kg/m³), με υψηλή παραγωγικότητα σε περιορισμένο χώρο και άριστες συνθήκες υγιεινής.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Επανακυκλοφορία με αντλίες → φίλτρα → καθαρισμός και οξυγόνωση → επιστροφή στις δεξαμενές· προσθήκη νερού μόνο για τις απώλειες (διαρροές, εξάτμιση)

Πλεονεκτήματα τεχνητής τροφής στην εκτροφή του χελιού

Ερώτηση: Τι πλεονεκτήματα παρουσιάζουν οι τεχνητές συμπυκνωμένες τροφές σε σύγκριση με τις φυσικές νωπές τροφές στην εκτροφή του χελιού;

Απάντηση:

• 7.4. «Οι τεχνητές συμπυκνωμένες τροφές, σε σύγκριση με τις φυσικές νωπές τροφές, παρουσιάζουν πολλά πλεονεκτήματα, όπως μικρότερο συντελεστή μετατρεψιμότητας, ευκολία προετοιμασίας και διανομής και μεγαλύτερη προστασία από ασθένειες.»
• Περίληψη. «...παρουσιάζουν πολλά πλεονεκτήματα, όπως μικρότερο συντελεστή μετατρεψιμότητας και διατήρηση της καθαρότητας του νερού εκτροφής.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι τεχνητές συμπυκνωμένες τροφές, σε σύγκριση με τις φυσικές νωπές, παρουσιάζουν μικρότερο συντελεστή μετατρεψιμότητας, ευκολία προετοιμασίας και διανομής, μεγαλύτερη προστασία από ασθένειες και διατήρηση της καθαρότητας του νερού εκτροφής.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Μικρότερος συντελεστής μετατρεψιμότητας, ευκολία προετοιμασίας και διανομής, προστασία από ασθένειες, καθαρό νερό εκτροφής

Μειονεκτήματα νωπής τροφής στην εκτροφή του χελιού

Ερώτηση: Τι μειονεκτήματα έχει η νωπή τροφή στην εκτροφή του χελιού;

Απάντηση:

• 7.4. «Αντίθετα, η νωπή τροφή απαιτεί μεγάλους χώρους αποθήκευσης και ψύξης, ενώ ρυπαίνει εύκολα τις δεξαμενές και δημιουργεί αφρώδη υμένια στην επιφάνεια του νερού εμποδίζοντας την πρόσληψη οξυγόνου από τον αέρα, με σοβαρές συνέπειες για την παραγωγή.»
• «Εκτός από τα σύμπηκτα, συχνά χορηγούνται και νωπές τροφές όπως υποπροϊόντα αλιείας. Στην περίπτωση αυτή ο συντελεστής μετατρεψιμότητας και η επιβάρυνση της ποιότητας του νερού είναι πολύ μεγαλύτερα.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η νωπή τροφή απαιτεί μεγάλους χώρους αποθήκευσης και ψύξης, ρυπαίνει εύκολα τις δεξαμενές και δημιουργεί αφρώδη υμένια στην επιφάνεια του νερού, τα οποία εμποδίζουν την πρόσληψη οξυγόνου από τον αέρα, με σοβαρές συνέπειες για την παραγωγή. Επιπλέον, με τη νωπή τροφή ο συντελεστής μετατρεψιμότητας και η επιβάρυνση της ποιότητας του νερού είναι πολύ μεγαλύτερα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Μεγάλοι χώροι αποθήκευσης/ψύξης, ρύπανση δεξαμενών, αφρώδη υμένια (λιγότερο οξυγόνο), μεγαλύτερος συντελεστής μετατρεψιμότητας

Καπνισμός του χελιού

Ερώτηση: Περιγράψτε τη διαδικασία που ακολουθείται κατά τον καπνισμό του χελιού.

Απάντηση:

• 7.5. «Κατά την επεξεργασία του καπνίσματος, αρχικά γίνεται καλό πλύσιμο και απεντέρωση. Το πρώτο στάδιο διαρκεί περίπου μία ώρα στους 35 °C. Στη συνέχεια, τα χέλια μπαίνουν σε άλλο θάλαμο για μισή ώρα όπου το κάπνισμα γίνεται στους 50°C. Τέλος, σε τρίτο θάλαμο ολοκληρώνεται το κάπνισμα στους 73°C για μία ακόμη ώρα.»
• «Αυτή η σταδιακή αύξηση της θερμοκρασίας ακολουθείται για να γίνει η αφυδάτωση της σάρκας με τρόπο ομοιόμορφο και να παραχθεί ομοιογενές προϊόν. Πριν από τη συσκευασία το προϊόν αφήνεται να κρυώσει ώστε να μην αναπτυχθούν μύκητες... Το καπνιστό χέλι μπορεί να καταναλωθεί ως έχει ή να συσκευαστεί σε κονσέρβες με φυτικά έλαια, αφού τεθεί σε επεξεργασία σε θερμοκρασία 102 °C.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο καπνισμός είναι τρόπος προσθήκης εμπορικής αξίας στο χέλι. Αρχικά γίνεται καλό πλύσιμο και απεντέρωση. Το πρώτο στάδιο διαρκεί περίπου μία ώρα στους 35 °C· στη συνέχεια τα χέλια μπαίνουν σε άλλο θάλαμο για μισή ώρα, όπου το κάπνισμα γίνεται στους 50 °C, και τέλος σε τρίτο θάλαμο, όπου το κάπνισμα ολοκληρώνεται στους 73 °C για μία ακόμη ώρα. Η σταδιακή αύξηση της θερμοκρασίας εξασφαλίζει ομοιόμορφη αφυδάτωση της σάρκας και ομοιογενές προϊόν. Πριν από τη συσκευασία το προϊόν αφήνεται να κρυώσει, ώστε να μην αναπτυχθούν μύκητες. Το καπνιστό χέλι καταναλώνεται ως έχει ή συσκευάζεται σε κονσέρβες με φυτικά έλαια, αφού υποστεί επεξεργασία στους 102 °C.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Πλύσιμο/απεντέρωση → 1 ώρα στους 35 °C → μισή ώρα στους 50 °C → 1 ώρα στους 73 °C → ψύξη πριν από τη συσκευασία