Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 11 (σελ. 170) – ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΥΛΙΚΩΝ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 11

Πλήρεις λύσεις και των 9 ερωτήσεων του 11ου κεφαλαίου: η δομή του ζωγραφικού έργου και οι σκοποί των στρωμάτων προετοιμασίας, οι τέσσερις παράγοντες που καθορίζουν μέθοδο και υλικά, οι λόγοι που καθιστούν απαραίτητη την προετοιμασία του υφάσματος για ελαιογραφία, τα τρία συστατικά της προετοιμασίας των ελαιογραφιών, τα χαρακτηριστικά των στρωμάτων σε υφασμάτινο υπόστρωμα με τη διαφωνία των μελετητών για τον χρόνο εφαρμογής, τα συστατικά της συνταγής του Cennino Cennini, ο αριθμός των στρωμάτων σε ξύλινο υπόστρωμα, η ειδική προετοιμασία του στιλβωτού χρυσού με το «αμπόλι» και η νεότερη τεχνική της «μιξιόν».

Οι σκοποί των στρωμάτων προετοιμασίας

Ερώτηση: Ποιους σκοπούς εξυπηρετούν τα στρώματα της προετοιμασίας στα φορητά έργα ζωγραφικής;

Απάντηση:

• ΤΟ ΣΗΜΕΙΟ ΕΚΚΙΝΗΣΗΣ (§11.2.1, σελ. 164): «Τα έργα ζωγραφικής είναι δυνατόν να πραγματοποιηθούν πάνω σε διάφορα υποστρώματα ή σε υποστηρίγματα, όπως ξύλο, ύφασμα, χαρτί κ.ά. Πάνω στο υπόστρωμα δεν τοποθετούνται τα χρωματικά στρώματα κατευθείαν.» ➜ Ανάμεσα στο υπόστρωμα και στο χρώμα μεσολαβούν ένα ή περισσότερα στρώματα προετοιμασίας.
• ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΣΚΟΠΟΙ, ΑΥΤΟΛΕΞΕΙ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ:

    ① Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ ΚΑΤΑΛΛΗΛΗΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΣ
       «έχουν σκοπό τη δημιουργία μιας ΛΕΙΑΣ, ΕΠΙΠΕΔΗΣ, ΣΤΕΡΕΗΣ και
        ΣΥΜΠΑΓΟΥΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΣ»
    ② Η ΣΤΑΘΕΡΗ ΣΥΝΔΕΣΗ ΜΕ ΤΟ ΥΠΟΣΤΡΩΜΑ
       «Με τον τρόπο αυτό η προετοιμασία ΣΥΝΔΕΕΤΑΙ ΣΤΑΘΕΡΑ ΜΕ ΤΟ ΥΛΙΚΟ
        ΣΤΗΡΙΞΗΣ»
    ③ Η ΣΤΗΡΙΞΗ ΤΩΝ ΖΩΓΡΑΦΙΚΩΝ ΣΤΡΩΜΑΤΩΝ ΚΑΙ Η ΜΑΚΡΟΒΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥΣ
       «ενώ παράλληλα ΣΤΗΡΙΖΕΙ ΚΑΛΑ ΤΑ ΖΩΓΡΑΦΙΚΑ ΣΤΡΩΜΑΤΑ και ΕΓΓΥΑΤΑΙ
        ΓΙΑ ΤΗ ΜΑΚΡΟΒΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥΣ»

• ΓΙΑΤΙ ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΣΚΟΠΟΙ ΣΥΝΔΕΟΝΤΑΙ: η προετοιμασία λειτουργεί ως ενδιάμεσο ανάμεσα σε δύο υλικά με διαφορετική συμπεριφορά — το υπόστρωμα (ξύλο, ύφασμα, χαρτί) και το χρωματικό στρώμα. Αν λείψει, το χρώμα πέφτει σε ανώμαλη, πορώδη και απορροφητική επιφάνεια· η προετοιμασία τη λειαίνει (σκοπός ①), προσφύεται στο υπόστρωμα (σκοπός ②) και κρατά πάνω της το χρώμα (σκοπός ③). ➜ Η τεκμηρίωση φαίνεται στο ίδιο το κεφάλαιο: χωρίς προετοιμασία το ύφασμα «είναι πορώδες, απορροφά μεγάλες ποσότητες λαδιού και χρώματος, ξεραίνεται και γίνεται εύθραυστο» (σελ. 165).
• ⚠️ ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ: πέρα από τους τρεις τεχνικούς σκοπούς, η προετοιμασία έχει και μορφολογικό ρόλο — «η υφή του υποστρώματος μπορεί να αναδειχθεί ή να κρυφτεί, ανάλογα με το αποτέλεσμα που επιδιώκει ο καλλιτέχνης» (σελ. 165).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα έργα ζωγραφικής πραγματοποιούνται πάνω σε διάφορα υποστρώματα ή υποστηρίγματα, όπως ξύλο, ύφασμα και χαρτί, όμως πάνω στο υπόστρωμα δεν τοποθετούνται τα χρωματικά στρώματα κατευθείαν. Μεσολαβούν ένα ή περισσότερα στρώματα προετοιμασίας, που έχουν σκοπό τη δημιουργία μιας λείας, επίπεδης, στερεής και συμπαγούς επιφάνειας. Με τον τρόπο αυτό η προετοιμασία συνδέεται σταθερά με το υλικό στήριξης, ενώ παράλληλα στηρίζει καλά τα ζωγραφικά στρώματα και εγγυάται για τη μακροβιότητά τους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Οι παράγοντες που καθορίζουν μέθοδο και υλικά προετοιμασίας

Ερώτηση: Από ποιους παράγοντες καθορίζονται η μέθοδος και τα υλικά που θα χρησιμοποιηθούν, για να γίνει η προετοιμασία του υποστρώματος ενός ζωγραφικού έργου;

Απάντηση:

• Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ (σελ. 165), αυτούσια: «η μέθοδος και τα υλικά που θα χρησιμοποιηθούν, για να γίνει η προετοιμασία του υποστρώματος, καθορίζονται από»:

    − ΤΟ ΕΙΔΟΣ ΤΩΝ ΧΡΩΜΑΤΩΝ  (τέμπερες, ελαιοχρώματα, ακριλικά,
                              υδατοχρώματα κτλ.)
    − ΤΗΝ ΤΕΧΝΙΚΗ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ
    − ΤΟ ΕΠΙΔΙΩΚΟΜΕΝΟ ΑΙΣΘΗΤΙΚΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ
    − ΤΗ ΦΥΣΗ ΤΟΥ ΥΠΟΣΤΡΩΜΑΤΟΣ

• ΓΙΑΤΙ ΚΑΘΕ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΜΕΤΡΑΕΙ — η τεκμηρίωση προκύπτει από τα παραδείγματα του ίδιου του κεφαλαίου:

    ΕΙΔΟΣ ΧΡΩΜΑΤΩΝ   στην ΕΛΑΙΟΓΡΑΦΙΑ το λάδι ΑΠΟΡΡΟΦΑΤΑΙ από το ύφασμα
       και το κάνει ΕΥΘΡΑΥΣΤΟ → απαιτείται ΕΜΠΟΤΙΣΜΟΣ ΜΕ ΚΟΛΛΑ· άλλη
       απαίτηση έχουν τέμπερες, ακριλικά, υδατοχρώματα
    ΤΕΧΝΙΚΗ          η παραδοσιακή τεχνική του ΣΤΙΛΒΩΤΟΥ ΧΡΥΣΟΥ απαιτεί
       ΕΠΙΠΡΟΣΘΕΤΑ ΣΤΡΩΜΑΤΑ ΕΙΔΙΚΗΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ («αμπόλι»)
    ΑΙΣΘΗΤΙΚΟ        η προετοιμασία μπορεί να είναι ΑΝΟΙΧΤΟΧΡΩΜΗ (λευκή ή
       ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ    ελαφρά κίτρινη) ή, σπανιότερα, ΣΚΟΥΡΟΧΡΩΜΗ
                     (καφεκόκκινη ή μαύρη)
    ΦΥΣΗ ΥΠΟΣΤΡΩΜΑΤΟΣ  ΑΛΛΗ μέθοδος για ΥΦΑΣΜΑ (τελάρο, υδαρή κόλλα,
       λεπτά στρώματα) και ΑΛΛΗ για ΞΥΛΟ (περγαμηνόκολλα, λινές λωρίδες,
       χονδρός και λεπτός γύψος)

• Η ΠΡΟΣΘΕΤΗ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ: «Η υφή του υποστρώματος μπορεί να αναδειχθεί ή να κρυφτεί, ανάλογα με το αποτέλεσμα που επιδιώκει ο καλλιτέχνης.» ➜ Δηλαδή η προετοιμασία δεν είναι μόνο τεχνική απαίτηση αλλά και καλλιτεχνική επιλογή: ο ίδιος μουσαμάς μπορεί να αφεθεί να «δείχνει» το πλέγμα του ή να καλυφθεί ώσπου να εξαφανιστεί.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η μέθοδος και τα υλικά που θα χρησιμοποιηθούν, για να γίνει η προετοιμασία του υποστρώματος, καθορίζονται από το είδος των χρωμάτων, δηλαδή τέμπερες, ελαιοχρώματα, ακριλικά, υδατοχρώματα και άλλα, από την τεχνική ζωγραφικής, από το επιδιωκόμενο αισθητικό αποτέλεσμα και από τη φύση του υποστρώματος. Επιπλέον, η υφή του υποστρώματος μπορεί να αναδειχθεί ή να κρυφτεί, ανάλογα με το αποτέλεσμα που επιδιώκει ο καλλιτέχνης.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Γιατί προετοιμάζεται το ύφασμα πριν από την ελαιογραφία

Ερώτηση: Γιατί είναι απαραίτητη η προετοιμασία του υφάσματος, πριν πραγματοποιηθεί πάνω σ' αυτό μια ελαιογραφία;

Απάντηση:

• Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ (σελ. 165), αυτούσια: «Η προετοιμασία του υφάσματος είναι απαραίτητη, επειδή το ύφασμα χωρίς κατάλληλη προετοιμασία είναι πορώδες, απορροφά μεγάλες ποσότητες λαδιού και χρώματος, ξεραίνεται και γίνεται εύθραυστο. Επιπλέον, τα χρώματα θαμπώνουν και η εργασία δυσκολεύει και καθυστερεί.»
• ΟΙ ΛΟΓΟΙ ΣΕ ΔΥΟ ΟΜΑΔΕΣ:

    Α. ΦΘΟΡΑ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΤΟΥ ΥΠΟΣΤΡΩΜΑΤΟΣ
       · το ύφασμα είναι ΠΟΡΩΔΕΣ
       · ΑΠΟΡΡΟΦΑ ΜΕΓΑΛΕΣ ΠΟΣΟΤΗΤΕΣ ΛΑΔΙΟΥ ΚΑΙ ΧΡΩΜΑΤΟΣ
       · ΞΕΡΑΙΝΕΤΑΙ
       · ΓΙΝΕΤΑΙ ΕΥΘΡΑΥΣΤΟ
    Β. ΒΛΑΒΗ ΣΤΟ ΑΙΣΘΗΤΙΚΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ
       · ΤΑ ΧΡΩΜΑΤΑ ΘΑΜΠΩΝΟΥΝ (χάνουν το συνδετικό τους στους πόρους)
       · Η ΕΡΓΑΣΙΑ ΔΥΣΚΟΛΕΥΕΙ ΚΑΙ ΚΑΘΥΣΤΕΡΕΙ

• Η ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΤΟΥ ΕΜΠΟΤΙΣΜΟΥ (σελ. 166): «Το τεντωμένο στο ξύλινο πλαίσιο (τελάρο) ύφασμα εμποτίζεται αρχικά με κόλλα. Αυτός ο εμποτισμός είναι απαραίτητος, επειδή, αν έρθουν σε άμεση επαφή τα ελαιοχρώματα με τις ίνες του υποστρώματος, θα το αποδυναμώσουν και θα το κάνουν εύθρυπτο.» ➜ Δηλαδή το λάδι επιτίθεται χημικά και μηχανικά στην ίνα. Το βιβλίο τονίζει ότι το πρόβλημα ήταν γνωστό εξαρχής: «Αυτό ήταν γνωστό στους ζωγράφους από πολύ παλιά, και γι' αυτό ήδη από τα πρώτα έργα ζωγραφικής με ελαιοχρώματα το ύφασμα ήταν κολλαρισμένο σε βάθος με υδαρή κόλλα.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η προετοιμασία του υφάσματος είναι απαραίτητη, επειδή το ύφασμα χωρίς κατάλληλη προετοιμασία είναι πορώδες, απορροφά μεγάλες ποσότητες λαδιού και χρώματος, ξεραίνεται και γίνεται εύθραυστο. Επιπλέον, τα χρώματα θαμπώνουν και η εργασία δυσκολεύει και καθυστερεί. Γι' αυτό και το τεντωμένο στο τελάρο ύφασμα εμποτίζεται αρχικά με κόλλα, αφού, αν έρθουν σε άμεση επαφή τα ελαιοχρώματα με τις ίνες του υποστρώματος, θα το αποδυναμώσουν και θα το κάνουν εύθρυπτο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα συστατικά της προετοιμασίας των ελαιογραφιών

Ερώτηση: Από ποια συστατικά αποτελείται η προετοιμασία των ελαιογραφιών;

Απάντηση:

• Η ΒΑΣΙΚΗ ΔΙΑΤΥΠΩΣΗ (σελ. 165): «Η προετοιμασία αποτελείται από κόλλα, ένα αδρανές σώμα και μία χρωστική.»
• ΤΑ ΤΡΙΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ, ΜΕ ΤΟΥΣ ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΥΣ ΤΟΥΣ:

    ① ΚΟΛΛΑ
       «Ως κόλλες έχουν χρησιμοποιηθεί ΚΥΡΙΩΣ ΖΩΙΚΕΣ ΚΟΛΛΕΣ
        (ΖΕΛΑΤΙΝΗ, chardin, ΚΑΖΕΪΝΗ)»
    ② ΑΔΡΑΝΕΣ ΣΩΜΑ
       «Τα κυριότερα αδρανή υλικά που έχουν χρησιμοποιηθεί για
        προετοιμασία είναι ΚΙΜΩΛΙΑ στην Βόρεια Ευρώπη και ΓΥΨΟΣ στην
        Νότια Ευρώπη. Επίσης, έχουν χρησιμοποιηθεί ΚΑΟΛΙΝΗΣ και
        ΜΑΡΜΑΡΟΣΚΟΝΗ.»
    ③ ΧΡΩΣΤΙΚΗ
       «Χρωστικές που χρησιμοποιήθηκαν στην προετοιμασία της
        ελαιογραφίας είναι το ΛΕΥΚΟ ΤΟΥ ΜΟΛΥΒΔΟΥ (ΣΤΟΥΠΕΤΣΙ), το ΛΕΥΚΟ
        ΤΟΥ ΨΕΥΔΑΡΓΥΡΟΥ (ΤΣΙΓΚΟΣ) και τελευταία το ΛΕΥΚΟ ΤΟΥ ΤΙΤΑΝΙΟΥ.
        Στην περίπτωση ΕΓΧΡΩΜΩΝ προετοιμασιών χρησιμοποιήθηκαν η ΟΜΠΡΑ
        και η ΣΙΕΝΑ.»

  ⚠️ Το «chardin» τυπώνεται λατινόγραπτο και ανεξήγητο μέσα σε ελληνικό κατάλογο ζωικών κολλών· το βιβλίο δεν το ορίζει πουθενά. ⚠️ Στο ίδιο σημείο τυπώνεται «στην Βόρεια Ευρώπη» και «στην Νότια Ευρώπη» — τελικό -ν πριν από σύμφωνο, ορθογραφικό λάθος του βιβλίου.

• ΤΑ ΠΡΟΑΙΡΕΤΙΚΑ ΠΡΟΣΘΕΤΑ — «ιστορικά αναφέρονται» (σελ. 166):

    ΕΛΑΙΑ, ΣΑΠΩΝΕΣ κτλ.  «ΑΥΞΑΝΟΥΝ ΤΗΝ ΥΓΡΟΣΚΟΠΙΚΗ ΙΔΙΟΤΗΤΑ των
       υφασμάτων»
    ΨΕΚΑΣΜΟΣ ΜΕ ΦΟΡΜΟΛΗ  ως ΑΝΤΙΣΗΠΤΙΚΟ
    ΠΡΟΣΘΕΤΑ ΑΔΡΑΝΗ ΥΛΙΚΑ  ΔΙΟΞΕΙΔΙΟ ΤΟΥ ΠΥΡΙΤΙΟΥ ή ΕΛΑΦΡΟΠΕΤΡΑ
       «σε ΤΡΙΜΜΕΝΗ ΜΟΡΦΗ και ΠΟΣΟΣΤΟ 10%»

• ΤΟ ΧΡΩΜΑ ΤΗΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ εξαρτάται από την επιλογή της χρωστικής: «Η προετοιμασία μπορεί να είναι ανοιχτόχρωμη (λευκή ή ελαφρά κίτρινη) και σπανιότερα σκουρόχρωμη (καφεκόκκινη ή μαύρη).» Οι λευκές χρωστικές δίνουν την ανοιχτόχρωμη, η όμπρα και η σιένα τη σκουρόχρωμη. Το βιβλίο παραπέμπει: «Οι χρωστικές παρουσιάζονται αναλυτικά στο κεφάλαιο χρώματα» — δηλαδή στο κεφάλαιο 12 του ίδιου βιβλίου.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η προετοιμασία των ελαιογραφιών αποτελείται από κόλλα, ένα αδρανές σώμα και μία χρωστική. Ως κόλλες έχουν χρησιμοποιηθεί κυρίως ζωικές κόλλες, δηλαδή ζελατίνη, chardin και καζεΐνη. Τα κυριότερα αδρανή υλικά είναι η κιμωλία στη Βόρεια Ευρώπη και ο γύψος στη Νότια Ευρώπη, ενώ έχουν χρησιμοποιηθεί επίσης καολίνης και μαρμαρόσκονη. Χρωστικές που χρησιμοποιήθηκαν είναι το λευκό του μολύβδου ή στουπέτσι, το λευκό του ψευδαργύρου ή τσίγκος και τελευταία το λευκό του τιτανίου, ενώ στην περίπτωση έγχρωμων προετοιμασιών χρησιμοποιήθηκαν η όμπρα και η σιένα. Ιστορικά αναφέρονται ακόμη προσθήκες ελαίων και σαπώνων, που αυξάνουν την υγροσκοπική ιδιότητα των υφασμάτων, ψεκασμός της προετοιμασίας με φορμόλη ως αντισηπτικό και πρόσθετα αδρανή υλικά, όπως διοξείδιο του πυριτίου ή ελαφρόπετρα σε τριμμένη μορφή και ποσοστό 10%.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα χαρακτηριστικά των στρωμάτων προετοιμασίας σε ύφασμα

Ερώτηση: Ποια είναι τα χαρακτηριστικά των στρωμάτων προετοιμασίας ενός ζωγραφικού έργου σε ύφασμα;

Απάντηση:

• ① Η ΣΕΙΡΑ ΑΡΧΙΖΕΙ ΜΕ ΕΜΠΟΤΙΣΜΟ (σελ. 166): «Το τεντωμένο στο ξύλινο πλαίσιο (τελάρο) ύφασμα εμποτίζεται αρχικά με κόλλα… ήδη από τα πρώτα έργα ζωγραφικής με ελαιοχρώματα το ύφασμα ήταν κολλαρισμένο σε βάθος με υδαρή κόλλα.»
• ② Η ΑΝΑΛΟΓΙΑ ΚΟΛΛΑΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΙΔΙΑ ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ ΣΤΡΩΜΑΤΑ: «Τα πρώτα στρώματα της προετοιμασίας έχουν περισσότερη κόλλα, για να αποκτήσουν καλύτερη συνοχή με το ύφασμα.» ③ ΛΕΠΤΑ ΚΑΙ ΟΜΟΙΟΜΟΡΦΑ: «Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στην εφαρμογή λεπτών ομοιόμορφων στρωμάτων, με σπάτουλα ή με πινέλο.»
• ④ Η ΔΙΑΦΩΝΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΧΡΟΝΟ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ (σελ. 166-167): «Οι διάφοροι μελετητές δε συμφωνούν σχετικά με τη χρονική στιγμή κατά την οποία πρέπει να γίνει η εφαρμογή του επομένου κάθε φορά στρώματος προετοιμασίας.»

    ΑΠΟΨΗ Α  «για την ΕΞΑΣΦΑΛΙΣΗ ΚΑΛΥΤΕΡΗΣ ΣΥΝΟΧΗΣ της προετοιμασίας τα
       αλλεπάλληλα στρώματα πρέπει να εφαρμόζονται ΤΟ ΕΝΑ ΜΕΤΑ ΤΟ ΑΛΛΟ,
       ΠΡΟΤΟΥ το αμέσως προηγούμενο κάθε φορά στρώμα ΣΤΕΓΝΩΣΕΙ ΤΕΛΕΙΩΣ»
    ΑΠΟΨΗ Β  «άλλοι υπογραμμίζουν την ανάγκη ΣΤΕΓΝΩΜΑΤΟΣ ΣΕ ΒΑΘΟΣ του
       αμέσως προηγούμενου κάθε φορά στρώματος, που μπορούσε να
       ΔΙΑΡΚΕΣΕΙ ΚΑΙ ΤΡΕΙΣ ΗΜΕΡΕΣ»

• ⑤ Η ΕΝΔΙΑΜΕΣΗ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ: «Στη συνέχεια, η στεγνή επιφάνεια τριβόταν με ένα κομμάτι παλαιού λινού υφάσματος, και τότε μπορούσε να περαστεί το δεύτερο στρώμα προετοιμασίας.» ➜ Σύνοψη: υδαρής εμποτισμός → πρώτα στρώματα πλούσια σε κόλλα → λεπτά ομοιόμορφα στρώματα με σπάτουλα ή πινέλο → στέγνωμα (με διαφωνία για τον χρόνο) → τρίψιμο με παλαιό λινό → επόμενο στρώμα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το τεντωμένο στο ξύλινο πλαίσιο, δηλαδή στο τελάρο, ύφασμα εμποτίζεται αρχικά με κόλλα και ήταν κολλαρισμένο σε βάθος με υδαρή κόλλα ήδη από τα πρώτα έργα ζωγραφικής με ελαιοχρώματα. Τα πρώτα στρώματα της προετοιμασίας έχουν περισσότερη κόλλα, για να αποκτήσουν καλύτερη συνοχή με το ύφασμα, ενώ ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στην εφαρμογή λεπτών ομοιόμορφων στρωμάτων, με σπάτουλα ή με πινέλο. Οι διάφοροι μελετητές δεν συμφωνούν σχετικά με τη χρονική στιγμή κατά την οποία πρέπει να γίνει η εφαρμογή του επόμενου κάθε φορά στρώματος: άλλοι υποστηρίζουν ότι για την εξασφάλιση καλύτερης συνοχής τα αλλεπάλληλα στρώματα πρέπει να εφαρμόζονται το ένα μετά το άλλο, προτού στεγνώσει τελείως το προηγούμενο, και άλλοι υπογραμμίζουν την ανάγκη στεγνώματος σε βάθος, που μπορούσε να διαρκέσει και τρεις ημέρες. Στη συνέχεια η στεγνή επιφάνεια τριβόταν με ένα κομμάτι παλαιού λινού υφάσματος και τότε μπορούσε να περαστεί το δεύτερο στρώμα προετοιμασίας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα συστατικά της προετοιμασίας κατά τον Cennino Cennini

Ερώτηση: Ποια είναι τα συστατικά της προετοιμασίας που περιγράφει ο Cennino Cennini για τα φορητά έργα ζωγραφικής;

Απάντηση:

• ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ (σελ. 167): η διαδικασία προετοιμασίας ξύλινου υποστρώματος «περιγράφεται με αρκετές λεπτομέρειες από τον Cennino Cennini, από το Διονύσιο εκ Φουρνά και πιο πρόσφατα από το Φώτη Κόντογλου». Ο Cennini τη δίνει το 1437, στο «Βιβλίο της Τέχνης».
• ΤΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ:

    ① ΚΟΛΛΑ ΑΠΟ ΠΑΛΙΑ ΚΟΜΜΑΤΙΑ (ΞΕΣΜΑΤΑ) ΠΕΡΓΑΜΗΝΗΣ
       ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ: «τα κομμάτια της περγαμηνής παραμένουν σε ΝΕΡΟ, έως
       ότου ΜΑΛΑΚΩΣΟΥΝ, και στη συνέχεια ΘΕΡΜΑΙΝΟΝΤΑΙ σε BAIN-MARIE με
       αρκετό νερό. Ύστερα από ΑΦΑΙΡΕΣΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΣΣΕΙΑΣ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ, το
       μείγμα αφήνεται να ΚΡΥΩΣΕΙ ή χρησιμοποιείται ΕΛΑΦΡΩΣ ΖΕΣΤΟ.»
    ② ΛΩΡΙΔΕΣ ΑΠΟ ΠΑΛΙΟ ΛΕΠΤΟ, ΑΣΠΡΟ, ΛΙΝΟ ΥΦΑΣΜΑ εμποτισμένο με
       ΠΕΡΓΑΜΗΝΟΚΟΛΛΑ
    ③ «ΧΟΝΔΡΟΣ ΓΥΨΟΣ ΤΗΣ VOLTERRA», ΚΑΘΑΡΙΣΜΕΝΟΣ και ΚΟΣΚΙΝΙΣΜΕΝΟΣ
       ΣΑΝ ΑΛΕΥΡΙ, αναμειγμένος με την κόλλα
    ④ ΛΕΠΤΟΣ ΓΥΨΟΣ — «ο ίδιος με τον προηγούμενο, αλλά ΚΑΘΑΡΙΣΜΕΝΟΣ
       ΕΠΙ ΔΙΑΣΤΗΜΑ ΕΝΟΣ ΜΗΝΟΣ περίπου και ΔΙΑΤΗΡΗΜΕΝΟΣ ΥΓΡΟΣ ΜΕΣΑ ΣΕ
       ΑΜΜΟΚΟΝΙΑΜΑ»

• Η ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΛΕΠΤΟΥ ΓΥΨΟΥ, ΜΕ ΤΑ ΛΟΓΙΑ ΤΟΥ CENNINI: «Η καθημερινή αλλαγή του νερού αφαιρεί από το γύψο τη θερμοκρασία και τον κάνει μαλακό σαν μετάξι.» «Αφού προστεθεί σ' αυτόν νερό, τρίβεται πάνω σε γερό λινό ύφασμα.» ➜ Το βιβλίο, δηλαδή, ξεχωρίζει δύο ποιότητες του ίδιου υλικού: τον χονδρό γύψο για τα πρώτα στρώματα και τον λεπτό, μηνιαίας κατεργασίας, για τα τελικά.
• Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥΣ (για πληρότητα, σελ. 167): η κόλλα μπαίνει «σε πέντε έως έξι συνολικά στρώματα, άλλοτε αραιότερα και άλλες φορές πιο πηκτά»· ακολουθούν οι λινές λωρίδες· κατόπιν «τρία έως τέσσερα στρώματα που αποτελούνται από κόλλα και από χονδρό γύψο», τα οποία «απλώνονται με πινέλο» και «όταν στεγνώσουν, ύστερα από τρεις μέρες περίπου, είναι δυνατόν να ξυστούν»· και τέλος «ακολουθούν στρώματα με λεπτό γύψο».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο Cennino Cennini το 1437 στο Βιβλίο της Τέχνης συνιστά κόλλα από παλιά κομμάτια, δηλαδή ξέσματα, περγαμηνής. Για την παρασκευή της τα κομμάτια της περγαμηνής παραμένουν σε νερό έως ότου μαλακώσουν και στη συνέχεια θερμαίνονται σε bain-marie με αρκετό νερό, ενώ ύστερα από αφαίρεση της περίσσειας του νερού το μείγμα αφήνεται να κρυώσει ή χρησιμοποιείται ελαφρώς ζεστό. Τα υπόλοιπα συστατικά είναι λωρίδες από παλιό λεπτό, άσπρο, λινό ύφασμα εμποτισμένο με περγαμηνόκολλα, χονδρός γύψος της Volterra, καθαρισμένος και κοσκινισμένος σαν αλεύρι, ο οποίος αναμειγνύεται με την κόλλα, και λεπτός γύψος, ο ίδιος με τον προηγούμενο αλλά καθαρισμένος επί διάστημα ενός μηνός περίπου και διατηρημένος υγρός μέσα σε αμμοκονίαμα, ο οποίος, αφού προστεθεί σε αυτόν νερό, τρίβεται πάνω σε γερό λινό ύφασμα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ο αριθμός των στρωμάτων προετοιμασίας σε ξύλινο υπόστρωμα

Ερώτηση: Σε πόσα στρώματα απλώνεται η προετοιμασία των φορητών έργων ζωγραφικής σε ξύλινο υπόστρωμα;

Απάντηση:

• Η ΓΕΝΙΚΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ (σελ. 168): «Ο αριθμός των στρωμάτων δεν είναι καθορισμένος.» Και η πρακτική διατύπωση του Κόντογλου: «χρειάζονται τόσα, έως ότου να μη φεγγίζει από κάτω το σανίδι». ➜ Δηλαδή το κριτήριο δεν είναι αριθμητικό αλλά οπτικό: αρκετά στρώματα ώστε το ξύλο να μη διαφαίνεται.
• ΤΑ ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΑ ΝΟΥΜΕΡΑ ΤΟΥ CENNINI (σελ. 167):

    ΚΟΛΛΑ ΠΕΡΓΑΜΗΝΗΣ    5 ΕΩΣ 6 ΣΤΡΩΜΑΤΑ ΣΥΝΟΛΙΚΑ
                        «άλλοτε ΑΡΑΙΟΤΕΡΑ και άλλες φορές ΠΙΟ ΠΗΚΤΑ»
    ΛΙΝΕΣ ΛΩΡΙΔΕΣ       (ενδιάμεση στρώση, χωρίς αριθμό)
    ΚΟΛΛΑ + ΧΟΝΔΡΟΣ     3 ΕΩΣ 4 ΣΤΡΩΜΑΤΑ
       ΓΥΨΟΣ            απλώνονται με ΠΙΝΕΛΟ· όταν στεγνώσουν, ύστερα από
                        ΤΡΕΙΣ ΜΕΡΕΣ περίπου, ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΞΥΣΤΟΥΝ
    ΛΕΠΤΟΣ ΓΥΨΟΣ        «ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΣΤΡΩΜΑΤΑ ΜΕ ΛΕΠΤΟ ΓΥΨΟ»
                        (χωρίς καθορισμένο αριθμό)

• Η ΕΚΔΟΧΗ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΕΚ ΦΟΥΡΝΑ (σελ. 168): πρώτα «ένα στρώμα κόλλας ζωικής προέλευσης», και στη συνέχεια, με πινέλο, «αλλεπάλληλα λεπτά στρώματα προετοιμασίας, που αποτελούνται από την ίδια κόλλα και γύψο» — επίσης χωρίς αριθμό. Η ΕΙΔΙΚΗ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΥ (σελ. 168) είναι το μόνο σημείο με σταθερό αριθμό: το «αμπόλι» «απλώνεται συνήθως σε δύο στρώματα».
• ΤΟ ΚΛΕΙΣΙΜΟ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: «Τέλος, είναι απαραίτητο το καλό στέγνωμα και το ελαφρό τρίψιμο με ψιλό γυαλόχαρτο ή με κόκαλο σουπιάς» (σελ. 168). ➜ Άρα η πλήρης απάντηση είναι: δεν υπάρχει καθορισμένος αριθμός· κατά τον Cennini 5-6 στρώματα κόλλας και 3-4 στρώματα με χονδρό γύψο συν απροσδιόριστα στρώματα λεπτού γύψου· το τελικό κριτήριο είναι «να μη φεγγίζει από κάτω το σανίδι».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο αριθμός των στρωμάτων δεν είναι καθορισμένος. Χαρακτηριστικά σημειώνει ο Κόντογλου ότι χρειάζονται τόσα, έως ότου να μη φεγγίζει από κάτω το σανίδι. Κατά τον Cennini, η κόλλα από ξέσματα περγαμηνής εφαρμόζεται αρχικά στο ξύλινο υπόστρωμα σε πέντε έως έξι συνολικά στρώματα, άλλοτε αραιότερα και άλλες φορές πιο πηκτά, ακολουθούν λωρίδες από παλιό λεπτό λινό ύφασμα εμποτισμένο με περγαμηνόκολλα, έπειτα τρία έως τέσσερα στρώματα που αποτελούνται από κόλλα και χονδρό γύψο της Volterra και, αφού αυτά στεγνώσουν ύστερα από τρεις μέρες περίπου και ξυστούν, ακολουθούν στρώματα με λεπτό γύψο. Τέλος, είναι απαραίτητο το καλό στέγνωμα και το ελαφρό τρίψιμο με ψιλό γυαλόχαρτο ή με κόκαλο σουπιάς.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η προετοιμασία των περιοχών του στιλβωτού χρυσού

Ερώτηση: Περιγράψτε την προετοιμασία των περιοχών των φορητών έργων ζωγραφικής σε ξύλινο υπόστρωμα, τα οποία έχουν καλυφθεί με την παραδοσιακή τεχνική του στιλβωτού χρυσού.

Απάντηση:

• ΤΟ ΣΗΜΕΙΟ ΕΚΚΙΝΗΣΗΣ (σελ. 168): «Οι περιοχές των φορητών εικόνων οι οποίες στη συνέχεια καλύπτονται με χρυσό φέρουν συνήθως — πάνω από την προετοιμασία που προαναφέρθηκε — επιπρόσθετα στρώματα ειδικής προετοιμασίας.» ➜ Δηλαδή η ειδική προετοιμασία δεν αντικαθιστά, αλλά προστίθεται πάνω από την κανονική προετοιμασία με κόλλα και γύψο.
• Η ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ «ΑΜΠΟΛΙΟΥ»: «Για την παραδοσιακή τεχνική του στιλβωτού χρυσού, η προετοιμασία αυτή, το λεγόμενο «αμπόλι», αποτελείται από:

    ΜΕΙΓΜΑ ΤΡΙΜΜΕΝΩΝ ΧΡΩΣΤΙΚΩΝ
       «συνήθως ΣΙΕΝΑΣ ΨΗΜΕΝΗΣ, ΩΧΡΑΣ και ΚΟΚΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΟΛΥΒΔΟΥ κ.ά.»
    + ΛΕΥΚΟ (ΑΣΠΡΑΔΙ) ΤΟΥ ΑΒΓΟΥ
    ΠΡΟΑΙΡΕΤΙΚΑ  «Μερικές φορές στη σύστασή της αναφέρονται προσθήκες
       ΣΑΠΩΝΩΝ ή ΚΕΡΙΩΝ.»

  ⚠️ Το χρώμα των χρωστικών δεν είναι τυχαίο: σιένα ψημένη, ώχρα και κόκκινο του μολύβδου δίνουν θερμό κοκκινωπό υπόστρωμα, που «ζεσταίνει» το φύλλο χρυσού κατά τη στίλβωση.

• Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ: «Η ειδική αυτή προετοιμασία απλώνεται συνήθως σε δύο στρώματα.» ΤΟ ΚΟΛΛΗΜΑ ΤΟΥ ΦΥΛΛΟΥ ΧΡΥΣΟΥ: «Στη συνέχεια, για να κολλήσει το φύλλο χρυσού, η ειδικά προετοιμασμένη επιφάνεια επικαλύπτεται με ασπράδι ή με σταγόνες καθαρού οινοπνεύματος (αιθυλικής αλκοόλης) ή με ρακί.»
• ⚠️ ΑΝΤΙΦΑΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΣΤΗΝ ΟΝΟΜΑΣΙΑ: το κείμενο της σελ. 168 λέει «αμπόλι», ενώ η λεζάντα της Εικόνας 11.1. στη σελ. 169 λέει: «Δείγμα προετοιμασμένου ξύλινου υποστρώματος στο οποίο διακρίνεται ειδική προετοιμασία με «μπόλλο» και δίπλα επικάλυψη με στιλβωτό φύλλο χρυσού». Δύο διαφορετικές γραφές του ίδιου υλικού μέσα σε δύο σελίδες — αποδίδουμε και τις δύο, χωρίς να «διορθώσουμε» σιωπηλά το βιβλίο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι περιοχές των φορητών εικόνων οι οποίες στη συνέχεια καλύπτονται με χρυσό φέρουν συνήθως, πάνω από την προετοιμασία με κόλλα και γύψο, επιπρόσθετα στρώματα ειδικής προετοιμασίας. Για την παραδοσιακή τεχνική του στιλβωτού χρυσού η προετοιμασία αυτή, το λεγόμενο αμπόλι, αποτελείται από μείγμα τριμμένων χρωστικών, συνήθως σιένας ψημένης, ώχρας και κόκκινου του μολύβδου και άλλων, και από λευκό, δηλαδή ασπράδι, του αβγού. Μερικές φορές στη σύστασή της αναφέρονται προσθήκες σαπώνων ή κεριών. Η ειδική αυτή προετοιμασία απλώνεται συνήθως σε δύο στρώματα. Στη συνέχεια, για να κολλήσει το φύλλο χρυσού, η ειδικά προετοιμασμένη επιφάνεια επικαλύπτεται με ασπράδι ή με σταγόνες καθαρού οινοπνεύματος, δηλαδή αιθυλικής αλκοόλης, ή με ρακί.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η νεότερη τεχνική επικάλυψης με φύλλα χρυσού

Ερώτηση: Πώς γίνεται η επικάλυψη με φύλλα χρυσού με τη νεότερη τεχνική;

Απάντηση:

• Η ΔΙΑΤΥΠΩΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ (σελ. 169): «Εκτός από την παραδοσιακή μέθοδο, υπάρχει και νεότερη τεχνική, η οποία περιλαμβάνει τη λεγόμενη «μιξιόν».»
• ΤΑ ΤΡΙΑ ΒΗΜΑΤΑ:

    ① «οι περιοχές της εικόνας που πρόκειται να καλυφθούν με χρυσό
       καλύπτονται ΠΡΩΤΑ με «ΑΜΠΟΛΙ»»
    ② «και στη συνέχεια με την ΕΙΔΙΚΗ «ΜΙΞΙΟΝ»»
    ③ «Όταν ΟΛΟΚΛΗΡΩΘΕΙ Η ΕΠΙΚΑΛΥΨΗ, η ΧΡΥΣΩΜΕΝΗ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ ΠΕΡΝΙΕΤΑΙ
       ΜΕ ΕΝΑ ΧΕΡΙ ΓΟΜΜΑΛΑΚΑ.»

• Η ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΤΩΝ ΔΥΟ ΤΕΧΝΙΚΩΝ:

                      ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ (ΣΤΙΛΒΩΤΟΣ ΧΡΥΣΟΣ)   ΝΕΟΤΕΡΗ (ΜΙΞΙΟΝ)
    ειδική            «ΑΜΠΟΛΙ» σε ΔΥΟ ΣΤΡΩΜΑΤΑ          «ΑΜΠΟΛΙ» ΠΡΩΤΑ
    προετοιμασία
    κολλητικό του     ΑΣΠΡΑΔΙ ή ΚΑΘΑΡΟ ΟΙΝΟΠΝΕΥΜΑ       ΕΙΔΙΚΗ «ΜΙΞΙΟΝ»
    φύλλου χρυσού     (ΑΙΘΥΛΙΚΗ ΑΛΚΟΟΛΗ) ή ΡΑΚΙ
    τελική κατεργασία ΣΤΙΛΒΩΣΗ (εξ ου «στιλβωτός»)       ΕΝΑ ΧΕΡΙ ΓΟΜΜΑΛΑΚΑ

  ⚠️ Το βιβλίο δεν ορίζει τι ακριβώς είναι η «μιξιόν» — την αναφέρει μόνο ως «ειδική» ουσία που αντικαθιστά το ασπράδι/οινόπνευμα ως κολλητικό μέσο του φύλλου χρυσού.

• ΤΟ ΤΕΛΙΚΟ ΧΕΡΙ ΓΟΜΜΑΛΑΚΑ: η γομμαλάκα αναφέρεται και στο κεφάλαιο 7 του ίδιου βιβλίου ως ζωική κόλλα που αποτελεί «κυρίως τη βάση βερνικιών» — εδώ, δηλαδή, λειτουργεί ως προστατευτικό βερνίκι της χρυσωμένης επιφάνειας.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Εκτός από την παραδοσιακή μέθοδο, υπάρχει και νεότερη τεχνική, η οποία περιλαμβάνει τη λεγόμενη μιξιόν. Σύμφωνα με αυτήν, οι περιοχές της εικόνας που πρόκειται να καλυφθούν με χρυσό καλύπτονται πρώτα με αμπόλι και στη συνέχεια με την ειδική μιξιόν. Όταν ολοκληρωθεί η επικάλυψη, η χρυσωμένη επιφάνεια περνιέται με ένα χέρι γομμαλάκα.

Κριτήρια αξιολόγησης: