Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 13 (σελ. 199) – ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΥΛΙΚΩΝ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 13

Πλήρεις λύσεις και των 10 ερωτήσεων του 13ου κεφαλαίου: τα στάδια κατασκευής ζωγραφικού έργου στα οποία χρησιμοποιούνται κόλλες, η στερεοποίηση των χρωστικών στη νωπογραφία μέσω της ενανθράκωσης του ασβέστη, η τεχνική της εγκαυστικής με το κερί και το κέστρον, το αραβικό κόμμι ως φυτική κόλλα από δέντρα ακακίας και οι χρήσεις του, τα τρία συστατικά κάθε συνδετικού τέμπερας με τη λεκιθίνη ως γαλακτωματοποιητή, η καζεΐνη-ασβέστης ως συνδετικό των τοιχογραφιών σε στεγνό τοίχο, ο πλήρης κατάλογος των συνδετικών τέμπερας, τα τρία ξηραινόμενα έλαια της ελαιογραφίας με τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα του καθενός, η επεξεργασία του λινέλαιου από την έκθλιψη ως το ραφινάρισμα και τους φυσικοχημικούς ελέγχους, και το φιξάρισμα του παστέλ με ψεκασμό διαλύματος γομμαλάκας.

Τα στάδια κατασκευής ζωγραφικού έργου στα οποία χρησιμοποιούνται κόλλες

Ερώτηση: Σε ποια στάδια της κατασκευής ενός ζωγραφικού έργου χρησιμοποιούνται κόλλες;

Απάντηση:

• Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ (εισαγωγή κεφ. 13, σελ. 189): «Στο ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 αναλύθηκαν διεξοδικά τα είδη, οι ιδιότητες και η χρήση των κολλών. Ορισμένες από τις κόλλες αυτές χρησιμοποιούνται σε διάφορα στάδια της δημιουργίας των ζωγραφικών έργων, όπως:

  
    · για ΣΤΕΡΕΩΣΗ ΥΦΑΣΜΑΤΟΣ ΣΤΟ ΞΥΛΙΝΟ ΥΠΟΣΤΡΩΜΑ
    · ως ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ ΤΗΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ
    · ως ΣΥΝΔΕΤΙΚΑ ΥΛΙΚΑ
    · ως ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ ΤΩΝ ΒΕΡΝΙΚΙΩΝ
  ```»

• ΠΟΥ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΕΙ ΤΟ ΚΑΘΕΝΑ ΜΕΣΑ ΣΤΟ ΒΙΒΛΙΟ:

    ΣΤΕΡΕΩΣΗ ΥΦΑΣΜΑΤΟΣ / ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ  → κεφ. 11, «Η προετοιμασία των
       ζωγραφικών έργων»: δομή του έργου και υποστρώματα
    ΣΥΝΔΕΤΙΚΑ ΥΛΙΚΑ                     → αυτό εδώ το κεφάλαιο (§13.1)
    ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ ΤΩΝ ΒΕΡΝΙΚΙΩΝ             → κεφ. 14, «Βερνίκια»
    ΤΑ ΙΔΙΑ ΤΑ ΥΛΙΚΑ                    → κεφ. 7, «Κόλλες»

• ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ που δείχνουν ότι η ίδια ουσία μπορεί να έχει δύο ρόλους: · το λευκό του αβγού «χρησιμοποιήθηκε κυρίως ως κόλλα αλλά και ως συνδετικό στην επικάλυψη ζωγραφικών επιφανειών με χρυσό σε σκόνη ή σε φύλλα, καθώς και σε ανάμειξη με το μπόλλο, πάνω στο οποίο τοποθετείται το φύλλο χρυσού»· · η γομμαλάκα εμφανίζεται στο κεφ. 7 ως ζωική κόλλα που αποτελεί κυρίως τη βάση βερνικιών και εδώ ως το συνδετικό που φιξάρει το παστέλ· · το τραγάκανθο και το αραβικό κόμμι είναι φυτικές κόλλες του κεφ. 7 και συνδετικά της υδατογραφίας εδώ.
• ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΠΟΥ ΤΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΝΟΥΝ (§13.1): «ο Πλίνιος δίνει στοιχεία σχετικά με την τεχνική της τέμπερας με συνδετικό ζελατίνη ή ζωικές κόλλες στις αιγυπτιακές τοιχογραφίες», και «ο Cennino Cennini αναφέρει τη χρήση κρόκου του αβγού ως συνδετικού στην πρώιμη ιταλική ζωγραφική».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Κόλλες χρησιμοποιούνται σε διάφορα στάδια της δημιουργίας των ζωγραφικών έργων. Συγκεκριμένα, χρησιμοποιούνται για τη στερέωση του υφάσματος στο ξύλινο υπόστρωμα, ως συστατικά της προετοιμασίας, ως συνδετικά υλικά των χρωστικών και ως συστατικά των βερνικιών. Χαρακτηριστικά παραδείγματα από το ίδιο το κεφάλαιο είναι το λευκό του αβγού, που χρησιμοποιήθηκε κυρίως ως κόλλα αλλά και ως συνδετικό στην επικάλυψη ζωγραφικών επιφανειών με χρυσό, η γομμαλάκα, που αποτελεί βάση βερνικιών και συγχρόνως το συνδετικό με το οποίο φιξάρεται το παστέλ, και το αραβικό κόμμι και το τραγάκανθο, φυτικές κόλλες που χρησιμεύουν ως συνδετικά της υδατογραφίας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η στερεοποίηση των χρωστικών στη νωπογραφία

Ερώτηση: Πώς στερεοποιούνται οι χρωστικές στην τεχνική της νωπογραφίας;

Απάντηση:

• Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ (§13.1.1, σελ. 190-191): «Στην τεχνική της νωπογραφίας, δηλαδή της ζωγραφικής πάνω σε νωπό ασβεστοκονίαμα, δε χρειάζεται συνδετικό μέσο, καθώς οι χρωστικές ουσίες απλώνονται διαλυμένες σε ασβεστόνερο, πάνω στο νωπό ασβεστοκονίαμα, και στερεώνονται πάνω στην επιφάνεια, επειδή ο ασβέστης (υδροξείδιο του ασβεστίου Ca(OH)2) παίρνει από την ατμόσφαιρα διοξείδιο του άνθρακα (CO2).»

• ΤΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: «Σχηματίζεται με τον τρόπο αυτό στην επιφάνεια του τοίχου μια κρούστα από διαφανές κρυσταλλικό ανθρακικό ασβέστιο (CaCO3) που εγκλωβίζει τα σωματίδια της χρωστικής ουσίας και δίνει στα χρώματα μια ιδιότυπη γυαλάδα.»

                Ca(OH)2  +  CO2  →  CaCO3
                ασβέστης    από      διαφανές κρυσταλλικό
                (ασβεστόνερο) την    ανθρακικό ασβέστιο
                            ατμό-
                            σφαιρα
  
     ΚΡΟΥΣΤΑ CaCO3 ──► ΕΓΚΛΩΒΙΖΕΙ τα σωματίδια της χρωστικής
                   └──► δίνει ΙΔΙΟΤΥΠΗ ΓΥΑΛΑΔΑ στα χρώματα

• ⚠️ ΓΙΑΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΚΑΘΑΡΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΟΥ «ΠΡΩΤΟΥ ΤΡΟΠΟΥ»: στην αρχή της §13.1 το βιβλίο απαριθμεί τρεις περιπτώσεις χρήσης του συνδετικού· η πρώτη είναι «το συνδετικό υλικό να προϋπάρχει των χρωστικών, όπως, π.χ., στη νωπογραφία». Το συνδετικό εδώ δεν προστίθεται καθόλου — είναι το ίδιο το ασβεστοκονίαμα του τοίχου, που δρα ταυτόχρονα ως υπόστρωμα και ως συνδετικό. Γι' αυτό η τεχνική απαιτεί νωπό κονίαμα: μόλις ολοκληρωθεί η ενανθράκωση, η δυνατότητα χάνεται.

• Η ΣΥΝΔΕΣΗ ΜΕ ΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: πρόκειται για την ίδια ακριβώς αντίδραση (3) των ασβεστοκονιαμάτων — «Η υδράσβεστος αντιδρά με το διοξείδιο του άνθρακα της ατμόσφαιρας (γι' αυτό καλείται αερική κονία) και, όταν πήξει και σκληρύνει, σχηματίζεται ανθρακικό ασβέστιο». Εκεί επίσης σημειώνεται ότι «κατά τη διάρκεια αυτής της αντίδρασης οι χρωστικές ενσωματώνονται στο επίχρισμα με την κρυστάλλωση του ανθρακικού ασβεστίου» — δηλαδή η νωπογραφία είναι η ζωγραφική εφαρμογή του κύκλου του ασβέστη. Εικ. 13.1: τοιχογραφίες με θέματα παιδική πυγμαχία και αντιλόπες από το Ακρωτήρι της Θήρας (Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στην τεχνική της νωπογραφίας, δηλαδή της ζωγραφικής πάνω σε νωπό ασβεστοκονίαμα, δεν χρειάζεται συνδετικό μέσο. Οι χρωστικές ουσίες απλώνονται διαλυμένες σε ασβεστόνερο πάνω στο νωπό ασβεστοκονίαμα και στερεώνονται πάνω στην επιφάνεια, επειδή ο ασβέστης, δηλαδή το υδροξείδιο του ασβεστίου, παίρνει από την ατμόσφαιρα διοξείδιο του άνθρακα. Σχηματίζεται έτσι στην επιφάνεια του τοίχου μια κρούστα από διαφανές κρυσταλλικό ανθρακικό ασβέστιο, η οποία εγκλωβίζει τα σωματίδια της χρωστικής ουσίας και δίνει στα χρώματα μια ιδιότυπη γυαλάδα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η τεχνική της εγκαυστικής

Ερώτηση: Περιγράψτε την τεχνική της εγκαυστικής.

Απάντηση:

• Η ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ (§13.1.2, σελ. 191), αυτούσια: «Στην τεχνική της εγκαυστικής οι σκόνες των χρωστικών αναμειγνύονται με το κερί και διατηρούνται σε ημίρρευστη κατάσταση από τη θερμότητα του ηλίου ή τοποθετούμενες πάνω σε θερμαινόμενη επιφάνεια. Πινέλο ή κέστρον, ένα είδος γραφίδας, χρησίμευαν για το άπλωμα των χρωμάτων στο υπόστρωμα από ξύλο, μάρμαρο ή ελεφαντόδοντο. Το τελικό αποτέλεσμα μοιάζει με ελαιογραφία.»

•   ΣΥΝΔΕΤΙΚΟ          ΚΕΡΙ (ανάμειξη με τη σκόνη της χρωστικής)
    ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΗΜΙΡΡΕΥΣΤΗ — διατηρείται με ΘΕΡΜΟΤΗΤΑ:
                       θερμότητα του ΗΛΙΟΥ ή ΘΕΡΜΑΙΝΟΜΕΝΗ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ
    ΕΡΓΑΛΕΙΑ           ΠΙΝΕΛΟ ή ΚΕΣΤΡΟΝ (είδος γραφίδας)
    ΥΠΟΣΤΡΩΜΑΤΑ        ΞΥΛΟ · ΜΑΡΜΑΡΟ · ΕΛΕΦΑΝΤΟΔΟΝΤΟ
    ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ         ΜΟΙΑΖΕΙ ΜΕ ΕΛΑΙΟΓΡΑΦΙΑ

• ⚠️ ΠΟΥ ΑΝΗΚΕΙ ΣΤΗΝ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΤΗΣ §13.1: η εγκαυστική ανήκει στον δεύτερο, συνηθέστερο τρόπο — «το συνδετικό υλικό να αναμειγνύεται με τη χρωστική… απλώνονται σε υγρή ή πλαστική κατάσταση. Στη συνέχεια, όταν στερεοποιηθεί το συνδετικό, σκληραίνει συγκρατώντας τη χρωστική». Εδώ η στερεοποίηση είναι καθαρά φυσική (ψύξη του κεριού), χωρίς χημική αντίδραση όπως στη νωπογραφία και χωρίς εξάτμιση διαλύτη.
• Η ΣΥΝΔΕΣΗ ΜΕ ΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7: το κερί μελισσών αναφέρεται εκεί ανάμεσα στις ζωικές κόλλες — «τα ζωικά κεριά, όπως το κερί μελισσών, το οποίο κατά την αρχαιότητα χρησιμοποιήθηκε και ως συγκολλητικό μέσο». Η ΣΥΝΔΕΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΕΛΑΙΟΓΡΑΦΙΑ: ο Αέτιος (5ος-6ος αι. μ.Χ.) «περιγράφει την προετοιμασία του καρυδέλαιου και αναφέρει τη χρήση του ως συνδετικού υλικού για χρύσωμα, όπως επίσης και στην εγκαυστική» — άρα η τεχνική δέχτηκε και ελαιώδη πρόσμειξη. Εικ. 13.2: γυναικείο πορτρέτο Φαγιούμ (Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο) — τα πορτρέτα Φαγιούμ είναι το κατεξοχήν σωζόμενο σώμα έργων εγκαυστικής.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στην τεχνική της εγκαυστικής οι σκόνες των χρωστικών αναμειγνύονται με το κερί και διατηρούνται σε ημίρρευστη κατάσταση από τη θερμότητα του ηλίου ή τοποθετούμενες πάνω σε θερμαινόμενη επιφάνεια. Για το άπλωμα των χρωμάτων χρησίμευαν το πινέλο ή το κέστρον, ένα είδος γραφίδας, ενώ το υπόστρωμα ήταν από ξύλο, μάρμαρο ή ελεφαντόδοντο. Το τελικό αποτέλεσμα μοιάζει με ελαιογραφία. Η εγκαυστική ανήκει στον συνηθέστερο τρόπο χρήσης του συνδετικού, όπου αυτό αναμειγνύεται με τη χρωστική και, όταν στερεοποιηθεί, σκληραίνει συγκρατώντας την.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το αραβικό κόμμι και η χρήση του στη ζωγραφική

Ερώτηση: Τι είναι το αραβικό κόμμι ή γόμμα. Πώς χρησιμοποιείται στη ζωγραφική;

Απάντηση:

• ⚠️ Η εκφώνηση τυπώνεται στο βιβλίο με τελεία αντί για ερωτηματικό μετά το «γόμμα» (σελ. 199).
• ΤΙ ΕΙΝΑΙ (§13.1.3, σελ. 191-192): «Είναι μια φυτική κόλλα. Η φυσική αυτή ρητίνη είναι δυνατόν να προέρχεται από εκατοντάδες διαφορετικά δέντρα ακακίας. Περιέχει ένα οργανικό οξύ, το αραβικό οξύ.» ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ: «Το αραβικό κόμμι των ιστορικών χρόνων προερχόταν από την Αφρική, αλλά σήμερα παράγεται επίσης σε διάφορες περιοχές της Ασίας και της Αυστραλίας, και διατίθεται στο εμπόριο σε διάφορες ποιότητες.»
• ΠΩΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙΤΑΙ: «Στα έργα τέχνης χρησιμοποιούνται υδατικά διαλύματα αραβικού κόμμεος, τα οποία παρασκευάζονται εάν πέσει νερό που βράζει σε σκόνη του υλικού. Υδατικά διαλύματα αραβικής γόμμας έχουν χρησιμοποιηθεί παλαιότερα ως συνδετικό υλικό υδατοχρωμάτων και σε μερικά συνδετικά τέμπερας.»

    ΣΚΟΝΗ ΑΡΑΒΙΚΟΥ ΚΟΜΜΕΟΣ + ΝΕΡΟ ΠΟΥ ΒΡΑΖΕΙ → ΥΔΑΤΙΚΟ ΔΙΑΛΥΜΑ
       ├── συνδετικό ΥΔΑΤΟΧΡΩΜΑΤΩΝ
       └── σε μερικά συνδετικά ΤΕΜΠΕΡΑΣ

• ΟΙ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΕΚΤΟΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ: «Σύγχρονες εφαρμογές της συναντώνται στη φαρμακευτική. Τη συναντάμε επίσης στα γραμματόσημα και στους φακέλους.»
• Ο ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΣ ΜΕ ΤΟ ΤΡΑΓΑΚΑΝΘΟ: το τραγάκανθο, «μια φυτική ρητίνη που προέρχεται από Astragalus, θάμνους που φύονται στη Μικρά Ασία», χρησιμοποιείται «ως συνδετικό για παστέλ (κρητιδογραφίες) και μολυβοκάρβουνα», ενώ «σε συνδυασμό με την αραβική γόμμα χρησιμοποιείται ως συνδετικό στα υδατοχρώματα». ⚠️ Στο κεφ. 7 το ίδιο υλικό εμφανίζεται ως φυτική κόλλα στην κατηγορία «φυσικές ρητίνες» — όπου το βιβλίο επισημαίνει ότι τα κόμμεα «είναι υδρογονάνθρακες που συγγενεύουν χημικά με τη ζάχαρη ή το άμυλο, αναμειγνύονται με νερό και δημιουργούν κολλοειδή διαλύματα», σε αντίθεση με τις πραγματικές ρητίνες που διαλύονται μόνο σε οργανικούς διαλύτες. Το αραβικό κόμμι είναι λοιπόν κόμμι, όχι ρητίνη, παρότι το βιβλίο το ονομάζει εδώ «φυσική ρητίνη».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το αραβικό κόμμι ή γόμμα είναι μια φυτική κόλλα. Η φυσική αυτή ρητίνη είναι δυνατόν να προέρχεται από εκατοντάδες διαφορετικά δέντρα ακακίας και περιέχει ένα οργανικό οξύ, το αραβικό οξύ. Το αραβικό κόμμι των ιστορικών χρόνων προερχόταν από την Αφρική, ενώ σήμερα παράγεται επίσης σε διάφορες περιοχές της Ασίας και της Αυστραλίας και διατίθεται στο εμπόριο σε διάφορες ποιότητες. Στα έργα τέχνης χρησιμοποιούνται υδατικά διαλύματα αραβικού κόμμεος, τα οποία παρασκευάζονται εάν πέσει νερό που βράζει σε σκόνη του υλικού. Υδατικά διαλύματα αραβικής γόμμας έχουν χρησιμοποιηθεί παλαιότερα ως συνδετικό υλικό υδατοχρωμάτων και σε μερικά συνδετικά τέμπερας, ενώ σε συνδυασμό με το τραγάκανθο χρησιμοποιούνται ως συνδετικό στα υδατοχρώματα. Σύγχρονες εφαρμογές του συναντώνται στη φαρμακευτική, καθώς και στα γραμματόσημα και στους φακέλους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα συστατικά ενός συνδετικού τέμπερας

Ερώτηση: Ποια είναι τα συστατικά ενός συνδετικού τέμπερας;

Απάντηση:

• Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ (§13.1.4, σελ. 192), αυτούσια: «Όλα τα συνδετικά της τέμπερας αποτελούνται από μια υδατική φάση και από μια μη υδατική φάση καθώς και από ένα γαλακτωματοποιητή, ο οποίος συγκρατεί τα άλλα δύο συστατικά του συνδετικού σε γαλακτωματοποιημένη φάση.»

    ① ΥΔΑΤΙΚΗ ΦΑΣΗ
    ② ΜΗ ΥΔΑΤΙΚΗ ΦΑΣΗ (έλαια, ρητίνες, κεριά)
    ③ ΓΑΛΑΚΤΩΜΑΤΟΠΟΙΗΤΗΣ — συγκρατεί τα ① και ② σε ΓΑΛΑΚΤΩΜΑΤΟΠΟΙΗΜΕΝΗ ΦΑΣΗ

• ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΟΥ ΚΡΟΚΟΥ: «Ο κρόκος του αβγού είναι ένα έλαιο σε υδατικό διάλυμα και η λεκιθίνη έχει το ρόλο του γαλακτωματοποιητή.»

    ΚΡΟΚΟΣ ΑΒΓΟΥ (50% νερό · 15% πρωτεΐνη · 22% λίπος/έλαια · 9% λεκιθίνη)
       ΥΔΑΤΙΚΗ ΦΑΣΗ        το νερό και οι υδατοδιαλυτές πρωτεΐνες
       ΜΗ ΥΔΑΤΙΚΗ ΦΑΣΗ     τα λιπαρά, ελαιώδη συστατικά
       ΓΑΛΑΚΤΩΜΑΤΟΠΟΙΗΤΗΣ  η ΛΕΚΙΘΙΝΗ (περιέχει ΦΩΣΦΟΡΟ και ΑΖΩΤΟ)
    → ο κρόκος είναι από μόνος του ΠΛΗΡΕΣ, ΕΤΟΙΜΟ συνδετικό τέμπερας

• ΤΕΜΠΕΡΑ ΧΩΡΙΣ ΚΡΟΚΟ ΑΒΓΟΥ: «Συνδετικά για τέμπερα μπορούν να παρασκευαστούν και χωρίς κρόκο αβγού, όπως, για παράδειγμα, υδατικά διαλύματα φυτικών ρητινών, ζωικών ρητινών, καζεΐνη σε γαλακτώματα με έλαια ή ρητίνες, και να έχουμε τέμπερα φυτικών κολλών, ζωικών κολλών, καζεΐνης.» Και τα μη υδατικά συστατικά που μπορούν να μπουν: «με άλλα μη υδατικά συνδετικά, όπως διαλύματα ελαίων, ρητινών ή κεριών». ⚠️ ΣΠΑΣΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ: η πρόταση κόβεται στο τέλος της σελ. 192 ως «Οι χρωστικές ζωικές» και συνεχίζεται στη σελ. 193 ως «ρητίνες, με τις φυτικές ρητίνες, με την καζεΐνη,» — λείπει τμήμα της απαρίθμησης από τη στοιχειοθεσία.
• ΓΙΑΤΙ ΕΧΟΥΝ ΣΗΜΑΣΙΑ ΟΙ ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ: «Τα συνδετικά που χρησιμοποιούνται στην τέμπερα ανάλογα με τα συστατικά και με τις αναλογίες τους καθορίζουν τα χαρακτηριστικά του ζωγραφικού στρώματος, όπως είναι η γυαλάδα, η διαφάνεια, η διαλυτότητα κ.ά.» ➜ Δηλαδή η ίδια τεχνική δίνει διαφορετικό αποτέλεσμα ανάλογα με τη συνταγή του συνδετικού — και αυτό ακριβώς πρέπει να αναγνωρίσει ο συντηρητής στην ανάλυση ενός έργου.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Όλα τα συνδετικά της τέμπερας αποτελούνται από μια υδατική φάση και από μια μη υδατική φάση, καθώς και από έναν γαλακτωματοποιητή, ο οποίος συγκρατεί τα άλλα δύο συστατικά του συνδετικού σε γαλακτωματοποιημένη φάση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο κρόκος του αβγού, που είναι ένα έλαιο σε υδατικό διάλυμα, όπου τον ρόλο του γαλακτωματοποιητή έχει η λεκιθίνη. Συνδετικά για τέμπερα μπορούν να παρασκευαστούν και χωρίς κρόκο αβγού, όπως υδατικά διαλύματα φυτικών ρητινών, ζωικών ρητινών και καζεΐνη σε γαλακτώματα με έλαια ή ρητίνες, οπότε έχουμε τέμπερα φυτικών κολλών, ζωικών κολλών ή καζεΐνης. Τα συστατικά και οι αναλογίες τους καθορίζουν τα χαρακτηριστικά του ζωγραφικού στρώματος, όπως η γυαλάδα, η διαφάνεια και η διαλυτότητα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το συνδετικό των τοιχογραφιών σε στεγνό τοίχο

Ερώτηση: Ποιο συνδετικό μέσο χρησιμοποιείται στις τοιχογραφίες σε στεγνό τοίχο;

Απάντηση:

• Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ (§13.1.4, σελ. 195): «Σε διάλυμα ασβέστη [η καζεΐνη] αποτελεί μια κόλλα με ικανοποιητικές συγκολλητικές ιδιότητες. Το συνδετικό υλικό καζεΐνης-ασβέστη είναι ένα από τα ανθεκτικότερα συνδετικά που έχουν χρησιμοποιηθεί στις τοιχογραφίες σε στεγνό τοίχο («secco»).»
• ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΚΑΖΕΪΝΗ: «η κύρια πρωτεΐνη του γάλακτος. Χρησιμοποιήθηκε από πολύ παλιά στην Αίγυπτο. Σε εβραϊκά κείμενα αναφέρεται η χρήση της στην οικιακή ζωγραφική και στη διακοσμητική.» Η ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΗ: «Η καζεΐνη, για να μπορεί να χρησιμοποιηθεί στη ζωγραφική, πρέπει πρώτα να γίνει υδατοδιαλυτή. Για να πραγματοποιηθεί αυτό, πρέπει αρχικά να διαλυθεί σε αλκαλικά διαλύματα, όπως είναι ο βόρακας, η αμμωνία ή ο ασβέστης.»
• ⚠️ ΤΟ SECCO ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ FRESCO — η αντίθεση που εξηγεί γιατί χρειάζεται συνδετικό:

    ΝΩΠΟΓΡΑΦΙΑ (fresco)   ΝΩΠΟ ασβεστοκονίαμα → ΔΕΝ χρειάζεται συνδετικό:
                          η ΕΝΑΝΘΡΑΚΩΣΗ του ασβέστη εγκλωβίζει τη χρωστική
    ΣΤΕΓΝΟΣ ΤΟΙΧΟΣ (secco) το κονίαμα ΕΧΕΙ ΗΔΗ ΕΝΑΝΘΡΑΚΩΘΕΙ → ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ
                          ΠΡΟΣΘΕΤΟ ΣΥΝΔΕΤΙΚΟ: ΚΑΖΕΪΝΗ-ΑΣΒΕΣΤΗΣ

• Ο ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΤΗΣ ΚΑΖΕΪΝΗΣ: «Οι χρωστικές με συνδετικό καζεΐνης αντιδρούν έντονα κατά το στέγνωμα και μπορούν να προκαλέσουν έως και απολέπιση του κονιάματος, εάν είναι εύθρυπτο.» Η ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ: «Τα διαλύματα καζεΐνης-αλάτων νατρίου, καλίου και αμμωνίου μπορούν να γαλακτωματοποιηθούν με ξηραινόμενα έλαια ή με ρητίνες ή με διαλύματα κεριών που χρησιμοποιούνται ως συνδετικά τέμπερας. Αυτά τα μη υδατικά πρόσθετα μειώνουν τη συστολή του συνδετικού καζεΐνης.»
• Η ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΝ ΧΡΟΝΟ: «Οι χρωστικές με συνδετικό καζεΐνης στεγνώνουν αρχικά με εξάτμιση του ύδατος, και στη συνέχεια χημικές μεταβολές τις καθιστούν αδιάλυτες στο νερό. Είναι ανθεκτικές στους οργανικούς διαλύτες, αλλά με την επίδραση υγρασίας η καζεΐνη προσβάλλεται από βιολογικούς παράγοντες.» ⚠️ Πρόκειται για διπλό πρόβλημα συντήρησης: αφενός η καζεΐνη χάνει την αντιστρεψιμότητά της (γίνεται αδιάλυτη), αφετέρου παραμένει ευάλωτη σε βιολογική προσβολή — ακριβώς το γνωστό μειονέκτημα των φυσικών κολλών του κεφ. 7. Τα συστατικά του γαλακτώματος καζεΐνης-αμμωνίας είναι «συνήθης η καζεΐνη και το ανθρακικό αμμώνιο». Εικ. 13.5: τοιχογραφία από τον Μυστρά.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στις τοιχογραφίες σε στεγνό τοίχο, το λεγόμενο secco, χρησιμοποιείται ως συνδετικό μέσο η καζεΐνη σε διάλυμα ασβέστη. Η καζεΐνη είναι η κύρια πρωτεΐνη του γάλακτος και, για να μπορεί να χρησιμοποιηθεί στη ζωγραφική, πρέπει πρώτα να γίνει υδατοδιαλυτή με διάλυση σε αλκαλικά διαλύματα, όπως ο βόρακας, η αμμωνία ή ο ασβέστης. Σε διάλυμα ασβέστη αποτελεί κόλλα με ικανοποιητικές συγκολλητικές ιδιότητες, και το συνδετικό υλικό καζεΐνης-ασβέστη είναι ένα από τα ανθεκτικότερα συνδετικά που έχουν χρησιμοποιηθεί στις τοιχογραφίες σε στεγνό τοίχο. Πρέπει πάντως να σημειωθεί ότι οι χρωστικές με συνδετικό καζεΐνης αντιδρούν έντονα κατά το στέγνωμα και μπορούν να προκαλέσουν έως και απολέπιση του κονιάματος, εάν αυτό είναι εύθρυπτο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα συνδετικά της τέμπερας

Ερώτηση: Να αναφέρετε τα συνδετικά τέμπερας που γνωρίζετε.

Απάντηση:

• Η ΓΕΝΙΚΗ ΑΡΧΗ (§13.1.4, σελ. 192): κάθε συνδετικό τέμπερας έχει υδατική φάση + μη υδατική φάση + γαλακτωματοποιητή. Τα επιμέρους συνδετικά που απαριθμεί το κεφάλαιο είναι:
• ① ΑΒΓΟ — «Από τα σημαντικότερα συνδετικά υλικά που έχουν χρησιμοποιηθεί στην τέμπερα.»

    ΚΡΟΚΟΣ  50% νερό · 15% πρωτεΐνη (αλβουμίνη) · 22% λίπος ή έλαια ·
            9% ΛΕΚΙΘΙΝΗ (με ΦΩΣΦΟΡΟ και ΑΖΩΤΟ) · άλλα συστατικά
            → ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΘΗΚΕ ΩΣ ΣΥΝΔΕΤΙΚΟ
    ΛΕΥΚΟ   85% νερό · 12% πρωτεΐνη (κυρίως ΑΛΒΟΥΜΙΝΗ) · μικρές
            (ασπράδι) ποσότητες λίπους, υδατανθράκων κ.ά.
            → κυρίως ως ΚΟΛΛΑ, αλλά και ως συνδετικό στην ΕΠΙΚΑΛΥΨΗ ΜΕ
              ΧΡΥΣΟ (σκόνη ή φύλλα), σε ανάμειξη με το ΜΠΟΛΛΟ, και
              στην ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΣΗ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΩΝ
    ΣΤΗΝ ΑΒΓΟΤΕΜΠΕΡΑ «χρησιμοποιείται ο ΚΡΟΚΟΣ ή το ΛΕΥΚΟ του αβγού,
       και ΣΠΑΝΙΟΤΕΡΑ ΚΑΙ ΤΑ ΔΥΟ ΜΑΖΙ»
    ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΑ: κρόκος + ΙΣΗ ΠΟΣΟΤΗΤΑ ΞΙΔΙΟΥ ΑΠΟ ΚΡΑΣΙ

• ② ΚΑΖΕΪΝΗ — «η κύρια πρωτεΐνη του γάλακτος»· γίνεται υδατοδιαλυτή σε βόρακα, αμμωνία ή ασβέστη. Το καζεΐνης-ασβέστη είναι από τα ανθεκτικότερα συνδετικά των τοιχογραφιών secco· τα διαλύματα καζεΐνης-αλάτων νατρίου, καλίου, αμμωνίου γαλακτωματοποιούνται με ξηραινόμενα έλαια, ρητίνες ή διαλύματα κεριών. ③ ΑΡΑΒΙΚΟ ΚΟΜΜΙ — «Υδατικά διαλύματα αραβικής γόμμας έχουν χρησιμοποιηθεί παλαιότερα ως συνδετικό υλικό υδατοχρωμάτων και σε μερικά συνδετικά τέμπερας.» ④ ΖΕΛΑΤΙΝΗ Ή ΖΩΙΚΕΣ ΚΟΛΛΕΣ — από τη μαρτυρία του Πλινίου για «την τεχνική της τέμπερας με συνδετικό ζελατίνη ή ζωικές κόλλες στις αιγυπτιακές τοιχογραφίες».
• ⑤ ΤΑ ΣΥΝΔΕΤΙΚΑ ΧΩΡΙΣ ΚΡΟΚΟ ΑΒΓΟΥ — «υδατικά διαλύματα φυτικών ρητινών, ζωικών ρητινών, καζεΐνη σε γαλακτώματα με έλαια ή ρητίνες», που δίνουν αντίστοιχα τέμπερα φυτικών κολλών, ζωικών κολλών, καζεΐνης. Και τα μη υδατικά που μπορούν να συνδυαστούν: «διαλύματα ελαίων, ρητινών ή κεριών».
• ⚠️ ΤΟ ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ: «Τα συνδετικά που χρησιμοποιούνται στην τέμπερα ανάλογα με τα συστατικά και με τις αναλογίες τους καθορίζουν τα χαρακτηριστικά του ζωγραφικού στρώματος, όπως είναι η γυαλάδα, η διαφάνεια, η διαλυτότητα κ.ά.» Παράδειγμα: το «δυνατό» αβγό της βυζαντινής αγιογραφίας «δίνει στερεά και λαμπερά χρώματα, και δε σκουραίνει, όταν βερνικωθεί», ενώ το λευκό «δημιουργεί διαφανή και ευαίσθητα στρώματα που πριν εκτεθούν στο φως είναι ευδιάλυτα στο νερό».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα συνδετικά τέμπερας που αναφέρει το κεφάλαιο είναι τα εξής. Πρώτον, το αβγό, από τα σημαντικότερα συνδετικά υλικά της τέμπερας, με τη μορφή του κρόκου, που αποτελείται από 50% νερό, 15% πρωτεΐνη, 22% λίπος ή έλαια και 9% λεκιθίνη και χρησιμοποιήθηκε ως συνδετικό, ή του λευκού, που αποτελείται από 85% νερό και 12% πρωτεΐνη, κυρίως αλβουμίνη, και χρησιμοποιήθηκε κυρίως ως κόλλα αλλά και ως συνδετικό στην επικάλυψη με χρυσό και στην εικονογράφηση χειρογράφων· στη βυζαντινή αγιογραφία προτιμάται κρόκος με ίση ποσότητα ξιδιού από κρασί. Δεύτερον, η καζεΐνη, η κύρια πρωτεΐνη του γάλακτος, σε διαλύματα με βόρακα, αμμωνία ή ασβέστη, καθώς και σε γαλακτώματα καζεΐνης-αλάτων νατρίου, καλίου και αμμωνίου με ξηραινόμενα έλαια, ρητίνες ή διαλύματα κεριών. Τρίτον, τα υδατικά διαλύματα αραβικής γόμμας, που έχουν χρησιμοποιηθεί σε μερικά συνδετικά τέμπερας. Τέταρτον, η ζελατίνη και οι ζωικές κόλλες, που κατά τον Πλίνιο χρησιμοποιήθηκαν στις αιγυπτιακές τοιχογραφίες. Τέλος, συνδετικά για τέμπερα μπορούν να παρασκευαστούν και χωρίς κρόκο αβγού, όπως υδατικά διαλύματα φυτικών ή ζωικών ρητινών, οπότε έχουμε τέμπερα φυτικών κολλών, ζωικών κολλών ή καζεΐνης.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα κυριότερα συνδετικά της ελαιογραφίας

Ερώτηση: Ποια είναι τα κυριότερα συνδετικά που έχουν χρησιμοποιηθεί στην ελαιογραφία;

Απάντηση:

• Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ (§13.1.5, σελ. 196-197): «Συνδετικά υλικά των ελαιοχρωμάτων είναι έλαια, όπως το λινέλαιο, το παπαρουνέλαιο και το καρυδέλαιο. Αυτά τα έλαια έχουν τη χαρακτηριστική ιδιότητα να στεγνώνουν με ταχύ ρυθμό και για το λόγο αυτό ονομάζονται ξηραινόμενα έλαια.» «Το λινέλαιο, το παπαρουνέλαιο και το καρυδέλαιο είναι τα σημαντικότερα λάδια που χρησιμοποιήθηκαν στη ζωγραφική της δυτικής Ευρώπης.»
• ΛΙΝΕΛΑΙΟ — «Είναι το πιο συνηθισμένο και ανθεκτικό από τα ξηραινόμενα λάδια που χρησιμοποιούνται για την παρασκευή χρωμάτων. Προέρχεται από τους σπόρους του φυτού λίνος (λινάρι), από τις ίνες του οποίου γίνονται και τα λινά υφάσματα.» ΚΑΡΥΔΕΛΑΙΟ — «λεπτόρρευστο ανοιχτόχρωμο λάδι που εξάγεται από καρύδια juglans regia. Οι σπόροι του περιέχουν περίπου 65 τοις εκατό καρυδέλαιο. Ξηραίνεται πιο γρήγορα από το λινέλαιο, αλλά δεν κιτρινίζει όσο αυτό. Έχει μεγάλη ρευστότητα και γι' αυτό χρησιμοποιείται για τη διασπορά λεπτόκοκκων χρωστικών· «για τον ίδιο λόγο επιτρέπει λεπτό γραμμικό ζωγράφισμα».
• ΠΑΠΑΡΟΥΝΕΛΑΙΟ — «παραλαμβάνεται από τους σπόρους της παπαρούνας που φύεται στην Ινδία, στη Ρωσία, στη Γαλλία και στη Μικρά Ασία. Οι σπόροι περιέχουν 45 έως 50 τοις εκατό ελαίου. Άρχισε να χρησιμοποιείται από το 17ο αιώνα στη ζωγραφική στην Ολλανδία. Σήμερα χρησιμοποιείται στην προετοιμασία ελαιοχρωμάτων σε σωληνάρια, ιδιαίτερα για τις ανοιχτόχρωμες χρωστικές, λόγω του ανοικτού χρώματός του.»

    − «Ορισμένοι ΑΝΤΙΤΙΘΕΝΤΑΙ στη χρήση του κυρίως λόγω του ΑΡΓΟΥ
       ΣΤΕΓΝΩΜΑΤΟΣ του»
    + «Έχει όμως το πλεονέκτημα ότι ΔΕΝ ΚΙΤΡΙΝΙΖΕΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ με το
       πέρασμα του χρόνου»
    ⚠️ «Χρωματικά στρώματα που έχουν συνδετικό υλικό το παπαρουνέλαιο
       ΤΕΙΝΟΥΝ ΝΑ ΡΗΓΜΑΤΩΝΟΝΤΑΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ από εκείνα στα οποία έχει
       χρησιμοποιηθεί λινέλαιο»

  (Στο βιβλίο η λέξη τυπώνεται «ρηγματώνοται» — τυπογραφικό.)

• ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ: «Δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε με βεβαιότητα πότε ακριβώς χρησιμοποιήθηκαν τα λάδια στην κατασκευή έργων τέχνης.»

    ΑΡΧΑΙΟΙ ΑΙΓΥΠΤΙΟΙ  γνώριζαν το ΛΙΝΕΛΑΙΟ
    ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ - ΡΩΜΗ  λινέλαιο και παπαρουνέλαιο· ο ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ,
       ο ΠΛΙΝΙΟΣ και άλλοι «τα αναφέρουν για τη χρήση τους ΣΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ,
       αλλά ΔΕΝ ΚΑΝΟΥΝ ΜΝΕΙΑ για χρήση τους στη ζωγραφική»
    ΑΕΤΙΟΣ (5ος-6ος αι. μ.Χ.)  Η ΠΡΩΤΗ ΓΡΑΠΤΗ ΜΑΡΤΥΡΙΑ για έλαια στη
       ζωγραφική τέχνη: περιγράφει την προετοιμασία του ΚΑΡΥΔΕΛΑΙΟΥ και
       τη χρήση του ως συνδετικού ΓΙΑ ΧΡΥΣΩΜΑ και στην ΕΓΚΑΥΣΤΙΚΗ
    LEONARDO DA VINCI  μια χιλιετία αργότερα συνιστά το καρυδέλαιο
       ΩΣ ΒΕΡΝΙΚΙ
    ΘΕΟΦΙΛΟΣ (12ος αι. μ.Χ.)  πρώτες μαρτυρίες που αναφέρουν τα λάδια
       ΩΣ ΦΟΡΕΙΣ ΧΡΩΣΤΙΚΩΝ

• Η ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΜΗ: «Τα αποτελέσματα των φυσικοχημικών αναλύσεων ήρθαν στον αιώνα μας να επιβεβαιώσουν τα ιστορικά στοιχεία σχετικά με τη χρήση του λινέλαιου στη βόρεια Ευρώπη. Στην Ιταλία, όμως, προτιμούσαν το καρυδέλαιο. Η χρήση του παπαρουνέλαιου γενικεύτηκε μόλις από το 17ο αιώνα.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα κυριότερα συνδετικά υλικά των ελαιοχρωμάτων είναι έλαια, και συγκεκριμένα το λινέλαιο, το παπαρουνέλαιο και το καρυδέλαιο, που είναι και τα σημαντικότερα λάδια που χρησιμοποιήθηκαν στη ζωγραφική της δυτικής Ευρώπης. Τα έλαια αυτά έχουν τη χαρακτηριστική ιδιότητα να στεγνώνουν με ταχύ ρυθμό και γι' αυτό ονομάζονται ξηραινόμενα έλαια. Το λινέλαιο είναι το πιο συνηθισμένο και ανθεκτικό από αυτά και προέρχεται από τους σπόρους του λίνου. Το καρυδέλαιο είναι λεπτόρρευστο και ανοιχτόχρωμο, εξάγεται από καρύδια juglans regia, ξηραίνεται πιο γρήγορα από το λινέλαιο αλλά δεν κιτρινίζει όσο αυτό, και λόγω της μεγάλης ρευστότητάς του χρησιμοποιείται για τη διασπορά λεπτόκοκκων χρωστικών και επιτρέπει λεπτό γραμμικό ζωγράφισμα. Το παπαρουνέλαιο παραλαμβάνεται από τους σπόρους της παπαρούνας, άρχισε να χρησιμοποιείται από τον 17ο αιώνα στην Ολλανδία και σήμερα χρησιμοποιείται ιδιαίτερα για τις ανοιχτόχρωμες χρωστικές λόγω του ανοικτού χρώματός του, αν και στεγνώνει αργά και τα χρωματικά του στρώματα τείνουν να ρηγματώνονται περισσότερο από εκείνα του λινέλαιου. Ως προς τη γεωγραφική κατανομή, στη βόρεια Ευρώπη χρησιμοποιούσαν λινέλαιο, στην Ιταλία προτιμούσαν το καρυδέλαιο, ενώ η χρήση του παπαρουνέλαιου γενικεύτηκε μόλις από τον 17ο αιώνα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η επεξεργασία του λινέλαιου για χρήση στην ελαιογραφία

Ερώτηση: Περιγράψτε την επεξεργασία του λινέλαιου για τη χρήση του στην ελαιογραφία.

Απάντηση:

• Η ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ (§13.1.5, σελ. 197), αυτούσια: «Προέρχεται από τους σπόρους του φυτού λίνος (λινάρι), από τις ίνες του οποίου γίνονται και τα λινά υφάσματα. Οι σπόροι του λινού αφού πλυθούν, εκθλίβονται σε τριβεία. Το λινέλαιο που προκύπτει περιέχει διάφορα ανεπιθύμητα συστατικά, που αφαιρούνται με μια διαδικασία που ονομάζεται ραφινάρισμα (εξευγενισμός). Το ραφιναρισμένο λινέλαιο μπορεί να χρησιμοποιηθεί στη ζωγραφική, αφού πρώτα πραγματοποιηθούν ορισμένοι φυσικοχημικοί έλεγχοι.»

•   ΣΠΟΡΟΙ ΛΙΝΟΥ (λινάρι)
          │
          ▼  ① ΠΛΥΣΙΜΟ
          │
          ▼  ② ΕΚΘΛΙΨΗ ΣΕ ΤΡΙΒΕΙΑ
          │
     ΑΚΑΤΕΡΓΑΣΤΟ ΛΙΝΕΛΑΙΟ  ← περιέχει ΔΙΑΦΟΡΑ ΑΝΕΠΙΘΥΜΗΤΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ
          │
          ▼  ③ ΡΑΦΙΝΑΡΙΣΜΑ (ΕΞΕΥΓΕΝΙΣΜΟΣ) — αφαίρεση των ανεπιθύμητων
          │
     ΡΑΦΙΝΑΡΙΣΜΕΝΟ ΛΙΝΕΛΑΙΟ
          │
          ▼  ④ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΟΙ ΕΛΕΓΧΟΙ
          │
     ΕΤΟΙΜΟ ΓΙΑ ΧΡΗΣΗ ΣΤΗ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ

  ⚠️ Προσέξτε ότι το ραφινάρισμα δεν αρκεί: το βιβλίο ρητά απαιτεί και ορισμένους φυσικοχημικούς ελέγχους πριν από τη χρήση.

• ΓΙΑΤΙ ΑΞΙΖΕΙ Η ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ: το λινέλαιο είναι «το πιο συνηθισμένο και ανθεκτικό από τα ξηραινόμενα λάδια που χρησιμοποιούνται για την παρασκευή χρωμάτων», και «τα αποτελέσματα των φυσικοχημικών αναλύσεων ήρθαν στον αιώνα μας να επιβεβαιώσουν τα ιστορικά στοιχεία σχετικά με τη χρήση του λινέλαιου στη βόρεια Ευρώπη».
• ⚠️ ΤΟ ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑ ΠΟΥ ΠΡΟΚΥΠΤΕΙ ΑΠΟ ΤΗ ΣΥΓΚΡΙΣΗ: το καρυδέλαιο «ξηραίνεται πιο γρήγορα από το λινέλαιο, αλλά δεν κιτρινίζει όσο αυτό», και το παπαρουνέλαιο «έχει το πλεονέκτημα ότι δεν κιτρινίζει ιδιαίτερα με το πέρασμα του χρόνου». Δηλαδή το λινέλαιο, παρά την αντοχή του, είναι αυτό που κιτρινίζει περισσότερο — στοιχείο κρίσιμο για τον συντηρητή που ερμηνεύει τη σημερινή χρωματική εικόνα ενός έργου. Από την άλλη, «χρωματικά στρώματα που έχουν συνδετικό υλικό το παπαρουνέλαιο τείνουν να ρηγματώνονται περισσότερο από εκείνα στα οποία έχει χρησιμοποιηθεί λινέλαιο».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το λινέλαιο προέρχεται από τους σπόρους του φυτού λίνος, δηλαδή του λιναριού, από τις ίνες του οποίου γίνονται και τα λινά υφάσματα. Οι σπόροι του λινού, αφού πλυθούν, εκθλίβονται σε τριβεία. Το λινέλαιο που προκύπτει περιέχει διάφορα ανεπιθύμητα συστατικά, τα οποία αφαιρούνται με μια διαδικασία που ονομάζεται ραφινάρισμα ή εξευγενισμός. Το ραφιναρισμένο λινέλαιο μπορεί να χρησιμοποιηθεί στη ζωγραφική, αφού πρώτα πραγματοποιηθούν ορισμένοι φυσικοχημικοί έλεγχοι.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το συνδετικό του παστέλ και η εφαρμογή του

Ερώτηση: Ποιο συνδετικό χρησιμοποιείται για τη ζωγραφική με παστέλ και πώς εφαρμόζεται στην επιφάνεια ζωγραφικής;

Απάντηση:

• ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ (§13.1.6, σελ. 198): «Μια μικρή ποσότητα συνδετικού υλικού υπάρχει στο παστέλ, αλλά δεν είναι ικανή να συγκρατήσει τα χρώματα χωρίς την εφαρμογή συνδετικού μετά την ολοκλήρωση του έργου. Απόδειξη το ότι μπορούμε να αφαιρέσουμε διά τριβής ένα χρώμα.» (Το ενσωματωμένο αυτό συνδετικό είναι, κατά την §13.1.3, το τραγάκανθο: «χρησιμοποιείται ως συνδετικό για παστέλ (κρητιδογραφίες) και μολυβοκάρβουνα».)
• ΤΟ ΚΥΡΙΟ ΣΥΝΔΕΤΙΚΟ ΚΑΙ Ο ΤΡΟΠΟΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ: «Για να διατηρηθεί ένα παστέλ μετά την ολοκλήρωση του έργου, είναι απαραίτητο να ψεκαστεί με ένα ελαφρό διάλυμα γομμαλάκας, που αγκαλιάζει τα μόρια της χρωστικής και τα κρατάει σταθερά.»

    ΤΡΟΠΟΣ:      ΨΕΚΑΣΜΟΣ (όχι άπλωμα με πινέλο)
    ΥΛΙΚΟ:       ΕΛΑΦΡΟ ΔΙΑΛΥΜΑ ΓΟΜΜΑΛΑΚΑΣ
    ΠΟΤΕ:        ΜΕΤΑ την ολοκλήρωση του έργου
    ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ:  «ΑΓΚΑΛΙΑΖΕΙ τα μόρια της χρωστικής και ΤΑ ΚΡΑΤΑΕΙ ΣΤΑΘΕΡΑ»

• ΤΑ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΑ: «Εκτός από διαλύματα γομμαλάκας, έχουν χρησιμοποιηθεί

  
    α) διαλύματα ΜΑΣΤΙΧΑΣ ΧΙΟΥ σε ΑΙΘΕΡΑ ή σε ΑΚΕΤΟΝΗ, αραιωμένα με
       καθαρή ΑΙΘΥΛΙΚΗ ΑΛΚΟΟΛΗ ή με ΛΕΥΚΗ ΒΕΝΖΙΝΗ
    β) διαλύματα ΚΟΛΟΦΩΝΙΟΥ σε ΒΕΝΖΙΝΗ
  ```»
  ⚠️ Και οι τρεις επιλογές είναι **φυσικές ρητίνες διαλυμένες σε πτητικό οργανικό διαλύτη** — ακριβώς η λογική του κεφ. 6: ο διαλύτης **μεταφέρει** τη ρητίνη και **εξατμίζεται**, αφήνοντάς τη γύρω από τους κόκκους της χρωστικής.

• ΤΟ ΕΠΙΠΛΕΟΝ ΟΦΕΛΟΣ ΤΟΥ ΦΙΞΑΡΙΣΜΑΤΟΣ: «Ταυτόχρονα «το φιξάρισμα» προσδίδει στο παστέλ τη χαρακτηριστική φρεσκάδα (ζωντάνια) των χρωμάτων.»
• ⚠️ ΓΙΑΤΙ ΤΟ ΠΑΣΤΕΛ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΚΑΘΑΡΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΟΥ ΤΡΙΤΟΥ ΤΡΟΠΟΥ: στην αρχή της §13.1 το βιβλίο απαριθμεί ως τρίτη περίπτωση «να εφαρμόζεται πρώτα η χρωστική και ύστερα το συνδετικό». Το παστέλ είναι ακριβώς αυτό: η χρωστική τοποθετείται ξηρή, και το συνδετικό έρχεται τελευταίο, με ψεκασμό. Αντίθετα, στη νωπογραφία το συνδετικό προϋπάρχει (το ίδιο το νωπό κονίαμα), ενώ στην εγκαυστική, την τέμπερα και την ελαιογραφία το συνδετικό αναμειγνύεται με τη χρωστική πριν από την εφαρμογή.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το παστέλ περιέχει μια μικρή ποσότητα συνδετικού υλικού, η οποία όμως δεν είναι ικανή να συγκρατήσει τα χρώματα χωρίς την εφαρμογή συνδετικού μετά την ολοκλήρωση του έργου· απόδειξη είναι ότι μπορούμε να αφαιρέσουμε διά τριβής ένα χρώμα. Για να διατηρηθεί ένα παστέλ μετά την ολοκλήρωση του έργου, είναι απαραίτητο να ψεκαστεί με ένα ελαφρό διάλυμα γομμαλάκας, που αγκαλιάζει τα μόρια της χρωστικής και τα κρατάει σταθερά. Εκτός από διαλύματα γομμαλάκας, έχουν χρησιμοποιηθεί διαλύματα μαστίχας Χίου σε αιθέρα ή σε ακετόνη, αραιωμένα με καθαρή αιθυλική αλκοόλη ή με λευκή βενζίνη, καθώς και διαλύματα κολοφώνιου σε βενζίνη. Ταυτόχρονα, το φιξάρισμα προσδίδει στο παστέλ τη χαρακτηριστική φρεσκάδα, δηλαδή τη ζωντάνια, των χρωμάτων.

Κριτήρια αξιολόγησης: