Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 4 (σελ. 69) – ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΥΛΙΚΩΝ Γ΄ ΕΠΑΛ
Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 4
Πλήρεις λύσεις και των 9 ερωτήσεων του 4ου κεφαλαίου: τα κύρια συστατικά για την παραγωγή κεραμικής, ο καολινίτης και η αντοχή του στις υψηλές θερμοκρασίες, η μέθοδος της επίπλευσης (levigation) και η σημασία της για τα λεπτόκοκκα κεραμικά, η διάκριση συσσωμάτωσης και υαλοποίησης με τα θερμοκρασιακά τους όρια, η οξειδωτική και η αναγωγική ατμόσφαιρα και η επίδρασή τους στο χρώμα μέσω του σιδήρου, η κάμινος ευθείας φλόγας των Αρχαίων Ελλήνων και το όριο των 1100 βαθμών, δύο τύποι επιχρισμάτων, η ταφική χρήση των λευκών ληκύθων και ο ρόλος του καολίνη στη λευκή ματ επιφάνειά τους.
Τα κύρια συστατικά για την παραγωγή κεραμικής
Ερώτηση: Να αναφέρετε τα κύρια συστατικά που απαιτούνται για την παραγωγή κεραμικής.
Απάντηση:
- Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ (§4.1, σελ. 50), αυτούσια: «Οι πρώτες ύλες που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή κεραμικών είναι πηλός, μη πλαστικές προσμείξεις, νερό και καύσιμη ύλη, όπως ξύλο.»
① ΠΗΛΟΣ ② ΜΗ ΠΛΑΣΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΜΕΙΞΕΙΣ ③ ΝΕΡΟ ④ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ (π.χ. ξύλο) - ① Ο ΠΗΛΟΣ — «το δομικό υλικό»: υπάρχει άφθονος στη φύση είτε ως λεπτόκοκκο ίζημα είτε ως προϊόν διάβρωσης ορισμένων πετρωμάτων. «Όταν αναμειγνύεται με νερό, αποκτά πλαστικότητα και μπορεί να πάρει εύκολα οποιοδήποτε σχήμα, όταν είναι υγρός.» Αποτελείται κυρίως από ένα ή περισσότερα αργιλικά ορυκτά — καολινίτες, ιλλίτες, μοντμοριλλονίτες, χλωρίτες — αλλά και από μη αργιλικά.
- ② ΟΙ ΜΗ ΠΛΑΣΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΜΕΙΞΕΙΣ: προστίθενται «αφ' ενός όταν οι πηλοί είναι πολύ πλαστικοί και επομένως είναι δύσκολο να μορφοποιηθούν σε σκεύη ή αγγεία, και αφ' ετέρου για να μη ραγίζουν εύκολα κατά το στέγνωμα».
* ΟΡΥΚΤΑ ασβεστίτης ή χαλαζίας * ΟΡΓΑΝΙΚΑ σπόροι ή φυτά * ΒΙΟΫΛΙΚΑ όστρακα ή καμένο ξύλο * ΑΝΘΡΩΠΟΓΕΝΗ ΥΛΙΚΑ θραύσματα κεραμικών - ③ ΤΟ ΝΕΡΟ: «επειδή συνήθως ο πηλός δεν περιέχει αρκετή ποσότητα νερού ώστε να μπορεί να δουλευτεί, για να μορφοποιηθεί σε αγγείο ή σκεύος, πρέπει να προσθέτουμε νερό». ⚠️ Και η σύσταση του νερού μετράει: «η ύπαρξη αλατιού στο νερό εμποδίζει την αποσύνθεση του προστιθέμενου ασβεστίτη στον πηλό και επιτρέπει στο κεραμικό να μπορεί να ψηθεί σε υψηλότερη θερμοκρασία χωρίς να ραγίζει». ④ Η ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ: «επιλέγεται έτσι, ώστε να επιτυγχάνονται υψηλές θερμοκρασίες ψησίματος» — άχυρο, πολτός ελιάς ή ξύλο· εξαρτάται από τη διαθεσιμότητά της και από τις συνθήκες ψησίματος. «Το ξύλο είναι η καλύτερη καύσιμη ύλη για φούρνους υψηλών θερμοκρασιών.»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι πρώτες ύλες που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή κεραμικών είναι τέσσερις: ο πηλός, οι μη πλαστικές προσμείξεις, το νερό και η καύσιμη ύλη, όπως το ξύλο. Ο πηλός είναι το δομικό υλικό για την παραγωγή κεραμικών, υπάρχει άφθονος στη φύση είτε ως λεπτόκοκκο ίζημα είτε ως προϊόν διάβρωσης ορισμένων πετρωμάτων, και όταν αναμειγνύεται με νερό αποκτά πλαστικότητα και μπορεί να πάρει εύκολα οποιοδήποτε σχήμα. Οι μη πλαστικές προσμείξεις, δηλαδή ορυκτά όπως ο ασβεστίτης ή ο χαλαζίας, οργανικά όπως σπόροι ή φυτά, βιοϋλικά όπως όστρακα ή καμένο ξύλο και ανθρωπογενή υλικά όπως θραύσματα κεραμικών, προστίθενται όταν οι πηλοί είναι πολύ πλαστικοί και δύσκολο να μορφοποιηθούν, αλλά και για να μη ραγίζουν εύκολα κατά το στέγνωμα. Το νερό είναι απαραίτητο, επειδή συνήθως ο πηλός δεν περιέχει αρκετή ποσότητα νερού ώστε να μπορεί να δουλευτεί. Τέλος, η καύσιμη ύλη επιλέγεται έτσι ώστε να επιτυγχάνονται υψηλές θερμοκρασίες ψησίματος, με το ξύλο να είναι η καλύτερη καύσιμη ύλη για φούρνους υψηλών θερμοκρασιών.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ο καολινίτης και οι ιδιότητές του
Ερώτηση: Τι είναι ο καολινίτης; Να αναφέρετε μια από τις βασικές ιδιότητές του.
Απάντηση:
- ΤΙ ΕΙΝΑΙ (§4.1, σελ. 50): ο καολινίτης είναι μία από τις κύριες ομάδες αργιλούχων ορυκτών που περιέχονται στους πηλούς. Το βιβλίο απαριθμεί τέσσερις τέτοιες ομάδες: καολινίτες, ιλλίτες, μοντμοριλλονίτες, χλωρίτες.
- ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΑΡΓΙΛΟΥΧΑ ΟΡΥΚΤΑ ΓΕΝΙΚΑ: «έχουν συγκεκριμένη σύνθεση και κρυσταλλική δομή. Όταν θερμαίνονται, αλλάζουν κρυσταλλική δομή και γίνονται σκληρά. Επίσης, τα αργιλούχα ορυκτά είναι αυτά που επηρεάζουν την εργασιμότητα/πλαστικότητα του πηλού.»
- ΟΙ ΒΑΣΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΚΑΟΛΙΝΙΤΗ — αυτούσια: «Καολινίτες: είναι ανθεκτικοί (αντέχουν σε υψηλές θερμοκρασίες χωρίς να τήκονται) και λευκού χρώματος, όταν είναι σε καθαρή μορφή (χωρίς προσμείξεις).»
① ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ αντέχουν σε ΥΨΗΛΕΣ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΕΣ ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΤΗΚΟΝΤΑΙ ② ΧΡΩΜΑ ΛΕΥΚΟΙ, σε ΚΑΘΑΡΗ μορφή (χωρίς προσμείξεις) - ΓΙΑ ΣΥΓΚΡΙΣΗ, ΟΙ ΑΛΛΕΣ ΤΡΕΙΣ ΟΜΑΔΕΣ:
ΙΛΛΙΤΕΣ πλούσιοι σε ΚΑΛΙΟ και ΣΙΔΗΡΟ · ο πηλός ΥΑΛΟΠΟΙΕΙΤΑΙ (σκληραίνει) σε ΣΧΕΤΙΚΑ ΧΑΜΗΛΕΣ θερμοκρασίες, ΚΑΤΩ ΑΠΟ 1000°C ΜΟΝΤΜΟΡΙΛΛΟΝΙΤΕΣ ΠΟΛΥ ΠΛΑΣΤΙΚΟΙ (κολλώδεις) · ΠΟΤΕ δεν χρησιμοποιούνται ΜΕΜΟΝΩΜΕΝΑ · με το ψήσιμο ΚΑΦΕ, ΚΟΚΚΙΝΟ ή ΓΚΡΙ → συχνά για ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗ ΧΛΩΡΙΤΕΣ με το ψήσιμο ΣΚΟΥΡΑ ΧΡΩΜΑΤΑ, αλλά ΜΙΚΡΗ ΕΡΓΑΣΙΜΟΤΗΤΑ μεμονωμένα - ΠΟΥ ΦΑΙΝΕΤΑΙ ΠΡΑΚΤΙΚΑ Η ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΚΑΟΛΙΝΗ — στις λευκές ληκύθους (§4.6): το σώμα του αγγείου καλυπτόταν με λευκό επίχρισμα, αιώρημα καολίνη· επειδή ο καολίνης χρειάζεται θερμοκρασία μεγαλύτερη από 950°C και το αγγείο ψηνόταν στους 800-950°C, «δεν έλιωνε, με αποτέλεσμα να δημιουργείται μια λευκή ματ επιφάνεια». Η ίδια ιδιότητα, δηλαδή, εξηγεί και το λευκό χρώμα και το ματ, πορώδες φινίρισμα των αγγείων αυτών.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο καολινίτης είναι μία από τις κύριες ομάδες αργιλούχων ορυκτών που περιέχονται στους πηλούς, μαζί με τους ιλλίτες, τους μοντμοριλλονίτες και τους χλωρίτες. Τα αργιλούχα ορυκτά έχουν συγκεκριμένη σύνθεση και κρυσταλλική δομή, όταν θερμαίνονται αλλάζουν κρυσταλλική δομή και γίνονται σκληρά, και είναι αυτά που επηρεάζουν την εργασιμότητα και την πλαστικότητα του πηλού. Βασική ιδιότητα των καολινιτών είναι ότι είναι ανθεκτικοί, δηλαδή αντέχουν σε υψηλές θερμοκρασίες χωρίς να τήκονται, ενώ επίσης είναι λευκού χρώματος όταν βρίσκονται σε καθαρή μορφή, χωρίς προσμείξεις. Η ανθεκτικότητα αυτή φαίνεται πρακτικά στις λευκές ληκύθους, όπου ο καολίνης του λευκού επιχρίσματος δεν έλιωνε στους 800 με 950 βαθμούς του ψησίματος, αφού χρειάζεται θερμοκρασία μεγαλύτερη από 950 βαθμούς.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Η διαδικασία του levigation και η σημασία της
Ερώτηση: Να περιγράψετε την διαδικασία του levigation και να αναφέρετε το λόγο που την καθιστά σημαντική για την παραγωγή «λεπτόκοκκων» κεραμικών.
Απάντηση:
- ⚠️ ΟΡΟΛΟΓΙΑ — ΠΡΟΣΟΧΗ: ο όρος «levigation» δεν εμφανίζεται πουθενά στο κείμενο του κεφαλαίου. Η §4.2 περιγράφει ακριβώς την ίδια διαδικασία με την ελληνική ονομασία «η μέθοδος της επίπλευσης».
- ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ (§4.2, σελ. 53): «Λεπτόκοκκος πηλός μπορεί να παραχθεί με διαδικασίες καθαρισμού και διαχωρισμού με τη μέθοδο της επίπλευσης, και μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως επίχρισμα ή για την κατασκευή λεπτότερων κεραμικών. Η επίπλευση μπορεί να γίνει με δύο διαδικασίες.»
- ΠΡΩΤΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ:
① ΠΡΟΣΘΗΚΗ ΝΕΡΟΥ σε ΛΑΚΚΟ ή ΔΕΞΑΜΕΝΗ που περιέχει ΚΟΜΜΑΤΙΑ ΞΗΡΟΥ ΠΗΛΟΥ ② «το νερό ΔΙΕΙΣΔΥΕΙ στον πηλό και τα κομμάτια ΓΙΝΟΝΤΑΙ ΜΑΛΑΚΑ ΣΑΝ ΛΑΣΠΗ» — «η διαδικασία αυτή διαρκεί ΜΕΡΙΚΕΣ ΩΡΕΣ, ΑΚΟΜΑ ΚΑΙ ΜΕΡΕΣ» ③ ΠΡΟΣΤΙΘΕΤΑΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΝΕΡΟ και ο πηλός ΑΝΑΚΑΤΕΥΕΤΑΙ με εργαλείο — «ακόμα ο κεραμέας μπορεί να χρησιμοποιήσει τα ΠΟΔΙΑ ή τα ΧΕΡΙΑ του» ④ «δημιουργείται μια ΟΜΟΙΟΜΟΡΦΗ ΔΙΑΣΠΟΡΑ των σωματιδίων του πηλού και τα ΧΟΝΔΡΑ ΣΩΜΑΤΙΔΙΑ ΚΑΤΑΚΑΘΟΝΤΑΙ ΣΤΟΝ ΠΑΤΟ του λάκκου ή της δεξαμενής και ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΑΦΑΙΡΕΘΟΥΝ» - ΔΕΥΤΕΡΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ — «παράγονται ακόμα λεπτότερα κλάσματα πηλού απ' ό,τι με την άλλη, τα οποία προορίζονται για φίνα κεραμικά ή επιχρίσματα»:
① «ο πηλός ΡΕΕΙ ΑΡΓΑ μέσα από ένα ΜΑΚΡΥ ΚΑΙ ΡΗΧΟ ΑΥΛΑΚΙ, πριν περάσει στον λάκκο ή στη δεξαμενή» ② «τα ΧΟΝΔΡΟΤΕΡΑ σωματίδια ΠΑΡΑΜΕΝΟΥΝ ΣΤΟΝ ΠΑΤΟ» ③ «τα ΛΕΠΤΟΤΕΡΑ ΠΑΡΑΜΕΝΟΥΝ ΔΙΕΣΠΑΡΜΕΝΑ ΕΠΑΝΩ, ΣΑΝ ΑΙΩΡΗΜΑΤΑ»➜ Η ΑΡΧΗ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΔΥΟ: το βαρύτερο, χονδρόκοκκο υλικό κατακάθεται, ενώ το ελαφρύτερο, λεπτόκοκκο μένει αιωρούμενο — έτσι πετυχαίνεται ο μηχανικός διαχωρισμός κατά μέγεθος κόκκου.
- ΓΙΑΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ ΓΙΑ ΤΑ «ΛΕΠΤΟΚΟΚΚΑ» ΚΕΡΑΜΙΚΑ — ο λόγος που ζητά η ερώτηση:
· ΜΟΝΟ έτσι απομακρύνονται τα ΧΟΝΔΡΑ ΣΩΜΑΤΙΔΙΑ που θα εμπόδιζαν τη μορφοποίηση ΛΕΠΤΩΝ ΤΟΙΧΩΜΑΤΩΝ · δίνει «ΛΕΠΤΟΤΕΡΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ ΠΗΛΟΥ (που χρησιμοποιούνται ΩΣ ΕΠΙΧΡΙΣΜΑΤΑ ΣΕ ΚΕΡΑΜΙΚΑ)» · η ΔΕΥΤΕΡΗ διαδικασία δίνει τα ΠΙΟ ΛΕΠΤΑ κλάσματα, ΓΙΑ ΦΙΝΑ ΚΕΡΑΜΙΚΑ⚠️ Η ΣΥΝΔΕΣΗ ΜΕ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΑΓΓΕΙΑ (§4.6): η μαύρη γυαλιστερή επιφάνεια των αττικών μελανόμορφων «οφειλόταν σε ένα επίχρισμα που αποτελούνταν από πολύ λεπτόκοκκο πηλό χαμηλής περιεκτικότητας σε ασβέστιο» — χωρίς επίπλευση δεν θα υπήρχε τέτοιο επίχρισμα.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η διαδικασία που η ερώτηση ονομάζει levigation περιγράφεται στο βιβλίο ως η μέθοδος της επίπλευσης και είναι η παραγωγή λεπτόκοκκου πηλού με διαδικασίες καθαρισμού και διαχωρισμού. Γίνεται με δύο διαδικασίες. Στην πρώτη, προστίθεται νερό σε έναν λάκκο ή σε μια δεξαμενή που περιέχει κομμάτια ξηρού πηλού, το νερό διεισδύει στον πηλό και τα κομμάτια γίνονται μαλακά σαν λάσπη, κάτι που διαρκεί μερικές ώρες ή ακόμα και μέρες. Στη συνέχεια προστίθεται περισσότερο νερό και ο πηλός ανακατεύεται με ένα εργαλείο ή με τα πόδια και τα χέρια, ώστε να δημιουργηθεί ομοιόμορφη διασπορά των σωματιδίων, ενώ τα χονδρά σωματίδια κατακάθονται στον πάτο και αφαιρούνται. Με τη δεύτερη διαδικασία παράγονται ακόμα λεπτότερα κλάσματα πηλού, που προορίζονται για φίνα κεραμικά ή επιχρίσματα: ο πηλός ρέει αργά μέσα από ένα μακρύ και ρηχό αυλάκι πριν περάσει στον λάκκο ή στη δεξαμενή, τα χονδρότερα σωματίδια παραμένουν στον πάτο και τα λεπτότερα παραμένουν διεσπαρμένα επάνω σαν αιωρήματα. Η διαδικασία είναι σημαντική για την παραγωγή λεπτόκοκκων κεραμικών, γιατί μόνο με αυτήν απομακρύνονται τα χονδρά σωματίδια και παράγονται τα λεπτά κλάσματα πηλού που χρησιμοποιούνται ως επιχρίσματα ή για την κατασκευή λεπτότερων κεραμικών.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- ⚠️ Ο ΟΡΟΣ «LEVIGATION» ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΣΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ — η §4.2 τον αποδίδει ως «μέθοδο της επίπλευσης». Η απόδοση είναι μάλιστα ατυχής, αφού αυτό που περιγράφεται είναι καθίζηση των χονδρών κόκκων και όχι επίπλευσή τους.
Συμπύκνωση (sintering) και υαλοποίηση
Ερώτηση: Ποια είναι η διαφορά μεταξύ της συμπύκνωσης (sintering) και της υαλοποίησης;
Απάντηση:
- ⚠️ ΟΡΟΛΟΓΙΑ: η ερώτηση λέει «συμπύκνωση (sintering)», ενώ η §4.4 ονομάζει την ίδια διαδικασία «συσσωμάτωση». Πρόκειται για τον ίδιο όρο με δύο ελληνικές αποδόσεις μέσα στο ίδιο κεφάλαιο.
- Η ΣΥΣΣΩΜΑΤΩΣΗ / SINTERING — ΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΣΤΑΔΙΟ ΤΟΥ ΨΗΣΙΜΑΤΟΣ (§4.4, σελ. 58): «Στο δεύτερο στάδιο (μεταξύ 600°C-850°C) τα αργιλούχα ορυκτά αρχίζουν να αποσυντίθενται, ώσπου οι ακμές των κρυστάλλων των ορυκτών τήκονται και συνδέονται. Αυτή η διαδικασία καλείται συσσωμάτωση.» ⚠️ ΤΟ ΚΡΙΣΙΜΟ ΣΗΜΕΙΟ: «Είναι σημαντικό ότι τα αργιλούχα ορυκτά του πηλού συσσωματώνονται χωρίς να τήκονται, διαφορετικά θα απορροφούσαν ξανά νερό και θα αποκτούσαν την αρχική δομή τους.» Δηλαδή τήκονται μόνο οι ακμές των κρυστάλλων, όχι οι κρύσταλλοι. «Η θερμοκρασία που απαιτείται για τη συσσωμάτωση εξαρτάται από τον τύπο των αργιλούχων ορυκτών που περιέχονται στον πηλό.»
- Η ΥΑΛΟΠΟΙΗΣΗ — ΤΟ ΤΕΛΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ (σελ. 58): «Το τελικό στάδιο του ψησίματος είναι η υαλοποίηση. Κατά τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας σχηματίζεται γυαλί από τον πηλό.»
ΠΟΤΕ ΞΕΚΙΝΑ «όταν τα αργιλούχα ορυκτά (πυριτικά ή οξείδια) ΑΡΧΙΖΟΥΝ ΝΑ ΛΙΩΝΟΥΝ ΚΑΙ ΝΑ ΤΗΚΟΝΤΑΙ» ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ ξεκινά ΣΤΟΥΣ 850°C, «αλλά ΔΕ ΓΙΝΕΤΑΙ ΕΜΦΑΝΗΣ στο κεραμικό παρά ΜΕΤΑΞΥ 900°C-950°C» ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ «η ΥΑΛΩΔΗΣ ΔΟΜΗ που σχηματίζεται ΕΛΑΤΤΩΝΕΙ ΤΟ ΠΟΡΩΔΕΣ του κεραμικού υλικού»⚠️ Το «γυαλί» αυτό «δεν είναι όπως το γυαλί της καθημερινής χρήσης (π.χ. δεν είναι διαφανές), αλλά ονομάζεται έτσι, επειδή έχει ορισμένες ιδιότητες παρόμοιες με αυτό».
- Η ΔΙΑΦΟΡΑ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΜΕΝΗ:
ΣΥΣΣΩΜΑΤΩΣΗ (sintering) ΥΑΛΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΑΔΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΤΕΛΙΚΟ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ 600°C - 850°C από 850°C, εμφανής 900-950°C ΤΙ ΤΗΚΕΤΑΙ ΜΟΝΟ ΟΙ ΑΚΜΕΣ των ΤΑ ΙΔΙΑ ΤΑ ΑΡΓΙΛΟΥΧΑ κρυστάλλων ΟΡΥΚΤΑ λιώνουν και τήκονται ΤΙ ΠΡΟΚΥΠΤΕΙ ΣΥΝΔΕΣΗ των κρυστάλλων ΓΥΑΛΙ από τον πηλό ΣΤΟ ΠΟΡΩΔΕΣ — ΕΛΑΤΤΩΝΕΤΑΙ ΑΝ ΓΙΝΕΙ ΛΑΘΟΣ αν ΤΑΚΟΥΝ τα ορυκτά, θα — ξαναπορροφούσαν νερό - ΓΙΑΤΙ ΕΧΕΙ ΣΗΜΑΣΙΑ — «Η έκταση αυτών των φάσεων προσδιορίζει το είδος του κεραμικού και τις ιδιότητές του»:
ΤΕΡΑΚΟΤΕΣ κυριαρχεί η ΚΡΥΣΤΑΛΛΙΚΗ φάση · η υαλώδης ΑΠΟΥΣΙΑΖΕΙ ή είναι πολύ ελάχιστη · το σκεύος είναι ΠΟΛΥ ΠΟΡΩΔΕΣ ΠΟΡΣΕΛΑΝΗ κυριαρχεί η ΥΑΛΩΔΗΣ φάση · η κρυσταλλική ΕΛΑΧΙΣΤΗ ή σχεδόν απούσα · το σκεύος ΔΕΝ είναι πορώδες
Σύνοψη: (ενδεικτική) Πρόκειται για δύο διαδοχικά στάδια του ψησίματος. Η συμπύκνωση, που το βιβλίο ονομάζει συσσωμάτωση, είναι το δεύτερο στάδιο και γίνεται μεταξύ 600 και 850 βαθμών Κελσίου: τα αργιλούχα ορυκτά αρχίζουν να αποσυντίθενται, ώσπου οι ακμές των κρυστάλλων των ορυκτών τήκονται και συνδέονται. Είναι σημαντικό ότι τα αργιλούχα ορυκτά συσσωματώνονται χωρίς να τήκονται τα ίδια, διαφορετικά θα απορροφούσαν ξανά νερό και θα αποκτούσαν την αρχική δομή τους. Η υαλοποίηση αντίθετα είναι το τελικό στάδιο του ψησίματος, κατά το οποίο σχηματίζεται γυαλί από τον πηλό, και ξεκινά όταν τα αργιλούχα ορυκτά, πυριτικά ή οξείδια, αρχίζουν να λιώνουν και να τήκονται. Ξεκινά στους 850 βαθμούς, αλλά δεν γίνεται εμφανής στο κεραμικό παρά μεταξύ 900 και 950 βαθμών, και η υαλώδης δομή που σχηματίζεται ελαττώνει το πορώδες του κεραμικού υλικού. Η διαφορά τους δηλαδή είναι ότι στη συσσωμάτωση τήκονται μόνο οι ακμές των κρυστάλλων και οι κρύσταλλοι απλώς συνδέονται, ενώ στην υαλοποίηση λιώνουν τα ίδια τα αργιλούχα ορυκτά και σχηματίζεται υαλώδης μάζα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- ⚠️ ΔΥΟ ΟΡΟΙ ΓΙΑ ΤΟ ΙΔΙΟ ΠΡΑΓΜΑ: η ερώτηση λέει «συμπύκνωση (sintering)», το κείμενο της §4.4 λέει «συσσωμάτωση». Στην απάντηση καλό είναι να αναφέρονται και οι δύο.
Οξειδωτική και αναγωγική ατμόσφαιρα και το χρώμα των κεραμικών
Ερώτηση: Ποια είναι η διαφορά μεταξύ της οξειδωτικής και της αναγωγικής ατμόσφαιρας, και πώς επηρεάζει η καθεμιά το χρώμα των κεραμικών;
Απάντηση:
- ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ (§4.4, σελ. 59): «Η ατμόσφαιρα κατά τη διάρκεια του ψησίματος επηρεάζει τον τύπο του κεραμικού σκεύους που παράγεται. Η ατμόσφαιρα μπορεί να είναι οξειδωτική, αναγωγική ή ουδέτερη.»
ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΗ χρειάζεται ΟΞΥΓΟΝΟ ΑΝΑΓΩΓΙΚΗ χρειάζεται ΜΟΝΟΞΕΙΔΙΟ ΤΟΥ ΑΝΘΡΑΚΑ ΟΥΔΕΤΕΡΗ χρειάζεται ΔΙΟΞΕΙΔΙΟ ΤΟΥ ΑΝΘΡΑΚΑ - ΟΙ ΟΡΙΣΜΟΙ, ΑΥΤΟΥΣΙΟΙ (σελ. 59-60):
ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΗ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ «έχουμε, όταν η ΠΟΣΟΤΗΤΑ ΟΞΥΓΟΝΟΥ ΕΙΝΑΙ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΑΠΟ ΑΥΤΗΝ ΠΟΥ ΑΠΑΙΤΕΙΤΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΥΣΗ ΤΗΣ ΚΑΥΣΙΜΗΣ ΥΛΗΣ, και εμφανίζεται, όταν υπάρχει ΠΛΕΟΝΑΣΜΟΣ ΣΕ ΑΕΡΑ» ΑΝΑΓΩΓΙΚΗ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ «υφίσταται, όταν ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΑΡΚΕΤΟ ΟΞΥΓΟΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΥΣΗ ΤΗΣ ΚΑΥΣΙΜΗΣ ΥΛΗΣ και ΣΧΗΜΑΤΙΖΕΤΑΙ ΜΟΝΟΞΕΙΔΙΟ ΤΟΥ ΑΝΘΡΑΚΑ στην ατμόσφαιρα, και εμφανίζεται, όταν υπάρχει ΕΛΛΕΙΨΗ ΑΕΡΑ»➜ Η ΔΙΑΦΟΡΑ ΣΕ ΜΙΑ ΓΡΑΜΜΗ: πλεόνασμα αέρα → οξειδωτική· έλλειψη αέρα → αναγωγική.
- Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΤΟ ΧΡΩΜΑ (σελ. 60) — «Η παρουσία σιδήρου στον πηλό επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό το χρώμα του κεραμικού σκεύους.»
ΣΙΔΗΡΟΥΧΑ ΟΡΥΚΤΑ + ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΗ «ο σίδηρος θα ΟΞΕΙΔΩΘΕΙ και θα αποκτήσει ΚΟΚΚΙΝΩΠΟ ΧΡΩΜΑ (π.χ. όπως της σκουριάς)» ΣΙΔΗΡΟΥΧΑ ΟΡΥΚΤΑ + ΑΝΑΓΩΓΙΚΗ «ο σίδηρος θα ΑΝΑΧΘΕΙ και θα γίνει ΓΚΡΙ ή ΜΑΥΡΟΣ»«Έτσι, οι κεραμείς μπορούν να ρυθμίζουν και να εκμεταλλεύονται την ατμόσφαιρα ψησίματος, για να μεταβάλλουν το χρώμα του κεραμικού σκεύους.»
- ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ (§4.6): «Η μυκηναϊκή τεχνολογία παραγωγής της ζωγραφιστής διακόσμησης βασιζόταν στη χρήση σιδηρούχων χρωστικών που απλώνονταν σε διάφορες πυκνότητες πριν από το ψήσιμο. Κατά τη διάρκεια του ψησίματος, η ατμόσφαιρα της καμίνου ρυθμιζόταν ανάλογα σε αναγωγική ή σε οξειδωτική και είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία μαύρου ή ερυθρού χρώματος αντίστοιχα.» Το ίδιο ισχύει και για τη μαύρη γυαλιστερή επιφάνεια των αττικών μελανόμορφων, που ψηνόταν κάτω από αναγωγικές συνθήκες, και για τον κύκλο οξειδωτικής-αναγωγικής-οξειδωτικής ατμόσφαιρας των λευκών ληκύθων.
- ⚠️ ΜΗΝ ΞΕΧΑΣΕΙΣ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ: η αλλαγή χρώματος προϋποθέτει παρουσία σιδήρου στον πηλό ή στη χρωστική. Χωρίς σιδηρούχα ορυκτά, η ρύθμιση της ατμόσφαιρας δεν δίνει την αντίθεση κόκκινου-μαύρου.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η οξειδωτική ατμόσφαιρα χρειάζεται οξυγόνο και έχουμε όταν η ποσότητα οξυγόνου είναι μεγαλύτερη από αυτήν που απαιτείται για την καύση της καύσιμης ύλης, δηλαδή όταν υπάρχει πλεονασμός σε αέρα. Η αναγωγική ατμόσφαιρα χρειάζεται μονοξείδιο του άνθρακα και υφίσταται όταν δεν υπάρχει αρκετό οξυγόνο για την καύση της καύσιμης ύλης και σχηματίζεται μονοξείδιο του άνθρακα, δηλαδή όταν υπάρχει έλλειψη αέρα. Ως προς το χρώμα, η επίδραση είναι αντίθετη και εξαρτάται από την παρουσία σιδήρου στον πηλό, που τον επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό. Αν τα αργιλούχα ορυκτά περιέχουν σίδηρο και ψηθούν σε οξειδωτική ατμόσφαιρα, ο σίδηρος θα οξειδωθεί και θα αποκτήσει κοκκινωπό χρώμα, όπως της σκουριάς. Αν τα ίδια σιδηρούχα ορυκτά ψηθούν κάτω από αναγωγική ατμόσφαιρα, ο σίδηρος θα αναχθεί και θα γίνει γκρι ή μαύρος. Έτσι οι κεραμείς μπορούν να ρυθμίζουν και να εκμεταλλεύονται την ατμόσφαιρα ψησίματος, για να μεταβάλλουν το χρώμα του κεραμικού σκεύους, όπως έκαναν οι Μυκηναίοι κεραμείς με τις σιδηρούχες χρωστικές τους.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ο τύπος καμίνου των Αρχαίων Ελλήνων και η μέγιστη θερμοκρασία
Ερώτηση: Ποιο τύπο καμίνου χρησιμοποιούσαν οι Αρχαίοι Έλληνες και ποια ήταν η υψηλότερη θερμοκρασία που μπορούσαν να επιτύχουν για την παραγωγή κεραμικών;
Απάντηση:
- Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ (§4.4, σελ. 61), αυτούσια: «Κατά τα αρχαία και ρωμαϊκά χρόνια χρησιμοποιούνταν περισσότερο κάμινοι ευθείας φλόγας για το ψήσιμο των κεραμικών σε θερμοκρασίες κάτω από 1100°C.»
ΤΥΠΟΣ ΚΑΜΙΝΟΣ ΕΥΘΕΙΑΣ ΦΛΟΓΑΣ (ανοδικής κίνησης του αέρα) ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ ΚΑΤΩ ΑΠΟ 1100°C - ΠΩΣ ΕΙΝΑΙ Η ΚΑΜΙΝΟΣ ΕΥΘΕΙΑΣ ΦΛΟΓΑΣ: «είναι μια θολωτή κατασκευή που χρησιμοποιήθηκε για το ψήσιμο κεραμικών, όπου η φωτιά βρίσκεται κάτω από τα κεραμικά και υπάρχει άνοιγμα-αεραγωγός στην κορυφή που επιτρέπει τη διέξοδο του καπνού».
┌─── ΑΝΟΙΓΜΑ-ΑΕΡΑΓΩΓΟΣ (διέξοδος καπνού) ╭──┴──╮ │ ΚΕΡΑΜΙΚΑ │ ← ο αέρας/η φλόγα ανεβαίνει ΕΥΘΕΙΑ, ΑΝΟΔΙΚΑ │ │ │ ΦΩΤΙΑ │ ← η φωτιά ΚΑΤΩ από τα κεραμικά ╰──────────╯Υλικά κατασκευής των καμίνων: πέτρα ή τούβλα.
- Ο ΑΛΛΟΣ ΤΥΠΟΣ — ΓΙΑ ΣΥΓΚΡΙΣΗ: «Για να παραχθούν θερμοκρασίες υψηλότερες από 1100°C, απαιτείται κάμινος αναστρεφόμενης φλόγας (καθοδικής κίνησης του αέρα). Στις κάμινους αναστρεφόμενης φλόγας η φωτιά βρίσκεται στο ίδιο σημείο, όπως και στην κάμινο ευθείας φλόγας, αλλά η θερμότητα εκτρέπεται από την οροφή του φούρνου προς τα κάτω, προς τα κεραμικά.»
- ΟΙ ΠΙΟ ΠΡΩΤΟΓΟΝΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ, ΠΟΥ ΠΡΟΗΓΗΘΗΚΑΝ:
ΑΝΟΙΧΤΗ ΦΩΤΙΑ «η ΠΙΟ ΑΠΛΗ ΜΟΡΦΗ ψησίματος· ΔΕΝ ΑΠΑΙΤΕΙ ΚΑΜΙΑ ΥΠΟΔΟΜΗ παρά μόνο καύσιμη ύλη, και ήταν ΠΙΘΑΝΩΣ Η ΠΡΩΤΗ ΜΕΘΟΔΟΣ» ΛΑΚΚΟΙ ΠΕΡΙΚΛΕΙΟΝΤΑΝ ΜΕ ΠΕΤΡΕΣ · ξύλο ΚΑΤΩ ΚΑΙ ΠΑΝΩ από τα σκεύη ⚠️ «Και στις δύο περιπτώσεις είναι ΠΟΛΥ ΔΥΣΚΟΛΟ ΝΑ ΕΛΕΓΧΘΕΙ Η ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ κάτω από τέτοιες συνθήκες ψησίματος.»➜ Ακριβώς γι' αυτό η κάμινος ήταν τεχνολογική τομή: επέτρεπε έλεγχο της ατμόσφαιρας, άρα και ρύθμιση του χρώματος (οξειδωτική/αναγωγική).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Κατά τα αρχαία και ρωμαϊκά χρόνια χρησιμοποιούνταν περισσότερο κάμινοι ευθείας φλόγας, δηλαδή ανοδικής κίνησης του αέρα, για το ψήσιμο των κεραμικών, σε θερμοκρασίες κάτω από 1100 βαθμούς Κελσίου. Η κάμινος ευθείας φλόγας είναι μια θολωτή κατασκευή, όπου η φωτιά βρίσκεται κάτω από τα κεραμικά και υπάρχει άνοιγμα ή αεραγωγός στην κορυφή που επιτρέπει τη διέξοδο του καπνού, ενώ κατασκευαζόταν από υλικά όπως πέτρα ή τούβλα. Για να παραχθούν θερμοκρασίες υψηλότερες από 1100 βαθμούς απαιτείται κάμινος αναστρεφόμενης φλόγας, στην οποία η φωτιά βρίσκεται στο ίδιο σημείο, αλλά η θερμότητα εκτρέπεται από την οροφή του φούρνου προς τα κάτω, προς τα κεραμικά. Επομένως η υψηλότερη θερμοκρασία που μπορούσαν να επιτύχουν οι Αρχαίοι Έλληνες για την παραγωγή κεραμικών ήταν κάτω από τους 1100 βαθμούς Κελσίου.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Δύο τύποι επιχρισμάτων για τη διακόσμηση κεραμικών
Ερώτηση: Να αναφέρετε δύο τύπους επιχρισμάτων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν στη διακόσμηση των κεραμικών.
Απάντηση:
- ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΕΠΙΧΡΙΣΜΑ (§4.5, σελ. 64): «Επίχρισμα είναι ένα λεπτόκοκκο κλάσμα πηλού, συνήθως είναι ένα ρευστό αιώρημα του πηλού, το οποίο χρησιμοποιείται για την κατασκευή κεραμικών σκευών και απλώνεται στην επιφάνειά τους πριν από το ψήσιμο. Τα επιχρίσματα μπορούν να απλωθούν στην επιφάνεια του κεραμικού, για να μεταβάλουν το χρώμα τους.» Η εφαρμογή γίνεται με εμβάπτιση, με έγχυση ή με σφουγγάρι.
- ΟΙ ΔΥΟ ΤΥΠΟΙ ΠΟΥ ΔΙΝΕΙ ΤΟ ΙΔΙΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΑΓΓΕΙΑ (§4.6, λευκές λήκυθοι, σελ. 67):
① ΕΠΙΧΡΙΣΜΑ ΥΨΗΛΗΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΣΙΔΗΡΟ «ο ΛΑΙΜΟΣ και η ΒΑΣΗ του κεραμικού σκεύους ΚΑΛΥΠΤΟΤΑΝ με ένα επίχρισμα ΥΨΗΛΗΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΣΙΔΗΡΟ» → με τον σωστό κύκλο ψησίματος δίνει το ΑΔΙΑΠΕΡΑΣΤΟ ΜΑΥΡΟ ΓΥΑΛΙΣΤΕΡΟ ΦΙΝΙΡΙΣΜΑ ② ΛΕΥΚΟ ΕΠΙΧΡΙΣΜΑ — ΑΙΩΡΗΜΑ ΚΑΟΛΙΝΗ «το ΣΩΜΑ του αγγείου ΚΑΛΥΠΤΟΤΑΝ με ένα ΛΕΥΚΟ ΕΠΙΧΡΙΣΜΑ, που ήταν ένα ΑΙΩΡΗΜΑ ΚΑΟΛΙΝΗ» → δίνει τη ΛΕΥΚΗ ΜΑΤ επιφάνεια, γιατί ο καολίνης ΔΕΝ ΛΙΩΝΕΙ κάτω από τους 950°C - ΕΝΑΣ ΤΡΙΤΟΣ ΤΥΠΟΣ — ΤΟ ΜΕΛΑΝΟΜΟΡΦΟ ΕΠΙΧΡΙΣΜΑ (§4.6, σελ. 66-67): η μαύρη γυαλιστερή επιφάνεια των αττικών μελανόμορφων αγγείων «οφειλόταν σε ένα επίχρισμα που αποτελούνταν από πολύ λεπτόκοκκο πηλό χαμηλής περιεκτικότητας σε ασβέστιο, που ψηνόταν κάτω από αναγωγικές συνθήκες».
- ⚠️ ΜΗΝ ΜΠΕΡΔΕΨΕΙΣ ΤΟ ΕΠΙΧΡΙΣΜΑ ΜΕ ΤΟ ΥΑΛΩΜΑ:
ΕΠΙΧΡΙΣΜΑ ΛΕΠΤΟΚΟΚΚΟ ΚΛΑΣΜΑ ΠΗΛΟΥ, ρευστό αιώρημα · απλώνεται ΠΡΙΝ το ψήσιμο · μεταβάλλει το ΧΡΩΜΑ ΥΑΛΩΜΑ ΥΑΛΩΔΕΣ ΥΛΙΚΟ που ΤΗΚΕΤΑΙ και δίνει ΥΑΛΩΔΗ ΕΜΦΑΝΙΣΗ · ρόλος ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΣ (χρωματιστό) ή ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΣ (κάνει το κεραμικό ΑΔΙΑΠΕΡΑΣΤΟ ΑΠΟ ΥΓΡΑ) ΧΡΩΣΤΙΚΕΣ ουσίες που αλλάζουν το χρώμα, αλλά ΔΕΝ έχουν από μόνες τους ικανότητα πρόσφυσηςΤο βιβλίο τα απαριθμεί μαζί: «Για τη διακόσμηση των κεραμικών μπορούν να χρησιμοποιηθούν πολλοί διαφορετικοί τύποι επιφανειακών επικαλύψεων, όπως τα υαλώματα, οι χρωστικές και τα επιχρίσματα.»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Επίχρισμα είναι ένα λεπτόκοκκο κλάσμα πηλού, συνήθως ένα ρευστό αιώρημα του πηλού, που απλώνεται στην επιφάνεια των κεραμικών πριν από το ψήσιμο, ώστε να μεταβάλει το χρώμα τους, και εφαρμόζεται με εμβάπτιση, με έγχυση ή με σφουγγάρι. Δύο χαρακτηριστικοί τύποι επιχρισμάτων που αναφέρει το βιβλίο στις λευκές ληκύθους είναι, πρώτον, το επίχρισμα υψηλής περιεκτικότητας σε σίδηρο, με το οποίο καλυπτόταν πριν από το ψήσιμο ο λαιμός και η βάση του αγγείου και το οποίο δίνει το αδιαπέραστο μαύρο γυαλιστερό φινίρισμα, και δεύτερον το λευκό επίχρισμα, που ήταν ένα αιώρημα καολίνη και με το οποίο καλυπτόταν το σώμα του αγγείου, δίνοντας μια λευκή ματ επιφάνεια. Ένας ακόμη τύπος είναι το επίχρισμα των αττικών μελανόμορφων αγγείων, που αποτελούνταν από πολύ λεπτόκοκκο πηλό χαμηλής περιεκτικότητας σε ασβέστιο και ψηνόταν κάτω από αναγωγικές συνθήκες.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Η χρήση των λευκών ληκύθων στην Αρχαία Ελλάδα
Ερώτηση: Ποια ήταν η χρήση των λευκών ληκύθων στην Αρχαία Ελλάδα;
Απάντηση:
- Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ (§4.6, σελ. 67), αυτούσια: «Οι λευκές λήκυθοι ήταν ταφικά κεραμικά αγγεία που περιείχαν λάδι. Μεταφέρονταν και χρησιμοποιούνταν μόνο κατά την ημέρα της ταφής.»
ΕΙΔΟΣ ΤΑΦΙΚΑ κεραμικά αγγεία ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΛΑΔΙ ΧΡΟΝΟΣ ΧΡΗΣΗΣ ΜΟΝΟ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΗΜΕΡΑ ΤΗΣ ΤΑΦΗΣ - ΤΟ ΑΙΣΘΗΤΙΚΟ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟ ΤΟΥΣ: «Αυτό που κάνει αυτά τα ταφικά αγγεία τόσο όμορφα είναι η πολύχρωμη διακόσμηση πάνω σε λευκό φόντο.» Ακριβώς αυτό το λευκό φόντο τους δίνει και το όνομα.
- Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΟΥΣ, ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ — χρήσιμη για να τεκμηριώσεις την απάντηση:
ΠΡΙΝ ΤΟ ΨΗΣΙΜΟ ΛΑΙΜΟΣ + ΒΑΣΗ: επίχρισμα ΥΨΗΛΗΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΣΙΔΗΡΟ ΣΩΜΑ: ΛΕΥΚΟ ΕΠΙΧΡΙΣΜΑ = ΑΙΩΡΗΜΑ ΚΑΟΛΙΝΗ πάνω του ΠΟΛΥΧΡΩΜΗ ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗ με ΑΝΔΡΙΚΕΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΙΕΣ ΦΙΓΟΥΡΕΣ, σε τόνους ΑΠΟ ΚΑΦΕ ΕΩΣ ΚΙΤΡΙΝΟ, με ΦΥΣΙΚΕΣ ΧΡΩΣΤΙΚΕΣ ΟΠΩΣ Ο ΑΙΜΑΤΙΤΗΣ ΨΗΣΙΜΟ ΚΥΚΛΟΣ ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΗΣ-ΑΝΑΓΩΓΙΚΗΣ-ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΗΣ, ΜΕΓΙΣΤΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ 800-950°C ΜΕΤΑ ΤΟ ΨΗΣΙΜΟ ΜΟΝΟ ΤΟΤΕ ΠΡΑΣΙΝΟ και ΜΠΛΕ (π.χ. αιγυπτιακό μπλε), «επειδή ΔΕ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΝ ΝΑ ΑΝΤΕΞΟΥΝ ΤΟΣΟ ΥΨΗΛΕΣ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΕΣ» - ⚠️ ΓΙΑΤΙ ΕΧΕΙ ΣΗΜΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΣΥΝΤΗΡΗΤΗ: η λευκή επιφάνεια του καολίνη είναι «μαλακή, πορώδης και αποκολλάται εύκολα από την επιφάνεια του αγγείου», ενώ τα πράσινα και τα μπλε απλώθηκαν μετά το ψήσιμο, δηλαδή χωρίς να έχουν ψηθεί μαζί με το αγγείο. Και τα δύο σημαίνουν ότι η διακόσμηση των λευκών ληκύθων είναι από τις πιο εύθραυστες επιφάνειες της αρχαίας κεραμικής.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι λευκές λήκυθοι ήταν ταφικά κεραμικά αγγεία που περιείχαν λάδι. Μεταφέρονταν και χρησιμοποιούνταν μόνο κατά την ημέρα της ταφής. Αυτό που κάνει αυτά τα ταφικά αγγεία τόσο όμορφα είναι η πολύχρωμη διακόσμηση πάνω σε λευκό φόντο, με ανδρικές και γυναικείες φιγούρες σε τόνους από καφέ έως κίτρινο, που αποδίδονταν με φυσικές χρωστικές όπως ο αιματίτης, ενώ χρώματα όπως το πράσινο και το μπλε, για παράδειγμα το αιγυπτιακό μπλε, απλώνονταν μόνο μετά το ψήσιμο, επειδή δεν θα μπορούσαν να αντέξουν τόσο υψηλές θερμοκρασίες.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ο ρόλος του καολινίτη στις λευκές ληκύθους
Ερώτηση: Πώς χρησιμοποιείται ο καολινίτης στην παραγωγή των λευκών ληκύθων;
Απάντηση:
- Η ΧΡΗΣΗ (§4.6, σελ. 67): «Πριν από το ψήσιμο, ο λαιμός και η βάση του κεραμικού σκεύους καλυπτόταν με ένα επίχρισμα υψηλής περιεκτικότητας σε σίδηρο, ενώ το σώμα του αγγείου καλυπτόταν με ένα λευκό επίχρισμα, που ήταν ένα αιώρημα καολίνη.» ➜ Ο καολινίτης χρησιμοποιείται δηλαδή ως λευκό επίχρισμα, με τη μορφή αιωρήματος, στο σώμα του αγγείου, πριν από το ψήσιμο.
- ΤΙ ΓΙΝΕΤΑΙ ΠΑΝΩ ΤΟΥ: «Πάνω σ' αυτό το λευκό επίχρισμα καολίνη, πριν από το ψήσιμο, γινόταν πολύχρωμη διακόσμηση με ανδρικές και γυναικείες φιγούρες, με τη χρησιμοποίηση χρωμάτων σε τόνους από καφέ έως κίτρινο, τα οποία ήταν φυσικές χρωστικές, όπως ο αιματίτης.» Το λευκό του καολίνη λειτουργεί δηλαδή ως φόντο της πολύχρωμης διακόσμησης.
- ΓΙΑΤΙ ΑΚΡΙΒΩΣ Ο ΚΑΟΛΙΝΗΣ — Η ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ:
ΤΟ ΑΓΓΕΙΟ ψηνόταν σε ΚΥΚΛΟ ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΗΣ-ΑΝΑΓΩΓΙΚΗΣ-ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΗΣ ατμόσφαιρας, σε ΜΕΓΙΣΤΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ 800-950°C → «ώστε να δημιουργηθεί το ΑΔΙΑΠΕΡΑΣΤΟ ΜΑΥΡΟ ΓΥΑΛΙΣΤΕΡΟ ΦΙΝΙΡΙΣΜΑ στον ΛΑΙΜΟ και στη ΒΑΣΗ» ⚠️ ΑΛΛΑ: «Σε αυτές τις θερμοκρασίες Ο ΚΑΟΛΙΝΗΣ που είχε χρησιμοποιηθεί ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΔΕΝ ΕΛΙΩΝΕ (ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΑΠΟ 950°C)» → ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: «να δημιουργείται μια ΛΕΥΚΗ ΜΑΤ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ, που είναι ΜΑΛΑΚΗ, ΠΟΡΩΔΗΣ και ΑΠΟΚΟΛΛΑΤΑΙ ΕΥΚΟΛΑ από την επιφάνεια του αγγείου»➜ Είναι δηλαδή ακριβώς η ιδιότητα του καολινίτη που περιγράφει η §4.1 — «είναι ανθεκτικοί (αντέχουν σε υψηλές θερμοκρασίες χωρίς να τήκονται) και λευκού χρώματος» — που παράγει το χαρακτηριστικό λευκό, ματ φόντο των αγγείων αυτών.
- Η ΣΥΝΕΠΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗΣ: επειδή η επιφάνεια του καολίνη μένει άψητη ως προς την υαλοποίηση, τα χρώματα που δεν αντέχουν υψηλές θερμοκρασίες — πράσινο και μπλε, π.χ. το αιγυπτιακό μπλε — «απλώνονταν μόνο μετά το ψήσιμο». Ο καολίνης δηλαδή επιβάλλει και τη σειρά των εργασιών.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο καολινίτης χρησιμοποιείται στις λευκές ληκύθους ως λευκό επίχρισμα. Πριν από το ψήσιμο, ο λαιμός και η βάση του αγγείου καλύπτονταν με ένα επίχρισμα υψηλής περιεκτικότητας σε σίδηρο, ενώ το σώμα του αγγείου καλυπτόταν με ένα λευκό επίχρισμα, που ήταν ένα αιώρημα καολίνη, και πάνω σε αυτό γινόταν, επίσης πριν από το ψήσιμο, η πολύχρωμη διακόσμηση με φυσικές χρωστικές όπως ο αιματίτης. Ο λόγος που επιλεγόταν ο καολίνης είναι ότι τα αγγεία ψήνονταν σε κύκλο οξειδωτικής, αναγωγικής και οξειδωτικής ατμόσφαιρας, σε μέγιστη θερμοκρασία 800 έως 950 βαθμών Κελσίου, και σε αυτές τις θερμοκρασίες ο καολίνης δεν έλιωνε, αφού χρειάζεται θερμοκρασία μεγαλύτερη από 950 βαθμούς. Έτσι δημιουργούνταν μια λευκή ματ επιφάνεια, μαλακή και πορώδης, που αποκολλάται εύκολα από την επιφάνεια του αγγείου, ενώ χρώματα όπως το πράσινο και το μπλε απλώνονταν μόνο μετά το ψήσιμο, επειδή δεν θα άντεχαν τόσο υψηλές θερμοκρασίες.
Κριτήρια αξιολόγησης:
