Λύσεις — Κεφάλαιο 12: Πρώτες ύλες για την υδατοκαλλιέργεια – Βιομηχανία ιχθυοτροφών (σελ. 293-294) – ΥΔΑΤΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 12: Πρώτες ύλες για την υδατοκαλλιέργεια - Βιομηχανία ιχθυοτροφών

Ερωτήσεις του σχολικού βιβλίου για τα θρεπτικά συστατικά των ιχθυοτροφών, τις πρώτες ύλες ζωικής/φυτικής προέλευσης, τα πλεονεκτήματα των συμπήκτων, τη διαδικασία παραγωγής ιχθυοτροφών και τον ποιοτικό έλεγχο σε σχέση με την υγεία του καταναλωτή.

Συμπλήρωση κενών: θρεπτικά συστατικά, σύμπηκτα, σιτηρέσιο

Ερώτηση: Στις παρακάτω προτάσεις να επιλέξετε τις κατάλληλες λέξεις από αυτές που δίνονται και να συμπληρώσετε τα κενά, αφού τις βάλετε στην κατάλληλη πτώση: α) Οι ιχθυοτροφές περιέχουν …………. και θρεπτικά συστατικά. Οι υδατάνθρακες περιέχονται κυρίως σε πρώτες ύλες …………. προέλευσης. Οι πρωτεΐνες αποτελούν το κύριο μέρος των …………. ουσιών. (Δύναμη, ζωικός, αζωτούχος, ενέργεια, φυτικός, καλιούχος.) β) Τα σύμπηκτα αποτελούν τη μορφή ιχθυοτροφής με τη …………. κατανάλωση σε παγκόσμιο επίπεδο. Οι δημητριακοί καρποί είναι σε αζωτούχες, λιπαρές και ινώδεις ουσίες …………. Το τελικό προϊόν ιχθυοτροφής πρέπει να είναι …………. και να μπορεί να διατηρηθεί σε άριστη ποιότητα για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. (Πλούσιος, μεγαλύτερος, ετερογενής, μικρότερος, φτωχός, ομοιογενής.) γ) Αντικειμενικός σκοπός ενός ισόρροπου σιτηρέσιου είναι η παραγωγή ιχθυοτροφής που να είναι …………. αποδεκτή από τους υδρόβιους οργανισμούς. Η διαδικασία παραγωγής ιχθυοτροφών πρέπει να είναι τέτοια ώστε να εξασφαλίζεται η …………. ανάμειξη των πρώτων υλών. Οι ιχθύες αποτελούν μοναδική πηγή …………. λιπαρών οξέων για τον άνθρωπο. (Καλός, πολυακόρεστος, δύσκολος, εύκολος, κακός, κορεσμένος.)

Απάντηση:

• §12.1. «Οι ιχθυοτροφές περιέχουν ενέργεια και θρεπτικά συστατικά.» «Οι υδατάνθρακες (άμυλο, σάκχαρα, κυτταρίνες) περιέχονται κυρίως σε πρώτες ύλες φυτικής προέλευσης». «Οι πρωτεΐνες αποτελούν το κύριο μέρος των αζωτούχων ουσιών.»
• §12.2. «Τα σύμπηκτα αποτελούν τη μορφή ιχθυοτροφής με τη μεγαλύτερη κατανάλωση σε παγκόσμιο επίπεδο.» §12.3. Οι δημητριακοί καρποί «είναι φτωχοί σε αζωτούχες, λιπαρές και ινώδεις ουσίες». §12.5. «Το τελικό προϊόν πρέπει να είναι ομοιογενές και να μπορεί να διατηρηθεί σε άριστη ποιότητα για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα (4-6 μηνών)».
• §12.4. «Αντικειμενικός σκοπός ενός ισόρροπου σιτηρέσιου είναι η παραγωγή ιχθυοτροφής που να είναι εύκολα αποδεκτή από τους υδρόβιους οργανισμούς». §12.5. «Η διαδικασία παραγωγής ιχθυοτροφών πρέπει να είναι τέτοια ώστε να εξασφαλίζεται η καλή ανάμειξη των πρώτων υλών». §12.6. «οι ιχθύες αποτελούν μοναδική πηγή πολυακόρεστων λιπαρών οξέων για τον άνθρωπο».

Σύνοψη: (ενδεικτική) α) ενέργεια — φυτικής — αζωτούχων. β) μεγαλύτερη — φτωχοί — ομοιογενές. γ) εύκολα — καλή — πολυακόρεστων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Σωστές λέξεις: ενέργεια/φυτικός/αζωτούχος — μεγαλύτερος/φτωχός/ομοιογενής — εύκολος/καλός/πολυακόρεστος
• Στο γ) η ανάμειξη των πρώτων υλών είναι «καλή»· το «εύκολος» μπαίνει μόνο στο πρώτο κενό (εύκολα αποδεκτή).

Βιολογικός ρόλος βιταμινών

Ερώτηση: Ποιος είναι ο βιολογικός ρόλος των βιταμινών;

Απάντηση:

• §12.1. «Οι βιταμίνες συναντώνται σε πολύ μικρές ποσότητες, αλλά ο ρόλος τους είναι καθοριστικός για την επιβίωση όλων των υδρόβιων οργανισμών.»
• «Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι ορισμένες βιταμίνες δεν μπορούν να παραχθούν από τον ίδιο τον οργανισμό. Για το λόγο αυτό πρέπει να συμπεριλάβουμε τις βιταμίνες αυτές στις ιχθυοτροφές, ώστε να μην προκαλούνται προβλήματα στην επιβίωση και στο ρυθμό ανάπτυξης των υδρόβιων οργανισμών.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι βιταμίνες συναντώνται σε πολύ μικρές ποσότητες στους οργανισμούς, αλλά ο ρόλος τους είναι καθοριστικός για την επιβίωση όλων των υδρόβιων οργανισμών. Επειδή ορισμένες βιταμίνες δεν μπορούν να παραχθούν από τον ίδιο τον οργανισμό, πρέπει να περιέχονται στις ιχθυοτροφές, ώστε να μην προκαλούνται προβλήματα στην επιβίωση και στον ρυθμό ανάπτυξης.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Οι βιταμίνες είναι οργανικές ενώσεις ευαίσθητες στην οξείδωση, η οποία επιταχύνεται από θερμοκρασία, φως και υγρασία· χρειάζεται προσοχή στη διατήρησή τους ως πρώτες ύλες ιχθυοτροφών.

Βιολογικός ρόλος νερού

Ερώτηση: Ποιος είναι ο βιολογικός ρόλος του νερού;

Απάντηση:

• §12.1. «Το νερό αποτελεί ένα από τα βασικότερα συστατικά του σώματος των υδρόβιων οργανισμών ως προς την ποσότητα αλλά και το λειτουργικό του ρόλο. Λειτουργεί ως διαλύτης με τη βοήθεια του οποίου τα χρήσιμα συστατικά μεταφέρονται σε όλους τους ιστούς και τα «άχρηστα» αποβάλλονται από το σώμα.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το νερό είναι ένα από τα βασικότερα συστατικά του σώματος των υδρόβιων οργανισμών, τόσο ως προς την ποσότητα όσο και ως προς τον λειτουργικό του ρόλο. Λειτουργεί ως διαλύτης: με τη βοήθειά του τα χρήσιμα συστατικά μεταφέρονται σε όλους τους ιστούς και τα «άχρηστα» αποβάλλονται από το σώμα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Δύο λειτουργίες του νερού ως διαλύτη: μεταφορά των χρήσιμων συστατικών στους ιστούς και αποβολή των «άχρηστων».

Πλεονεκτήματα συμπήκτων

Ερώτηση: Ποια είναι τα πλεονεκτήματα των συμπήκτων σε σχέση με κάθε άλλη μορφή ιχθυοτροφής;

Απάντηση:

• §12.2. «Τα σύμπηκτα έχουν πολλά πλεονεκτήματα σε σχέση με κάθε άλλη μορφή ιχθυοτροφής που έχει μέχρι σήμερα χρησιμοποιηθεί, όπως:»
• Ο τρόπος παρασκευής τους και οι συγκολλητικές ύλες που χρησιμοποιούνται περιορίζουν τη διάλυση των θρεπτικών στοιχείων στο νερό και συνεπώς αποτρέπουν την περιβαλλοντική ρύπανση.
• Ο περιορισμένος όγκος τους βοηθάει στην εύκολη και γρήγορη κατανάλωσή τους από τους εκτρεφόμενους οργανισμούς. Συνεπώς, αποφεύγεται η σπατάλη τροφής και μειώνονται τα έξοδα της εκμετάλλευσης.
• Η αποθήκευση και ο χειρισμός τους είναι ιδιαίτερα εύκολα για τους εργαζόμενους στις υδατοκαλλιέργειες.
• Η σταθερή τους σύνθεση δεν επιτρέπει τις επιμολύνσεις από μικροοργανισμούς, όπως βακτήρια και μύκητες.
• Το γεγονός ότι διαμορφώνουμε τη σύσταση και τη δομή των συμπήκτων μάς επιτρέπει να καθορίσουμε την επιθυμητή πλευστότητα αυτών. Έτσι, καθορίζουμε την ταχύτητα βύθισης ώστε όλοι οι κόκκοι να μπορούν να καταναλωθούν από τα ψάρια που εκτρέφονται πριν φθάσουν στον πυθμένα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα σύμπηκτα: περιορίζουν τη διάλυση των θρεπτικών στοιχείων στο νερό (λόγω του τρόπου παρασκευής και των συγκολλητικών υλών), αποτρέποντας την περιβαλλοντική ρύπανση· λόγω του περιορισμένου όγκου τους καταναλώνονται εύκολα και γρήγορα, οπότε αποφεύγεται η σπατάλη τροφής και μειώνονται τα έξοδα· αποθηκεύονται και χειρίζονται εύκολα· η σταθερή τους σύνθεση δεν επιτρέπει επιμολύνσεις από βακτήρια και μύκητες· και επιτρέπουν τον καθορισμό της πλευστότητας και της ταχύτητας βύθισης, ώστε όλοι οι κόκκοι να καταναλώνονται πριν φθάσουν στον πυθμένα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Πέντε πλεονεκτήματα: λιγότερη διάλυση/ρύπανση, μικρός όγκος (λιγότερη σπατάλη), εύκολη αποθήκευση/χειρισμός, όχι επιμολύνσεις, ελεγχόμενη πλευστότητα/ταχύτητα βύθισης.

Μορφές σόγιας στην ελληνική αγορά

Ερώτηση: Ποιες είναι οι κυριότερες μορφές με τις οποίες συναντάται η σόγια στην ελληνική αγορά;

Απάντηση:

• §12.3. «Οι τρεις κυριότερες μορφές με τις οποίες συναντάται η σόγια στην ελληνική αγορά είναι:»
• Σόγια 44: (42% πρωτεΐνη, 2% λίπος). Δεν έχει αφαιρεθεί ο φλοιός, ενώ αντίθετα έχει αφαιρεθεί το λάδι.
• Σόγια ολικού λίπους: (36% πρωτεΐνη, 18,5% λίπος). Δεν έχει αφαιρεθεί το λάδι.
• Σόγια 48: (47% πρωτεΐνη, 1% λίπος). Έχουν αφαιρεθεί το λάδι και ο φλοιός.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι τρεις κυριότερες μορφές σόγιας στην ελληνική αγορά είναι: η Σόγια 44 (42% πρωτεΐνη, 2% λίπος), από την οποία έχει αφαιρεθεί το λάδι αλλά όχι ο φλοιός· η Σόγια ολικού λίπους (36% πρωτεΐνη, 18,5% λίπος), από την οποία δεν έχει αφαιρεθεί το λάδι· και η Σόγια 48 (47% πρωτεΐνη, 1% λίπος), από την οποία έχουν αφαιρεθεί το λάδι και ο φλοιός.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η σόγια είναι πλούσια σε αζωτούχες ουσίες, αλλά δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε μεγάλο ποσοστό, γιατί, μεταξύ άλλων, επιδρά αρνητικά στην ελκυστικότητα της τροφής.

Διαδικασία παραγωγής ιχθυοτροφών

Ερώτηση: Ποια είναι η διαδικασία παραγωγής ιχθυοτροφών;

Απάντηση:

• §12.5. «Η διαδικασία παραγωγής ιχθυοτροφών έχει ως εξής: 1. παραλαβή, ζύγιση και αποθήκευση πρώτων υλών 2. άλεση πρώτων υλών 3. ανάμειξη 4. παραγωγή συμπήκτων (pellets) 5. συσκευασία 6. αποθήκευση και μεταφορά του τελικού προϊόντος»
• Οι πρώτες ύλες ζυγίζονται και αποθηκεύονται σε ελεγχόμενες συνθήκες θερμοκρασίας και υγρασίας (σιλό ή προστατευμένες αποθήκες).
• Με την άλεση μικραίνει το μέγεθος του κόκκου, ώστε η ανάμειξη να είναι ευκολότερη και η τροφή πιο εύπεπτη· ακολουθεί κοσκίνισμα.
• Στους αναμεικτήρες κάθε πρώτη ύλη μπαίνει στην αναλογία που ορίζει το σιτηρέσιο· «Σκοπός της ανάμειξης είναι η δημιουργία ενός ομοιογενούς μείγματος.»
• Η πελετοποίηση γίνεται στον εξωθητή με υψηλή πίεση, θερμότητα και ατμό (τροφές expanded ή extruded)· το μείγμα παίρνει τη μορφή συμπήκτων σε διάτρητη μήτρα, προστίθεται ιχθυέλαιο με ψεκασμό, αφαιρείται η σκόνη και γίνεται σταδιακή ξήρανση.
• Η τροφή συσκευάζεται αυτόματα σε σάκους 25 κιλών ή μεγάλες σακούλες 500 έως 1.000 Kg.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η διαδικασία παραγωγής ιχθυοτροφών περιλαμβάνει: 1) παραλαβή, ζύγιση και αποθήκευση των πρώτων υλών, 2) άλεση των πρώτων υλών, 3) ανάμειξη (για ομοιογενές μείγμα σύμφωνα με το σιτηρέσιο), 4) παραγωγή συμπήκτων (pellets) στον εξωθητή, με προσθήκη υγρών πρώτων υλών όπως το ιχθυέλαιο, αφαίρεση σκόνης και ξήρανση, 5) συσκευασία και 6) αποθήκευση και μεταφορά του τελικού προϊόντος.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Σε όλη τη διαδικασία το τμήμα ποιοτικού ελέγχου κάνει δειγματοληψίες τόσο στις πρώτες ύλες όσο και στην παραγωγή.

Επίδραση ποιότητας διατροφής στην υγεία καταναλωτή

Ερώτηση: Με ποιον άλλο τρόπο η ποιότητα διατροφής των ιχθύων επηρεάζει την υγεία του καταναλωτή;

Απάντηση:

• §12.6. «οι οργανισμοί που διατρέφονται σωστά, μεγαλώνουν γρήγορα και δεν είναι ευάλωτοι σε ασθένειες … Επίσης δεν νοσούν και δεν απαιτείται η χρήση φαρμάκων για την επιβίωσή τους. Έτσι, ο καταναλωτής έχει στη διάθεσή του προϊόντα που δεν περιέχουν υπολείμματα φαρμάκων και άρα είναι ακίνδυνα για την υγεία του.»
• «Επιπλέον η ποιότητα της ιχθυοτροφής αλλά και το ισόρροπο του σιτηρέσιου αυτής μπορούν να καθορίσουν τη σύσταση της σάρκας του παραγόμενου ιχθύος. Έτσι, η περιεκτικότητα της σάρκας του ψαριού σε λίπος αλλά και το είδος των λιπαρών οξέων εξαρτώνται κατά ένα μέρος από τη διατροφή.»
• Γι' αυτό δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται κορεσμένα λίπη στη διατροφή των ψαριών, αφού οι ιχθύες αποτελούν μοναδική πηγή πολυακόρεστων λιπαρών οξέων για τον άνθρωπο, που τον προφυλάσσουν από καρδιοπάθειες, κατάθλιψη, εγκεφαλικές δυσλειτουργίες, προβλήματα όρασης κ.λπ.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Πέρα από τους ελέγχους των πρώτων υλών (μικροβιακό φορτίο, γενετικά τροποποιημένα προϊόντα), η ποιότητα της διατροφής των ιχθύων επηρεάζει την υγεία του καταναλωτή και με άλλους τρόπους: α) τα ψάρια που διατρέφονται σωστά δεν νοσούν και δεν χρειάζονται φάρμακα, οπότε τα προϊόντα δεν περιέχουν υπολείμματα φαρμάκων· β) η ποιότητα της ιχθυοτροφής και το ισόρροπο του σιτηρεσίου καθορίζουν τη σύσταση της σάρκας, δηλαδή την περιεκτικότητα σε λίπος και το είδος των λιπαρών οξέων. Γι' αυτό δεν χρησιμοποιούνται κορεσμένα λίπη, ώστε τα ψάρια να παρέχουν στον άνθρωπο πολυακόρεστα λιπαρά οξέα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Δύο τρόποι: απουσία υπολειμμάτων φαρμάκων (υγιή ψάρια) και σύσταση της σάρκας σε λίπος/λιπαρά οξέα.

Σωστό ή Λάθος — θρεπτικά συστατικά και πρώτες ύλες

Ερώτηση: Στις παρακάτω προτάσεις κυκλώστε την ένδειξη Σ ή Λ, δίπλα σε κάθε μια ανάλογα εάν το νόημά της είναι αντίστοιχα Σωστό ή Λάθος: i. Η τροφή αποτελείται από μία ή περισσότερες πρώτες ύλες. ii. Οι ιχθυοτροφές αποτελούνται από χημικά συστατικά που δεν είναι όμοια με αυτά που περιέχονται στο σώμα των υδρόβιων οργανισμών. iii. Τα νουκλεϊκά οξέα είναι ενώσεις που περιέχουν χλωριούχο νάτριο (αλάτι). iv. Οι βιταμίνες συναντώνται σε πολύ μεγάλες ποσότητες στους οργανισμούς. v. Η συναγρίδα και το μαγιάτικο εάν η διατροφή τους περιλαμβάνει σύμπηκτα, εμφανίζουν συμπτώματα κανιβαλισμού. vi. Σημαντικό κριτήριο για την εκτίμηση της ποιότητας των ιχθυαλεύρων αποτελεί το επίπεδο γλουτένης. vii. Η θρεπτική αξία των δημητριακών καρπών είναι μικρή. viii. Από τα σπέρματα των ψυχανθών, το πιο διαδεδομένο ως πρώτη ύλη στην παραγωγή ιχθυοτροφών είναι η σόγια. ix. Το ποσοστό των συμπληρωματικών πρώτων υλών στο σύνολο της ιχθυοτροφής σπάνια ξεπερνάει το 50%. x. Σκοπός της ανάμειξης των υλικών είναι η δημιουργία ενός ετερογενούς μείγματος. xi. Ο ρυθμός ανάπτυξης των εκτρεφόμενων ιχθύων με τη χρήση τροφών extruder είναι βραδύτερος. xii. Η ιχθυοτροφή με πλεόνασμα ενέργειας παράγει ιχθύες με λίπος που είναι αποδεκτοί από τους καταναλωτές.

Απάντηση:

• §12.1. «Η τροφή αποτελείται από μία ή περισσότερες πρώτες ύλες». (i: Σ)
• §12.1. Οι ιχθυοτροφές αποτελούνται από θρεπτικά συστατικά «των οποίων η χημική σύσταση είναι όμοια με αυτήν του σώματος των υδρόβιων οργανισμών». (ii: Λ)
• §12.1. «Τα νουκλεϊκά οξέα είναι ενώσεις που περιέχουν άζωτο», όχι χλωριούχο νάτριο. (iii: Λ)
• §12.1. «Οι βιταμίνες συναντώνται σε πολύ μικρές ποσότητες». (iv: Λ)
• §12.2. «η συναγρίδα και το μαγιάτικο στην περίπτωση που η διατροφή τους περιλαμβάνει σύμπηκτα, εμφανίζουν φαινόμενα κανιβαλισμού». (v: Σ)
• §12.3. «Σημαντικό κριτήριο για την εκτίμηση της ποιότητας των ιχθυάλευρων αποτελεί επίσης το επίπεδο της ισταμίνης» — όχι της γλουτένης, η οποία είναι υποπροϊόν αραβοσίτου ή σιταριού. (vi: Λ)
• §12.3. Για τους δημητριακούς καρπούς: «Η θρεπτική τους αξία είναι μεγάλη». (vii: Λ)
• §12.3. «Από τα σπέρματα ψυχανθών, το πιο διαδεδομένο ως πρώτη ύλη στην παραγωγή ιχθυοτροφών είναι η σόγια». (viii: Σ)
• §12.3. Για τις συμπληρωματικές πρώτες ύλες: «Το ποσοστό των ουσιών αυτών στο σύνολο της ιχθυοτροφής πολύ σπάνια ξεπερνάει το 2%» — όχι το 50%. (ix: Λ)
• §12.5. «Σκοπός της ανάμειξης είναι η δημιουργία ενός ομοιογενούς μείγματος». (x: Λ)
• §12.5. Με τις τροφές τύπου extruded «ο ρυθμός ανάπτυξης των εκτρεφόμενων ιχθύων … είναι ταχύτερος». (xi: Λ)
• §12.6. «ιχθυοτροφή με πλεόνασμα ενέργειας παράγει ιχθύες με λίπος, που όμως δεν είναι αποδεκτοί από τους καταναλωτές». (xii: Λ)

Σύνοψη: (ενδεικτική) i: Σ. ii: Λ (η χημική σύσταση είναι όμοια). iii: Λ (περιέχουν άζωτο). iv: Λ (πολύ μικρές ποσότητες). v: Σ. vi: Λ (κριτήριο είναι το επίπεδο της ισταμίνης). vii: Λ (η θρεπτική τους αξία είναι μεγάλη). viii: Σ. ix: Λ (το βιβλίο δίνει 2%). x: Λ (ομοιογενές μείγμα). xi: Λ (ο ρυθμός είναι ταχύτερος). xii: Λ (δεν είναι αποδεκτοί).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Σωστές απαντήσεις: i-Σ, ii-Λ, iii-Λ, iv-Λ, v-Σ, vi-Λ, vii-Λ, viii-Σ, ix-Λ, x-Λ, xi-Λ, xii-Λ