Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 8 (σελ. 136-137) – ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΥΛΙΚΩΝ Γ΄ ΕΠΑΛ
Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 8
Πλήρεις λύσεις και των 12 ερωτήσεων του 8ου κεφαλαίου: τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα του ξύλου, τα μακροσκοπικά χαρακτηριστικά της εγκάρσιας τομής και οι ετήσιοι δακτύλιοι, η χρησιμότητα της μικροσκοπικής εξέτασης για τον συντηρητή, η χημική σύσταση με τον κανόνα κυτταρίνη-εφελκυσμός και λιγνίνη-θλίψη, οι οκτώ ιδιότητες του ξύλου και η τεχνολογική σημασία τους, τα έξι στάδια επεξεργασίας από την κοπή ως τη διακόσμηση, οι βιολογικοί και μη βιολογικοί παράγοντες φθοράς, τα έντομα και οι μικροοργανισμοί που το προσβάλλουν, οι τρεις τύποι σήψης και οι διαφορές τους, και τέλος τα προληπτικά μέτρα προστασίας και τα μέσα προστασίας από τη φωτιά.
Πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα του ξύλου
Ερώτηση: Ποια είναι τα κύρια πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα του ξύλου ως υλικού που χρησιμοποιεί ο άνθρωπος;
Απάντηση:
- ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ (§8.1, σελ. 117): το ξύλο είναι «ένα από τα πρώτα υλικά που χρησιμοποίησε ο άνθρωπος» και «δεν έχασε ποτέ την χρησιμότητά του παρ' όλη την ανάπτυξη της τεχνολογίας και της παραγωγής πλήθους νέων υλικών».
- ΤΑ ΕΞΙ ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ που «ξεχωρίζει» το βιβλίο:
① Αφθονία και ευκολία ανεύρεσης ② Ευκολία επεξεργασίας ③ Χαμηλό κόστος ④ Υψηλή στερεότητα σε σχέση με το βάρος του ⑤ Καλή μονωτική ικανότητα από θερμότητα και από ψύχος ⑥ Ποικιλία χρωμάτων, σχεδίων και πυκνότητας - ΤΑ ΠΕΝΤΕ ΚΥΡΙΑ ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ:
① Υγροσκοπικότητα ② Ανισοτροπία ③ Δομικές δυσμορφίες που προκύπτουν από τη φυσική ανάπτυξή του (π.χ. ρόζοι, ελικοειδείς ίνες, ρωγμές) ④ Ευκολία ανάφλεξης ⑤ Προσβολή από έντομα και από μικροοργανισμούς - ⭐ ΤΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ ΠΟΥ ΚΛΕΙΝΕΙ ΤΗΝ ΕΝΟΤΗΤΑ και δένει όλο το κεφάλαιο: «Βασικός στόχος της επεξεργασίας του ξύλου ήταν πάντα και εξακολουθεί να είναι, ο περιορισμός των παραπάνω μειονεκτημάτων.» Δηλαδή η ξήρανση απαντά στην υγροσκοπικότητα, ο εμποτισμός στην προσβολή από έντομα, μικροοργανισμούς και φωτιά, η επιλογή και η κοπή στις δομικές δυσμορφίες.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα κύρια πλεονεκτήματα του ξύλου είναι η αφθονία και η ευκολία ανεύρεσής του, η ευκολία επεξεργασίας του, το χαμηλό του κόστος, η υψηλή στερεότητά του σε σχέση με το βάρος του, η καλή μονωτική ικανότητά του από θερμότητα και από ψύχος και η ποικιλία χρωμάτων, σχεδίων και πυκνότητας που παρουσιάζει. Από την άλλη μεριά, τα κύρια μειονεκτήματά του είναι η υγροσκοπικότητα, η ανισοτροπία, οι δομικές δυσμορφίες που προκύπτουν από τη φυσική ανάπτυξή του, όπως οι ρόζοι, οι ελικοειδείς ίνες και οι ρωγμές, η ευκολία ανάφλεξης και η προσβολή του από έντομα και από μικροοργανισμούς. Βασικός στόχος της επεξεργασίας του ξύλου ήταν πάντα και εξακολουθεί να είναι ο περιορισμός των παραπάνω μειονεκτημάτων.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Τα μακροσκοπικά χαρακτηριστικά της εγκάρσιας τομής
Ερώτηση: Ποια είναι τα κύρια μακροσκοπικά χαρακτηριστικά μιας εγκάρσιας τομής ενός κορμού δένδρου;
Απάντηση:
- ΤΑ ΤΡΙΑ ΜΕΡΗ (§8.2.1, σελ. 118, Σχήμα 8.1): «Στην επιφάνεια που προέρχεται από εγκάρσια τομή κορμού δένδρου διακρίνονται τρία μέρη: η εντεριώνη στο κέντρο, το ξύλο (σομφό-εγκάρδιο) και ο φλοιός (εσωτερικός-εξωτερικός).» ⚠️ «Μεταξύ ξύλου και φλοιού υπάρχει ένας άλλος ιστός, το κάμβιο, που είναι ορατό μόνο με μικροσκόπιο» — γι' αυτό δεν συγκαταλέγεται στα μακροσκοπικά μέρη.
- ΟΙ ΕΤΗΣΙΟΙ (ΑΥΞΗΤΙΚΟΙ) ΔΑΚΤΥΛΙΟΙ — το δεύτερο μεγάλο μακροσκοπικό γνώρισμα: «Το ξύλο χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση ομόκεντρων δακτυλίων». Η διάκρισή τους «οφείλεται σε διαφορές δομής του ξύλου το οποίο παράγεται την ίδια αυξητική περίοδο»:
ΕΑΡΙΝΟ ή ΠΡΩΙΜΟ παράγεται την ΑΝΟΙΞΗ ΘΕΡΙΝΟ ή ΟΨΙΜΟ παράγεται το ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ-ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ ΠΛΑΤΟΣ ποικίλλει — επηρεάζεται από ΗΛΙΚΙΑ, ΚΛΙΜΑ, ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΑΥΞΗΣΗΣ και ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΡΥΘΜΟΣ ΑΥΞΗΣΗΣ αριθμός δακτυλίων ανά cm → ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΣ ΔΕΙΚΤΗΣ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΑΝΤΟΧΗΣ - ΤΟ ΧΡΩΜΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ: «Η επιφάνεια μιας εγκάρσιας τομής δεν έχει πάντα ομοιόμορφο χρώμα.» Σε πεύκο, κυπαρίσσι, κέδρο, δρυ, καστανιά, καρυδιά το εγκάρδιο έχει σκοτεινότερο χρώμα από το σομφό. ⚠️ «Θα πρέπει να σημειωθεί ότι πάντα υπάρχει εγκάρδιο ανεξάρτητα από την ύπαρξη ή μη χρωματικής διαφοράς.» Διαπερατότητα: «το σομφό ξύλο των πεύκων εμποτίζεται πολύ πιο εύκολα από ό,τι το εγκάρδιο» — άμεσο πρακτικό ενδιαφέρον για τη συντήρηση.
- ΤΑ ΥΠΟΛΟΙΠΑ ΜΑΚΡΟΣΚΟΠΙΚΑ ΓΝΩΡΙΣΜΑΤΑ:
ΑΚΤΙΝΕΣ υπάρχουν σε ΟΛΑ τα είδη ξύλου, ευδιάκριτες ακόμα και με μεγεθυντικό φακό (Σχήμα 8.2) ΡΗΤΙΝΟΦΟΡΟΙ ΑΓΩΓΟΙ σε ΚΩΝΟΦΟΡΑ (πεύκη, ερυθρελάτη), σαν ΜΙΚΡΑ ΚΥΚΛΙΚΑ ΣΤΙΓΜΑΤΑ ΠΟΡΟΙ το ξύλο των ΠΛΑΤΥΦΥΛΛΩΝ διακρίνεται μακροσκοπικά από το ξύλο των κωνοφόρων ΛΟΓΩ ΤΩΝ ΠΟΡΩΝ ΤΟΥ ΕΛΑΤΤΩΜΑΤΑ ΔΟΜΗΣ μπορούν να ΑΛΛΟΙΩΣΟΥΝ τη μακροσκοπική εικόνα
Σύνοψη: (ενδεικτική) Στην επιφάνεια που προέρχεται από εγκάρσια τομή κορμού δένδρου διακρίνονται τρία μέρη: η εντεριώνη στο κέντρο, το ξύλο, δηλαδή το σομφό και το εγκάρδιο, και ο φλοιός, εσωτερικός και εξωτερικός, ενώ μεταξύ ξύλου και φλοιού υπάρχει και το κάμβιο, που όμως είναι ορατό μόνο με μικροσκόπιο. Το ξύλο χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση ομόκεντρων δακτυλίων, των ετήσιων ή αυξητικών δακτυλίων, η διάκριση των οποίων οφείλεται σε διαφορές δομής μεταξύ του εαρινού ή πρώιμου ξύλου, που παράγεται την άνοιξη, και του θερινού ή όψιμου, που παράγεται το καλοκαίρι και το φθινόπωρο. Το πλάτος τους επηρεάζεται από την ηλικία, το κλίμα, τις συνθήκες αύξησης και την κληρονομικότητα, ενώ ο ρυθμός αύξησης, δηλαδή ο αριθμός των ετήσιων δακτυλίων ανά εκατοστόμετρο, είναι σημαντικός δείκτης διαπερατότητας και αντοχής. Η επιφάνεια της τομής δεν έχει πάντα ομοιόμορφο χρώμα, καθώς σε πολλά είδη, όπως το πεύκο, το κυπαρίσσι, ο κέδρος, η δρυς, η καστανιά και η καρυδιά, το κεντρικό εγκάρδιο τμήμα είναι σκοτεινότερο από το περιφερειακό σομφό, πάντα όμως υπάρχει εγκάρδιο, ανεξάρτητα από την ύπαρξη ή μη χρωματικής διαφοράς. Επιπλέον, σε όλα τα είδη υπάρχουν ακτίνες ευδιάκριτες ακόμα και με μεγεθυντικό φακό, στα κωνοφόρα διακρίνονται ρητινοφόροι αγωγοί σαν μικρά κυκλικά στίγματα, και το ξύλο των πλατύφυλλων ξεχωρίζει μακροσκοπικά από εκείνο των κωνοφόρων λόγω των πόρων του, ενώ η μακροσκοπική εικόνα μπορεί να αλλοιωθεί από ελαττώματα δομής.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Η χρησιμότητα της μικροσκοπικής παρατήρησης
Ερώτηση: Ποια είναι η χρησιμότητα της μικροσκοπικής παρατήρησης δειγμάτων ξύλου;
Απάντηση:
- ΤΙ ΔΕΙΧΝΕΙ ΤΟ ΜΙΚΡΟΣΚΟΠΙΟ (§8.2.2, σελ. 119-120): «Η μάζα του ξύλου αποτελείται από τα κύτταρα, μικρές δομικές μονάδες, ορατές στο μικροσκόπιο. Διακρίνονται γενικά τέσσερις διαφορετικοί τύποι κυττάρων, η κυτταρική όμως δομή του ξύλου δεν είναι ίδια σε όλα τα δέντρα»:
ΠΛΑΤΥΦΥΛΛΑ συναντώνται ΚΑΙ ΟΙ ΤΕΣΣΕΡΙΣ τύποι κυττάρων ΚΩΝΟΦΟΡΑ ΜΟΝΟ ΟΙ ΔΥΟ από αυτούς - Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΑΥΤΟΛΕΞΕΙ: «Ο μικροσκοπικός προσδιορισμός αυτών των λεπτομερειών της κυτταρικής δομής του ξύλου από τον ειδικό επιστήμονα οδηγεί ① στον προσδιορισμό της προέλευσης του ξύλου και ② δίνει πληροφορίες για τις ιδιότητές του που θεωρούνται απαραίτητες στο συντηρητή (π.χ. σχετικά με το βαθμό υγροσκοπικότητας και ανισοτροπίας του, σχετικά με τη σκληρότητά του κτλ.).»
- ΓΙΑΤΙ ΑΥΤΟ ΕΧΕΙ ΣΗΜΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΣΥΝΤΗΡΗΤΗ:
ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΞΥΛΟΥ → ταυτοποίηση του υλικού ενός έργου τέχνης, χρονολόγηση, τεκμηρίωση, επιλογή συμβατού υλικού συμπλήρωσης ΥΓΡΟΣΚΟΠΙΚΟΤΗΤΑ → πώς θα αντιδράσει το αντικείμενο στις μεταβολές της σχετικής υγρασίας του χώρου έκθεσης ΑΝΙΣΟΤΡΟΠΙΑ → πού και πώς θα εμφανιστούν ρωγμές και παραμορφώσεις ΣΚΛΗΡΟΤΗΤΑ → ποια εργαλεία και ποια ένταση επέμβασης αντέχει - ⚠️ ΠΑΓΙΔΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ: η πρόταση τυπώνεται με διπλογραφή — «αποτελείται από τα κύτταρα, μικρές δομικές μονάδες, ορατές στο μικροσκόπιο, τα κύτταρα». Πρόκειται για τυπογραφικό λάθος, όχι για δύο διαφορετικές έννοιες.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η μάζα του ξύλου αποτελείται από κύτταρα, μικρές δομικές μονάδες ορατές στο μικροσκόπιο, και διακρίνονται γενικά τέσσερις διαφορετικοί τύποι κυττάρων, η κυτταρική όμως δομή του ξύλου δεν είναι ίδια σε όλα τα δέντρα, αφού στο ξύλο των πλατύφυλλων ειδών συναντώνται και οι τέσσερις τύποι, ενώ στο ξύλο των κωνοφόρων μόνο οι δύο από αυτούς. Η χρησιμότητα της μικροσκοπικής παρατήρησης είναι ότι ο μικροσκοπικός προσδιορισμός αυτών των λεπτομερειών της κυτταρικής δομής του ξύλου από τον ειδικό επιστήμονα οδηγεί στον προσδιορισμό της προέλευσης του ξύλου και δίνει πληροφορίες για τις ιδιότητές του, οι οποίες θεωρούνται απαραίτητες στον συντηρητή, όπως είναι ο βαθμός υγροσκοπικότητας και ανισοτροπίας του και η σκληρότητά του.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Η χημική σύσταση του ξύλου
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τη χημική σύσταση του ξύλου;
Απάντηση:
- Η ΣΤΟΙΧΕΙΑΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ (§8.2.3, σελ. 120), κατά προσέγγιση:
50% άνθρακας 6% υδρογόνο 1% διάφορα άλλα στοιχεία 42% οξυγόνο 1% άζωτο - Η ΚΥΤΤΑΡΙΝΗ — ΤΟ ΚΥΡΙΟ ΣΥΣΤΑΤΙΚΟ ΤΩΝ ΤΟΙΧΩΜΑΤΩΝ: «ένα γραμμικό πολυμερές κρυσταλλικής δομής. Τα μόρια κυτταρίνης είναι πολυσακχαρίτες, που έχουν τη μορφή ινωδών αλυσίδων και τοποθετούνται ελικοειδώς γύρω από τον άξονα του κυττάρου.» ⭐ «Σε αυτή ακριβώς τη διάταξη βρίσκεται το μυστικό της μεγάλης αντοχής του ξύλου σε εφελκυσμό.» Ποσοστό: 40%-60% της ξηρής μάζας. ⚠️ Στο dump το «γύρω» τυπώνεται λανθασμένα «γύρο».
- Η ΛΙΓΝΙΝΗ ΚΑΙ ΤΑ ΥΠΟΛΟΙΠΑ: «Μεταξύ των μορίων της κυτταρίνης, στα τοιχώματα των κυττάρων του ξύλου, βρίσκεται μια άλλη σημαντική ουσία, η λιγνίνη, η οποία βοηθά στην αύξηση της αντοχής του ξύλου σε θλίψη.»
ΛΙΓΝΙΝΗ 20%-30% της ξηρής μάζας ΑΛΛΟΙ ΠΟΛΥΣΑΚΧΑΡΙΤΕΣ περίπου 20% ΣΕ ΜΙΚΡΕΣ ΠΟΣΟΤΗΤΕΣ ρητίνες, πολυφαινόλες, άμυλο, λίπη, πρωτεΐνες κτλ. - ⭐ Ο ΚΑΝΟΝΑΣ ΠΟΥ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΜΕΙΝΕΙ: κυτταρίνη → αντοχή σε ΕΦΕΛΚΥΣΜΟ· λιγνίνη → αντοχή σε ΘΛΙΨΗ. Ο ίδιος κανόνας επανέρχεται στο κεφ. 10 (χαρτί), όπου η λιγνίνη είναι το συστατικό που οξειδώνεται και κιτρινίζει, και στη σήψη του ξύλου (§8.5.2), όπου η καστανή σήψη προσβάλλει την κυτταρίνη και η λευκή κυτταρίνη και λιγνίνη.
- ⚠️ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΑΣΥΝΕΠΕΙΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ: στα ανώτατα άκρα τους τα ποσοστά δίνουν 60% + 30% + 20% = 110% της ξηρής μάζας. Πρόκειται για εύρη τιμών διαφορετικών ειδών ξύλου, όχι για άθροισμα μιας συγκεκριμένης ανάλυσης.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το ξύλο αποτελείται κατά προσέγγιση από πενήντα τοις εκατό άνθρακα, σαράντα δύο τοις εκατό οξυγόνο, έξι τοις εκατό υδρογόνο, ένα τοις εκατό άζωτο και ένα τοις εκατό διάφορα άλλα στοιχεία. Το κύριο συστατικό των τοιχωμάτων των κυττάρων στο ξύλο είναι η κυτταρίνη, ένα γραμμικό πολυμερές κρυσταλλικής δομής, της οποίας τα μόρια είναι πολυσακχαρίτες που έχουν τη μορφή ινωδών αλυσίδων και τοποθετούνται ελικοειδώς γύρω από τον άξονα του κυττάρου. Σε αυτή ακριβώς τη διάταξη βρίσκεται το μυστικό της μεγάλης αντοχής του ξύλου σε εφελκυσμό, ενώ το ποσοστό της κυτταρίνης στο σύνολο της ξηρής μάζας ανέρχεται σε σαράντα έως εξήντα τοις εκατό. Μεταξύ των μορίων της κυτταρίνης, στα τοιχώματα των κυττάρων, βρίσκεται η λιγνίνη, η οποία βοηθά στην αύξηση της αντοχής του ξύλου σε θλίψη και περιέχεται στην ξηρά μάζα σε ποσοστό περίπου είκοσι έως τριάντα τοις εκατό, ενώ ένα ποσοστό περίπου είκοσι τοις εκατό αποτελείται από άλλους πολυσακχαρίτες. Εκτός από τα κύρια αυτά συστατικά, το ξύλο περιέχει σε μικρές ποσότητες ρητίνες, πολυφαινόλες, άμυλο, λίπη, πρωτεΐνες και άλλα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Οι κυριότερες ιδιότητες του ξύλου και η σημασία τους
Ερώτηση: Ποιες είναι οι κυριότερες ιδιότητες του ξύλου και ποια η σημασία τους για την τεχνολογία του;
Απάντηση:
- ΟΙ ΟΚΤΩ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ §8.3 (σελ. 121-125) — η απάντηση χτίζεται πάνω στους τίτλους των υποενοτήτων:
8.3.1 ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ 8.3.5 ΘΕΡΜΟΑΓΩΓΙΜΟΤΗΤΑ 8.3.2 ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΕ 8.3.6 ΑΚΟΥΣΤΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΥΓΡΑΣΙΑ 8.3.7 ΟΠΤΙΚΗ ΕΝΤΥΠΩΣΗ 8.3.3 ΕΛΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ 8.3.8 ΦΥΣΙΚΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΑΝΤΟΧΗ 8.3.4 ΣΚΛΗΡΟΤΗΤΑ - ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΥΓΡΑΣΙΑ — ΟΙ ΔΥΟ ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ:
ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ = μάζα προς όγκο, σε gr/cm3 ΣΗΜΑΣΙΑ: ΑΞΙΟΠΙΣΤΟΣ ΔΕΙΚΤΗΣ ΤΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΙΔΙΟΤΗΤΩΝ του ξύλου ΠΡΟΣΟΧΗ: σωστή σύγκριση ΜΟΝΟ σε υλικά με ΟΜΟΙΑ ΥΓΡΑΣΙΑ, ή με τη σχέση ΞΗΡΟΥ ΒΑΡΟΥΣ προς ΞΗΡΟ ΟΓΚΟ · το ΣΟΜΦΟ είναι ΑΡΑΙΟΤΕΡΟ από το ΕΓΚΑΡΔΙΟ ΥΓΡΑΣΙΑ = το ποσοστό του νερού που περιέχεται στο ξύλο ΣΗΜΑΣΙΑ: από αυτήν εξαρτώνται ΟΛΕΣ ΣΧΕΔΟΝ ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ που αφορούν τη ΣΤΕΡΕΟΤΗΤΑ, τη ΡΙΚΝΩΣΗ, την ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΟΥΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΦΡΕΣΚΟ ΞΥΛΟ: 60-200% · το ξύλο είναι «ΑΝΟΙΧΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ» που ανταλλάσσει υγρασία με το περιβάλλον έως την ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΤΩΝ ΤΡΙΩΝ ΔΙΑΣΤΑΣΕΩΝ με ΔΙΟΓΚΩΣΗ ή ΡΙΚΝΩΣΗ - ΜΗΧΑΝΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ:
ΕΛΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑ τα ξύλα έχουν ΑΡΚΕΤΑ ΜΕΓΑΛΗ ελαστικότητα ΑΥΞΑΝΕΤΑΙ όσο αυξάνονται ΥΓΡΑΣΙΑ και ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ ΜΕΙΩΝΕΤΑΙ όταν αυξάνεται η ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΑΝΤΟΧΗ η ΜΕΓΙΣΤΗ ΔΥΝΑΤΗ ΔΥΝΑΜΗ που μπορεί να ασκηθεί ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΣΠΑΣΕΙ το ξύλο ΣΚΛΗΡΟΤΗΤΑ η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ με εργαλεία όσο ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΕΓΚΑΡΔΙΟ → ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ → ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΣΚΛΗΡΟΤΗΤΑ ΣΚΛΗΡΑ: δρυς, μελιά ή κόκκινη οξιά ΜΑΛΑΚΑ: ελάτη, ερυθρελάτη, ψευδοτσούγκα ή λάριξ, σημύδα ΤΑ ΜΑΛΑΚΑ κατεργάζονται ΕΥΚΟΛΟΤΕΡΑ αλλά έχουν ΜΙΚΡΟΤΕΡΗ ΑΝΤΟΧΗ ΣΕ ΦΘΟΡΑ - ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ:
ΘΕΡΜΟΑΓΩΓΙΜΟΤΗΤΑ ΕΛΑΧΙΣΤΗ → ΑΡΙΣΤΕΣ ΘΕΡΜΟΜΟΝΩΤΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ συντελεστής 0,09 έως 0,28 Kcal/mh°C ΑΙΤΙΑ: ΤΟ ΠΟΡΩΔΕΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΤΟΥ ΣΗΜΑΣΙΑ: ρόλος στην ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΟΥ ΩΣ ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΟΥ ΥΛΙΚΟΥ ΑΚΟΥΣΤΙΚΕΣ σχετικά ΚΑΛΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΙΒΑΣΗ ΤΟΥ ΗΧΟΥ ΣΗΜΑΣΙΑ: ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΜΟΥΣΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΝ ΟΠΤΙΚΗ ΕΝΤΥΠΩΣΗ η εικόνα λόγω ΧΡΩΜΑΤΟΣ και ΣΧΕΔΙΩΝ ασπροκίτρινο (ερυθρελάτη) → κιτρινοκάστανο (δρυς, σκλήθρα) → πρασινωπό (ψευδακακία) → σκούρο καστανό (καρυδιά, ρείκι) → βιολετί (δαμασκηνιά, παλίσσανδρο) → μαύρο (έβενος) ΦΥΣΙΚΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΤΟ ΕΓΚΑΡΔΙΟ πολλών ειδών έχει ΑΥΞΗΜΕΝΗ αντίσταση στους ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ · ΤΟ ΣΟΜΦΟ ΟΛΩΝ των ξύλων ΜΕΙΩΜΕΝΗ · το ξύλο είναι ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΕΥΦΛΕΚΤΟ - ⚠️ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΙΣ ΤΙΜΕΣ ΤΗΣ §8.3.5: το βιβλίο παραθέτει «για το αλουμίνιο είναι 1400, για το σίδηρο 350, για τα τούβλα 4,5 και για το νερό 4!» χωρίς να επαναλάβει τις μονάδες, ενώ για το ξύλο δίνει Kcal/mh°C. Οι τιμές παρατίθενται για να δοθεί τάξη μεγέθους της διαφοράς, όχι ως αυστηρά συγκρίσιμα μεγέθη.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι κυριότερες ιδιότητες του ξύλου είναι η πυκνότητα, η περιεκτικότητα σε υγρασία, η ελαστικότητα και η μηχανική αντοχή, η σκληρότητα, η θερμοαγωγιμότητα, οι ακουστικές ιδιότητες, η οπτική εντύπωση και η φυσική αντίσταση. Η πυκνότητα, δηλαδή η σχέση της μάζας προς τον όγκο σε γραμμάρια ανά κυβικό εκατοστόμετρο, είναι αξιόπιστος δείκτης των μηχανικών και τεχνολογικών ιδιοτήτων του, γι' αυτό και συγκρίνεται σωστά μόνο σε υλικά με όμοια υγρασία ή με τη σχέση ξηρού βάρους προς ξηρό όγκο, αφού το σομφό είναι αραιότερο από το εγκάρδιο. Η περιεκτικότητα σε υγρασία είναι καθοριστική, επειδή από αυτήν εξαρτώνται όλες σχεδόν οι ιδιότητες που αφορούν τη στερεότητα, τη ρίκνωση και την ανθεκτικότητα στους βιολογικούς παράγοντες φθοράς, ενώ το ξύλο, ως ανοιχτό σύστημα, ανταλλάσσει υγρασία με το περιβάλλον του και μεταβάλλει τις τρεις διαστάσεις του με διόγκωση ή ρίκνωση. Η ελαστικότητα αυξάνεται με την υγρασία και τη θερμοκρασία και μειώνεται με την πυκνότητα, ενώ αντοχή είναι η μέγιστη δυνατή δύναμη που μπορεί να ασκηθεί χωρίς να σπάσει το ξύλο. Η σκληρότητα, δηλαδή η αντίσταση κατά την κατεργασία με εργαλεία, είναι τόσο μεγαλύτερη όσο μεγαλύτερη είναι η ποσότητα του εγκάρδιου και άρα η πυκνότητα, και καθορίζει ποια ξύλα κατεργάζονται ευκολότερα και ποια αντέχουν περισσότερο στη φθορά. Η ελάχιστη θερμοαγωγιμότητα δίνει άριστες θερμομονωτικές ιδιότητες, που οφείλονται στο πορώδες της κατασκευής του και έπαιξαν μεγάλο ρόλο στην επιλογή του ως οικοδομικού υλικού, ενώ η καλή πρόσληψη και μεταβίβαση του ήχου το καθιέρωσε για την κατασκευή μουσικών οργάνων. Τέλος, η οπτική εντύπωση, δηλαδή η εικόνα που εμφανίζει λόγω χρώματος και σχεδίων, καθορίζει την αισθητική και διακοσμητική του χρήση, και η φυσική αντίσταση, αυξημένη στο εγκάρδιο και μειωμένη στο σομφό, καθορίζει την ανθεκτικότητά του στους βιολογικούς παράγοντες φθοράς.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Τα στάδια επεξεργασίας του ξύλου των έργων τέχνης
Ερώτηση: Ποια είναι τα κυριότερα στάδια επεξεργασίας του ξύλου που έχει χρησιμοποιηθεί για κατασκευή έργων τέχνης;
Απάντηση:
- ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ (§8.4, σελ. 125): «Τα βασικά στάδια επεξεργασίας του ξύλου παραμένουν ίδια κατά τη διάρκεια των αιώνων και μόνο τα μέσα αλλάζουν, ακολουθώντας την εξέλιξη της τεχνολογίας.» Γι' αυτό και το βιβλίο δίνει έμφαση στις παραδοσιακές μεθόδους, «μιας και αυτά χαρακτηρίζουν τα ξύλινα αντικείμενα και τις κατασκευές που έχουν διασωθεί από παλαιότερες περιόδους».
① ΚΟΠΗ ② ΞΗΡΑΝΣΗ ③ ΕΜΠΟΤΙΣΜΟΣ ④ ΜΟΡΦΟΠΟΙΗΣΗ ⑤ ΣΥΝΔΕΣΗ ⑥ ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗ - ① ΚΟΠΗ (§8.4.1) — αρχικά πέτρινα τσεκούρια· όπου δεν υπήρχε πέτρα, έκαιγαν γύρω-γύρω τη βάση του κορμού και χρησιμοποιούσαν λεπτή λωρίδα δέρματος και λειαντικά μέσα. Μετά κόβονται τα κλαδιά (μεγάλα → ξυλεία, μικρά → καύσιμη ύλη) και ο κορμός αποφλοιώνεται με σφηνοειδή εργαλεία (ο φλοιός για δέψη δερμάτων, καύσιμη ύλη, σκοινιά, καλάθια). Ο κορμός χρησιμοποιείται ως έχει ή κόβεται σε πρίσματα με τσεκούρια, σκεπάρνια, πριόνια — σήμερα πολυπρίονο ή παλινδρομικό (καταρράκτης), ταινιοπρίονο (κορδέλα), σισκοπρίονο. ② ΞΗΡΑΝΣΗ (§8.4.2) — πριν από την τελική μορφοποίηση, «για την αποφυγή παραμορφώσεων, ρηγματώσεων, μετασχηματισμών, προσβολής από βιολογικούς παράγοντες αλλά και για την καλύτερη κατεργασία». Φυσικά στον αέρα ή σε ειδικούς θαλάμους, όπου ελέγχονται θερμοκρασία, σχετική υγρασία, ταχύτητα αέρα.
- ③ ΕΜΠΟΤΙΣΜΟΣ (§8.4.3) — «για να προστατευτούν από τους βιολογικούς εχθρούς τους και από τη φωτιά»:
ΥΔΑΤΟΔΙΑΛΥΤΑ άλατα χαλκού, αρσενικού, φθορίου κ.ά. ΕΛΑΙΑ πισσέλαιο ΕΛΑΙΟΔΙΑΛΥΤΑ πενταχλωροφαινόλη ΑΝΤΙΠΥΡΙΚΑ ενώσεις πυριτίου, φωσφόρου, θείου κ.ά. ΜΕΘΟΔΟΙ ΜΕ ΠΙΕΣΗ ή ΧΩΡΙΣ ΠΙΕΣΗ④ ΜΟΡΦΟΠΟΙΗΣΗ (§8.4.4) — λάξευση (τσεκούρι, σκεπάρνι — τα σημάδια τους διακρίνονται στην επιφάνεια), λείανση με μακριά λεπίδα με λαβές στα δύο άκρα, κοπή με πριόνια, διάτρηση με μυτερό σουβλί που «δεν αφαιρεί ξύλο, αλλά απλώς το τρυπά» και αργότερα με τρυπάνια, τόρνευση (στην αρχαιότητα ένα είδος τόρνου, με το ξύλο ανάμεσα σε δύο οριζόντιους άξονες), κάμψη κορμών για κατασκευή κανό, «αρκεί το ξύλο να μην είναι ξηρό ή να έχει υποστεί επεξεργασία σε ατμό».
- ⑤ ΣΥΝΔΕΣΗ (§8.4.5):
ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΚΟΡΔΟΝΙΑ από σκοινί ή δέρμα — ο ΜΟΝΟΣ τρόπος, ειδικά στα πρώιμα στάδια κατασκευής ΒΑΡΚΩΝ ΞΥΛΙΝΑ ΚΑΡΦΙΑ, σε ΒΑΡΙΑ ΞΥΛΕΙΑ, ΧΩΡΙΣ κόλλα ΠΙΡΟΙ, ΣΦΗΝΕΣ ⚠️ ΧΑΛΑΡΩΝΟΥΝ ΛΟΓΩ ΓΗΡΑΝΣΗΣ και αντικαθίστανται ΠΡΩΙΜΑ ΚΑΡΦΙΑ από ΣΦΥΡΗΛΑΤΟ ΣΙΔΗΡΟ, συνήθως ΤΕΤΡΑΓΩΝΗΣ ΔΙΑΤΟΜΗΣ ΚΑΡΦΙΑ ΧΑΛΥΒΑ αργότερα, ΠΙΟ ΦΘΗΝΑ · ΒΙΔΕΣ πολύ αργότερα ΕΝΩΣΕΙΣ ΜΕ ΕΓΚΟΠΗ το ένα κομμάτι κόβεται ώστε να ΕΦΑΡΜΟΣΕΙ σε εγκοπή του άλλου · σε μεταγενέστερες εποχές ΚΑΙ ΚΟΛΛΑ ΣΗΜΕΡΑ ΘΕΡΜΟΣΚΛΗΡΥΝΟΜΕΝΕΣ (φαινόλη-φορμαλδεΰδη, ουρία- φορμαλδεΰδη) · ΘΕΡΜΟΠΛΑΣΤΙΚΕΣ (γαλακτώματα οξικού πολυβινυλίου) · ΕΛΑΣΤΟΜΕΡΕΙΣ (νεοπρένιο) ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΟΛΛΕΣ ζωικής κυρίως προέλευσης (πρωτεϊνικής σύστασης, ψαρόκολλα κ.ά.) - ⑥ ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗ (§8.4.6) — «Η εγχάραξη είναι η βασικότερη μέθοδος διακόσμησης, και το καλέμι ένα από τα αρχαιότερα εργαλεία.» Εργαλεία από πυριτόλιθο της πρώιμης νεολιθικής χρησιμοποιήθηκαν και σε ξύλο· σε μεταγενέστερες περιόδους κρουστικά μηχανήματα με άκρα διαφορετικής υφής.
ΜΑΡΚΕΤΕΡΙ τοποθέτηση ΚΑΠΛΑΜΑ (φύλλου από ακριβό συνήθως ξύλο) ή άλλου υλικού ΠΑΝΩ σε άλλο ξύλο, για εικαστική σύνθεση — και γενικότερα οποιαδήποτε ΕΝΘΕΣΗ ξύλου, ελεφαντόδοντου, κελύφους οστράκου κτλ. ΠΑΡΚΕΤΕΡΙ ΕΝΘΕΣΗ ΑΤΟΦΙΟΥ ΞΥΛΟΥ σε άλλα κομμάτια ξύλου ΠΑΡΚΕ αναφερόταν συνήθως σε ΠΑΤΩΜΑΤΑ από διαφορετικά ξύλα ΒΑΦΗ για ανάγλυφα ή για ΚΑΛΥΨΗ των χαρακτηριστικών του· κόκκινες, σκούρες καφέ και μαύρες βαφές για ΑΠΟΜΙΜΗΣΗ δρυός ή εβένου ⭐ ΤΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ ΒΑΦΟΝΤΑΝ ΑΦΟΥ ΠΡΩΤΑ ΕΙΧΑΝ ΠΕΡΑΣΤΕΙ ΜΕ ΕΝΑ ΣΤΡΩΜΑ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ ΓΥΨΟΥ (gesso) — σε παλαιά ξυλόγλυπτα με αλλοιωμένες επιφάνειες διακρίνονται υπολείμματα βαφής και προετοιμασίας με γύψο«Τα νερά του ξύλου από μόνα τους έχουν αισθητική αξία, αλλά η μορφή του τελικού αντικειμένου εξαρτάται και από τη δεξιοτεχνία του τεχνίτη.»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα κυριότερα στάδια επεξεργασίας του ξύλου είναι η κοπή, η ξήρανση, ο εμποτισμός, η μορφοποίηση, η σύνδεση και η διακόσμηση, και παραμένουν ίδια κατά τη διάρκεια των αιώνων, με μόνα τα μέσα να αλλάζουν ακολουθώντας την εξέλιξη της τεχνολογίας. Η κοπή γινόταν αρχικά με πέτρινα τσεκούρια, ενώ όπου δεν υπήρχε πέτρα έκαιγαν γύρω γύρω τη βάση του κορμού και χρησιμοποιούσαν λεπτή λωρίδα δέρματος και λειαντικά μέσα· ακολουθεί η κοπή των κλαδιών, η αποφλοίωση με σφηνοειδή εργαλεία και η κοπή του κορμού σε πρίσματα με τσεκούρια, σκεπάρνια και πριόνια ή, σήμερα, με πολυπρίονο, ταινιοπρίονο και σισκοπρίονο. Η ξήρανση προηγείται της τελικής μορφοποίησης, για την αποφυγή παραμορφώσεων, ρηγματώσεων, μετασχηματισμών και προσβολής από βιολογικούς παράγοντες αλλά και για την καλύτερη κατεργασία, και γίνεται είτε φυσικά στον αέρα είτε σε ειδικούς θαλάμους ξήρανσης με έλεγχο θερμοκρασίας, σχετικής υγρασίας και ταχύτητας του αέρα. Ο εμποτισμός γίνεται με υδατοδιαλυτές ουσίες, έλαια, ελαιοδιαλυτές και αντιπυρικές ουσίες, με μεθόδους με πίεση ή χωρίς πίεση, ώστε το ξύλο να προστατευτεί από τους βιολογικούς εχθρούς του και από τη φωτιά. Η μορφοποίηση περιλαμβάνει τη λάξευση με τσεκούρι ή σκεπάρνι, τη λείανση με μακριά λεπίδα, την κοπή με πριόνια, το άνοιγμα τρυπών με σουβλί και αργότερα με τρυπάνια, την τόρνευση και την κάμψη κορμών σε υγρή κατάσταση ή με επεξεργασία σε ατμό. Η σύνδεση γινόταν με κορδόνια από σκοινί ή δέρμα, με ξύλινα καρφιά, πίρους και σφήνες, με καρφιά από σφυρήλατο σίδηρο και αργότερα από χάλυβα, με βίδες, με ενώσεις που εφαρμόζουν σε εγκοπές και, σε μεταγενέστερες εποχές, με κόλλα, φυσική ζωικής κυρίως προέλευσης στο παρελθόν και θερμοσκληρυνόμενη, θερμοπλαστική ή ελαστομερή σήμερα. Τέλος, η διακόσμηση γίνεται κυρίως με εγχάραξη, με το καλέμι ως αρχαιότερο εργαλείο, καθώς και με μαρκετερί, δηλαδή τοποθέτηση καπλαμά ή άλλου υλικού πάνω σε ξύλο, με παρκετερί, δηλαδή ένθεση ατόφιου ξύλου σε άλλα κομμάτια ξύλου, και με βαφή πάνω σε στρώμα προετοιμασίας γύψου.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Οι κυριότεροι παράγοντες φθοράς του ξύλου
Ερώτηση: Ποιοι είναι οι κυριότεροι παράγοντες που προξενούν φθορές στο ξύλο;
Απάντηση:
- Η ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΕΥΠΑΘΕΙΑΣ (§8.5, σελ. 131): «Το ξύλο, όπως όλα τα οργανικά υλικά, είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο στη δράση βιολογικών παραγόντων φθοράς. Κι αυτό, επειδή αποτελώντας κομμάτι της ζωντανής ύλης ενός οικοσυστήματος, η οποία μετά το θάνατό της θα ακολουθήσει τους φυσικούς νόμους της αποικοδόμησης, τείνει να προσβάλλεται κυρίως από έντομα και από μικροοργανισμούς.» ⭐ Δεύτερος λόγος: «το ξύλο αποτελεί ένα άριστο μέσο προστασίας για τα έντομα, τα οποία το χρησιμοποιούν ως φωλιά ή ως χώρο επώασης των αβγών τους».
- Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ όπως προκύπτει από τις υποενότητες §8.5.1-§8.5.3:
Α. ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ① ΖΩΙΚΟΙ κυρίως ΤΑ ΕΝΤΟΜΑ (σαράκι, άλλο είδος σαρακιού, τερμίτες) · για ξύλο ΜΕΣΑ ΣΤΟ ΝΕΡΟ και ΟΣΤΡΑΚΟΔΕΡΜΑ και ΜΑΛΑΚΙΑ ② ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ κυρίως ΟΙ ΜΥΚΗΤΕΣ, κατά δεύτερο λόγο ΤΑ ΒΑΚΤΗΡΙΑ Β. ΜΗ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ③ Η ΦΩΤΙΑ «ο μεγαλύτερος ίσως κίνδυνος για τα ξύλινα αντικείμενα» — το ξύλο είναι ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΕΥΦΛΕΚΤΟ - ⭐ Ο ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΠΟΥ ΤΑ ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΕΙ ΟΛΑ — Η ΥΓΡΑΣΙΑ: το βιβλίο την επικαλείται σε κάθε υποενότητα — το σαράκι προσβάλλει το ξύλο «ιδιαίτερα όταν αυτή βρίσκεται σε υγρούς χώρους», η δράση των προνυμφών του xestobium «ευνοείται ιδιαίτερα από την παρουσία υγρασίας», οι μύκητες «αναπτύσσονται κυρίως σε υγρούς και σκοτεινούς χώρους», και ο έλεγχος υγρασίας-θερμοκρασίας είναι «το πρώτο μέτρο ελέγχου» (§8.5.4).
- ⚠️ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΟ ΠΕΔΙΟ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ: το βιβλίο διευκρινίζει ρητά ότι εξετάζει τις αιτίες φθοράς «του ξύλου που χρησιμοποιείται για διάφορες κατασκευές (και όχι φυσικά του ξύλου των ζωντανών δέντρων)». Χωρίς μέτρα προστασίας, «το ξύλο μπορεί να καταστραφεί εντελώς».
Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι κυριότεροι παράγοντες που προξενούν φθορές στο ξύλο διακρίνονται σε βιολογικούς και σε μη βιολογικούς. Το ξύλο, όπως όλα τα οργανικά υλικά, είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο στη δράση των βιολογικών παραγόντων, επειδή, αποτελώντας κομμάτι της ζωντανής ύλης ενός οικοσυστήματος που μετά τον θάνατό της ακολουθεί τους φυσικούς νόμους της αποικοδόμησης, τείνει να προσβάλλεται κυρίως από έντομα και από μικροοργανισμούς, ενώ επιπλέον αποτελεί άριστο μέσο προστασίας για τα έντομα, τα οποία το χρησιμοποιούν ως φωλιά ή ως χώρο επώασης των αβγών τους. Οι κυριότεροι ζωικοί παράγοντες είναι στην πραγματικότητα τα έντομα, όπως το σαράκι και οι τερμίτες, ενώ για ξύλο που βρίσκεται μέσα στο νερό έχουν αναφερθεί και οστρακόδερμα και μαλάκια. Οι κυριότεροι μικροοργανισμοί είναι κυρίως οι μύκητες και κατά δεύτερο λόγο τα βακτήρια. Από τους μη βιολογικούς παράγοντες, η φωτιά είναι ο μεγαλύτερος ίσως κίνδυνος για τα ξύλινα αντικείμενα, αφού το ξύλο είναι ιδιαίτερα εύφλεκτο υλικό, ενώ καταλυτικό ρόλο στη δράση όλων των βιολογικών παραγόντων παίζει η υγρασία. Στις περιπτώσεις όπου δεν έχουν ληφθεί μέτρα προστασίας, το ξύλο μπορεί να καταστραφεί εντελώς.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Τα έντομα που προσβάλλουν το ξύλο και η δράση τους
Ερώτηση: Ποιες κατηγορίες εντόμων που προσβάλλουν το ξύλο γνωρίζετε; Τι γνωρίζετε για τη δράση τους;
Απάντηση:
- ΤΑ ΣΤΑΔΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΟΙΟΣ ΚΑΤΑΣΤΡΕΦΕΙ (§8.5.1, σελ. 131-132): «Τα στάδια ανάπτυξης των εντόμων είναι συνήθως τέσσερα: του αβγού, της προνύμφης, της νύμφης και του τέλειου εντόμου, αν και υπάρχουν έντομα που από το στάδιο του αβγού περνούν κατευθείαν στο στάδιο νύμφης ή ακόμα και του νεαρού τέλειου εντόμου.» ⭐ «Γενικά, οι προνύμφες είναι οι κυριότεροι καταστροφείς του ξύλου.» Τα φτερωτά τέλεια έντομα «ζουν για ένα σύντομο χρονικό διάστημα και φροντίζουν μόνο για την αναπαραγωγή τους και την εναπόθεση των αβγών τους σε ασφαλή μέρη».
- ① ΤΟ ΣΑΡΑΚΙ (anobium punctatum):
ΤΙ ΠΡΟΣΒΑΛΛΕΙ ΑΔΙΑΚΡΙΤΩΣ ξυλεία ΠΛΑΤΥΦΥΛΛΩΝ ΚΑΙ ΚΩΝΟΦΟΡΩΝ δέντρων, ιδιαίτερα όταν βρίσκεται σε ΥΓΡΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ ΠΟΥ ΓΕΝΝΑ το τέλειο έντομο αφήνει τα αβγά σε ΣΧΙΣΜΕΣ ή σε ΠΑΛΙΕΣ ΡΩΓΜΕΣ του ξύλου Η ΔΡΑΣΗ η ΠΡΟΝΥΜΦΗ (σκουλήκι) ανοίγει ΣΤΟΕΣ στο ξύλο, από τις οποίες βγαίνουν ΡΙΝΙΣΜΑΤΑ ΞΥΛΟΥ (ΠΡΙΟΝΙΔΙ) ΤΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ύστερα από συνεχείς προσβολές ΤΟ ΞΥΛΟ ΚΑΤΑΣΤΡΕΦΕΤΑΙ ΕΝΤΕΛΩΣ - ② ΤΟ ΑΛΛΟ ΕΙΔΟΣ ΣΑΡΑΚΙΟΥ (xestobium rufovillosum):
ΤΙ ΠΡΟΣΒΑΛΛΕΙ ξυλεία ΔΡΥΟΣ και άλλων ΠΛΑΤΥΦΥΛΛΩΝ δέντρων, αλλά και ξυλεία ΚΩΝΟΦΟΡΩΝ ΣΠΑΝΙΟΤΕΡΑ ⭐ Η ΕΝΔΕΙΞΗ τα ΤΕΛΕΙΑ ΕΝΤΟΜΑ, κατά την περίοδο της αναπαραγωγής (ΜΑΙΟ ΕΩΣ ΙΟΥΝΙΟ), ΚΤΥΠΟΥΝ ΤΟ ΚΕΦΑΛΙ ΤΟΥΣ ΣΕ ΣΚΛΗΡΟ ΞΥΛΟ και κάνουν ΡΥΘΜΙΚΟ ΜΟΝΟΤΟΝΟ ΗΧΟ, με τον οποίο ΠΡΟΣΕΛΚΥΟΥΝ ΤΟ ΑΛΛΟ ΦΥΛΟ → «αυτός ακριβώς ο ήχος μάς δείχνει εάν ένα ξύλινο αντικείμενο έχει προσβληθεί» Η ΔΡΑΣΗ τα σκουλήκια (προνύμφες) μπαίνουν στο ξύλο ανοίγοντας ΣΤΟΕΣ που γίνονται ΣΥΝΕΧΩΣ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΕΣ και φτάνουν σε ΔΙΑΜΕΤΡΟ 2-3 ΧΙΛΙΟΣΤΩΝ ΤΙ ΤΗ ΕΥΝΟΕΙ η ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΥΓΡΑΣΙΑΣ - ③ ΟΙ ΤΕΡΜΙΤΕΣ — «τα πιο γνωστά» από τα υπόλοιπα έντομα:
ΤΟ ΟΝΟΜΑ «ΛΕΥΚΑ ΜΥΡΜΗΓΚΙΑ», επειδή ΜΟΙΑΖΟΥΝ με μυρμήγκια, ⚠️ ΠΑΡ' ΟΛΟ ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΧΟΥΝ ΚΑΜΙΑ ΣΥΓΓΕΝΕΙΑ ΜΕ ΑΥΤΑ (έντονες ομοιότητες όμως στον τρόπο ζωής και στις καταστροφές που προκαλούν) ΠΩΣ ΖΟΥΝ σε ΠΟΛΥΑΡΙΘΜΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΕΣ, ΜΕΣΑ ΣΤΟ ΞΥΛΟ ⭐ Η ΔΡΑΣΗ ανοίγουν στοές και ΜΕΤΑΒΑΛΛΟΥΝ ΤΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΤΩΝ ΞΥΛΙΝΩΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΣΕ ΑΜΟΡΦΗ ΜΑΖΑ, ΑΦΗΝΟΝΤΑΣ ΑΝΕΠΑΦΗ ΤΗΝ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ ΤΟΥΣ → η παρουσία τους γίνεται αντιληπτή ΟΤΑΝ ΕΙΝΑΙ ΠΛΕΟΝ ΠΟΛΥ ΑΡΓΑ Η ΜΟΝΗ ΕΝΔΕΙΞΗ ΡΙΝΙΣΜΑΤΑ ΞΥΛΟΥ (ΡΟΚΑΝΙΔΙΑ) που βγαίνουν από κάποια τρύπα του προσβεβλημένου αντικειμένου - ⚠️ ΤΟ ΚΟΙΝΟ ΜΟΤΙΒΟ ΤΗΣ ΔΡΑΣΗΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΤΡΙΩΝ: στοές μέσα στο ξύλο + ρινίσματα ως εξωτερική ένδειξη. Αλλάζει όμως η ορατότητα της βλάβης: στο σαράκι οι στοές και το πριονίδι φαίνονται νωρίς, στους τερμίτες η επιφάνεια μένει ανέπαφη και η καταστροφή αποκαλύπτεται όταν το εσωτερικό έχει ήδη γίνει άμορφη μάζα.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι κυριότεροι ζωικοί παράγοντες που προσβάλλουν το ξύλο είναι στην πραγματικότητα τα έντομα, τα στάδια ανάπτυξης των οποίων είναι συνήθως τέσσερα, δηλαδή του αβγού, της προνύμφης, της νύμφης και του τέλειου εντόμου, με τις προνύμφες να αποτελούν τους κυριότερους καταστροφείς, ενώ τα φτερωτά τέλεια έντομα ζουν για σύντομο διάστημα και φροντίζουν μόνο για την αναπαραγωγή τους και την εναπόθεση των αβγών τους. Το πρώτο κυριότερο είδος είναι το γνωστό ως σαράκι, το οποίο προσβάλλει αδιακρίτως ξυλεία πλατύφυλλων και κωνοφόρων δέντρων, ιδιαίτερα σε υγρούς χώρους· το τέλειο έντομο αφήνει τα αβγά του σε σχισμές ή σε παλιές ρωγμές και η προνύμφη ανοίγει στοές από τις οποίες βγαίνουν ρινίσματα ξύλου, δηλαδή πριονίδι, ώσπου ύστερα από συνεχείς προσβολές το ξύλο καταστρέφεται εντελώς. Το δεύτερο είδος σαρακιού προσβάλλει ξυλεία δρυός και άλλων πλατύφυλλων και σπανιότερα κωνοφόρων· τα τέλεια έντομα, κατά την περίοδο της αναπαραγωγής από τον Μάιο έως τον Ιούνιο, κτυπούν το κεφάλι τους σε σκληρό ξύλο και κάνουν έναν ρυθμικό μονότονο ήχο με τον οποίο προσελκύουν το άλλο φύλο, και ακριβώς αυτός ο ήχος μάς δείχνει αν ένα ξύλινο αντικείμενο έχει προσβληθεί, ενώ οι προνύμφες ανοίγουν στοές που φτάνουν σε διάμετρο δύο έως τριών χιλιοστών και η δράση τους ευνοείται από την παρουσία υγρασίας. Τα πιο γνωστά από τα υπόλοιπα έντομα είναι οι τερμίτες, που ονομάζονται και λευκά μυρμήγκια επειδή μοιάζουν με μυρμήγκια, χωρίς όμως να έχουν καμιά συγγένεια με αυτά· ζουν σε πολυάριθμες κοινωνίες μέσα στο ξύλο, ανοίγουν στοές και μεταβάλλουν το εσωτερικό των αντικειμένων σε άμορφη μάζα αφήνοντας ανέπαφη την επιφάνειά τους, με αποτέλεσμα η παρουσία τους να γίνεται αντιληπτή όταν είναι πλέον πολύ αργά, ενώ μόνη ένδειξη είναι τα ρινίσματα ή ροκανίδια που βγαίνουν από κάποια τρύπα του προσβεβλημένου αντικειμένου.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Οι μικροοργανισμοί που προσβάλλουν το ξύλο
Ερώτηση: Ποιοι είναι οι κυριότεροι μικροοργανισμοί που προσβάλλουν το ξύλο; Ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά τους;
Απάντηση:
- Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ (§8.5.2, σελ. 133): «Οι κυριότεροι μικροοργανισμοί που καταστρέφουν το ξύλο είναι κυρίως οι μύκητες και κατά δεύτερο λόγο τα βακτήρια.»
- ΟΙ ΜΥΚΗΤΕΣ — ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥΣ:
ΤΡΟΦΗ οι ΞΥΛΟΣΗΠΤΙΚΟΙ μύκητες ΤΡΕΦΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟ ΞΥΛΟ και κατά συνέπεια ΚΑΤΑΣΤΡΕΦΟΥΝ ΤΗ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΑ το προσβεβλημένο ξύλο ΜΕΤΑΧΡΩΜΑΤΙΖΕΤΑΙ, ΜΑΛΑΚΩΝΕΙ και ΓΙΝΕΤΑΙ ΕΥΘΡΥΠΤΟ · σε ΠΡΟΧΩΡΗΜΕΝΟ ΣΤΑΔΙΟ ΡΙΚΝΩΝΕΤΑΙ και ΕΜΦΑΝΙΖΟΝΤΑΙ ΡΩΓΜΕΣ ΕΞΑΠΛΩΣΗ με τα ΑΕΡΟΜΕΤΑΦΕΡΟΜΕΝΑ συνήθως ΣΠΟΡΙΑ τους ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ η ΑΠΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ πραγματοποιείται ΑΠΟ ΤΑ ΕΝΖΥΜΑ που παράγουν οι μύκητες ΠΟΥ ΖΟΥΝ κυρίως σε ΥΓΡΟΥΣ ΚΑΙ ΣΚΟΤΕΙΝΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ · η ΑΡΙΣΤΗ ΤΙΜΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑΣ δράσης και ανάπτυξης ΔΙΑΦΕΡΕΙ ΓΙΑ ΚΑΘΕ ΕΙΔΟΣ ΤΡΕΙΣ ΤΥΠΟΙ ΚΑΣΤΑΝΗ, ΛΕΥΚΗ και ΜΑΛΑΚΗ ΣΗΨΗ (βλ. ερώτηση 8.6.10) - ⭐ ΤΑ ΣΠΟΡΙΑ — Ο ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΕΠΙΒΙΩΣΗΣ ΠΟΥ ΚΑΝΕΙ ΤΟΥΣ ΜΥΚΗΤΕΣ ΤΟΣΟ ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΟΥΣ: «Εάν οι περιβαλλοντικές συνθήκες δεν είναι ευνοϊκές για την ανάπτυξή τους, οι μύκητες παράγουν εκατομμύρια σπόρια, δηλαδή απλές και μικρές κυτταρικές μορφές με ισχυρά τοιχώματα που περικλείουν κάποια ποσότητα νερού και μπορούν να υπολειτουργούν για πάρα πολλά χρόνια, έως ότου να παρουσιαστούν οι κατάλληλες συνθήκες, οπότε βλαστάνουν, δίνοντας ολοκληρωμένους νέους μύκητες.» → Πρακτική συνέπεια για τον συντηρητή: η απουσία ορατής προσβολής δεν σημαίνει απουσία κινδύνου.
- ΤΑ ΒΑΚΤΗΡΙΑ:
ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥ ΜΙΚΡΟΙ ΜΟΝΟΚΥΤΤΑΡΟΙ οργανισμοί, ΧΩΡΙΣ ΙΔΙΑΙΤΕΡΗ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ, ΜΗ ΟΡΑΤΟΙ ΜΕ ΓΥΜΝΟ ΜΑΤΙ ΕΚΤΑΣΗ ΔΡΑΣΗΣ φθείρουν το ξύλο ΣΕ ΛΙΓΟΤΕΡΗ ΕΚΤΑΣΗ ΑΠ' Ο,ΤΙ ΟΙ ΜΥΚΗΤΕΣ ΠΟΥ ΔΡΟΥΝ κυρίως σε ξύλινα αντικείμενα ΘΑΜΜΕΝΑ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ (π.χ. ξύλα από την αρχαιότητα)
Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι κυριότεροι μικροοργανισμοί που καταστρέφουν το ξύλο είναι κυρίως οι μύκητες και κατά δεύτερο λόγο τα βακτήρια. Οι ξυλοσηπτικοί μύκητες τρέφονται από το ξύλο και κατά συνέπεια καταστρέφουν τη δομή του, με αποτέλεσμα το προσβεβλημένο ξύλο να μεταχρωματίζεται, να μαλακώνει και να γίνεται εύθρυπτο, ενώ σε προχωρημένο στάδιο προσβολής ρικνώνεται και εμφανίζονται ρωγμές. Εξαπλώνονται από τόπο σε τόπο με τα αερομεταφερόμενα συνήθως σπόριά τους και διακρίνονται τρεις τύποι σήψης, η καστανή, η λευκή και η μαλακή. Η αποικοδόμηση του ξύλου πραγματοποιείται από τα ένζυμα που παράγουν οι μύκητες, οι οποίοι αναπτύσσονται κυρίως σε υγρούς και σκοτεινούς χώρους, ενώ η άριστη τιμή θερμοκρασίας δράσης και ανάπτυξης διαφέρει για κάθε είδος. Όταν οι περιβαλλοντικές συνθήκες δεν είναι ευνοϊκές, παράγουν εκατομμύρια σπόρια, δηλαδή απλές και μικρές κυτταρικές μορφές με ισχυρά τοιχώματα που περικλείουν κάποια ποσότητα νερού και μπορούν να υπολειτουργούν για πάρα πολλά χρόνια, έως ότου παρουσιαστούν οι κατάλληλες συνθήκες, οπότε βλαστάνουν δίνοντας ολοκληρωμένους νέους μύκητες. Τα βακτήρια είναι πολύ μικροί μονοκύτταροι οργανισμοί, χωρίς ιδιαίτερη εσωτερική οργάνωση, μη ορατοί με γυμνό μάτι, που φθείρουν το ξύλο αλλά σε λιγότερη έκταση από ό,τι οι μύκητες, με την αποικοδομητική δράση τους να αναφέρεται κυρίως σε περιπτώσεις που ξύλινα αντικείμενα βρίσκονται θαμμένα στο έδαφος, όπως τα ξύλα από την αρχαιότητα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Οι κατηγορίες σήψης του ξύλου και οι διαφορές τους
Ερώτηση: Ποιες κατηγορίες σήψης του ξύλου γνωρίζετε και ποιες οι μεταξύ τους διαφορές;
Απάντηση:
- ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΤΥΠΟΙ (§8.5.2, σελ. 133): «Διακρίνονται τρεις τύποι σήψης: η καστανή, η λευκή και η μαλακή.» Και οι τρεις προκαλούνται από ξυλοσηπτικούς μύκητες.
- Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ: «Οι όροι καστανή ή λευκή σήψη περιγράφουν το χρώμα του προσβεβλημένου ξύλου, δηλαδή το χρώμα του ξύλου γίνεται σκούρο καστανό ή κίτρινο-λευκό αντίστοιχα.»
- ΟΙ ΔΙΑΦΟΡΕΣ — ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ:
ΤΙ ΠΡΟΣΒΑΛΛΕΙ ΣΕ ΠΟΙΟ ΞΥΛΟ ΧΡΩΜΑ / ΜΕΓΕΘΟΣ ΖΗΜΙΑΣ ΚΑΣΤΑΝΗ ΤΗΝ ΚΥΤΤΑΡΙΝΗ συνήθως ΚΩΝΟΦΟΡΩΝ σκούρο καστανό ⭐ Η ΠΙΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ ως προς το μέγεθος της ζημίας ΛΕΥΚΗ ΤΟΣΟ ΤΗΝ ΚΥΤΤΑΡΙΝΗ κυρίως κίτρινο-λευκό ΟΣΟ ΚΑΙ ΤΗ ΛΙΓΝΙΝΗ ΠΛΑΤΥΦΥΛΛΩΝ ΔΕΝ θεωρείται τόσο σημαντική όσο η καστανή ΜΑΛΑΚΗ (το βιβλίο ΔΕΝ το σε ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΑ όπου η ανάπτυξη των προσδιορίζει) μυκήτων της ΚΑΣΤΑΝΗΣ ή της ΛΕΥΚΗΣ ΕΙΝΑΙ ΑΔΥΝΑΤΗ (π.χ. ΕΛΛΕΙΨΗ ΟΞΥΓΟΝΟΥ) - ⭐ ΤΟ ΠΑΡΑΔΟΞΟ ΠΟΥ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΠΡΟΣΕΞΕΤΕ: η λευκή σήψη προσβάλλει περισσότερα συστατικά (κυτταρίνη και λιγνίνη), ωστόσο «δε θεωρείται τόσο σημαντική από την άποψη του μεγέθους της ζημίας που προκαλεί όσο η καστανή σήψη». Η εξήγηση δίνεται από τη §8.2.3: η κυτταρίνη είναι το συστατικό που δίνει στο ξύλο την αντοχή του σε εφελκυσμό — η καταστροφή της μόνης κυτταρίνης, όπως στην καστανή σήψη, αποδιαρθρώνει ταχύτερα τη φέρουσα ικανότητα του ξύλου.
- ⚠️ ΑΣΥΜΜΕΤΡΙΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ: για τη μαλακή σήψη δίνεται μόνο το πού εμφανίζεται, όχι τι προσβάλλει ούτε τι χρώμα δίνει — σε αντίθεση με τις άλλες δύο. Στην απάντηση αρκεί να αποδοθεί ακριβώς ό,τι λέει το βιβλίο.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Διακρίνονται τρεις τύποι σήψης του ξύλου: η καστανή, η λευκή και η μαλακή. Οι όροι καστανή ή λευκή σήψη περιγράφουν το χρώμα του προσβεβλημένου ξύλου, δηλαδή το χρώμα του ξύλου γίνεται σκούρο καστανό ή κίτρινο-λευκό αντίστοιχα. Οι μύκητες που προκαλούν την καστανή σήψη προσβάλλουν την κυτταρίνη του ξύλου και συνήθως του ξύλου των κωνοφόρων, ενώ οι μύκητες της λευκής σήψης προσβάλλουν τόσο την κυτταρίνη όσο και τη λιγνίνη, κυρίως του ξύλου των πλατύφυλλων. Παρά ταύτα, η λευκή σήψη δεν θεωρείται τόσο σημαντική από την άποψη του μεγέθους της ζημίας που προκαλεί όσο η καστανή σήψη. Η μαλακή σήψη, τέλος, εμφανίζεται σε περιβάλλοντα στα οποία η ανάπτυξη των μυκήτων της καστανής ή της λευκής σήψης είναι αδύνατη, όπως σε συνθήκες έλλειψης οξυγόνου.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Τα προληπτικά μέτρα κατά των βιολογικών παραγόντων φθοράς
Ερώτηση: Ποια προληπτικά μέτρα προστασίας μπορούν να ληφθούν για την αντιμετώπιση των βιολογικών παραγόντων φθοράς του ξύλου;
Απάντηση:
- Η ΑΡΧΗ (§8.5.4, σελ. 134): «Για την αντιμετώπιση των βιολογικών παραγόντων φθοράς του ξύλου μπορεί να ληφθεί μια σειρά προληπτικών μέτρων προστασίας, που είναι ο αποτελεσματικότερος τρόπος για την αποφυγή της καταστροφής.»
- ΤΑ ΤΡΙΑ ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ, ΜΕ ΤΗ ΣΕΙΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ:
① ΕΛΕΓΧΟΣ ΥΓΡΑΣΙΑΣ - ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑΣ «αποτελεί ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΤΡΟ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΗΣ ΔΡΑΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΩΝ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ» ② ΑΠΟΜΟΝΩΣΗ ΤΩΝ ΥΓΙΩΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ «μεγάλη προσοχή πρέπει να δίνεται, ώστε ΝΑ ΜΗΝ ΕΡΘΟΥΝ ΣΕ ΕΠΑΦΗ ΤΑ ΑΜΟΛΥΝΤΑ ΞΥΛΙΝΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ ΜΕ ΑΛΛΑ, Ή ΜΕ ΧΩΡΟΥΣ ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ ΗΔΗ ΠΡΟΣΒΛΗΘΕΙ από βιολογικούς καταστροφείς του ξύλου» ③ ΧΗΜΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ «με χρήση κατάλληλων ΒΙΟΚΤΟΝΩΝ ή ΒΙΟΑΠΩΘΗΤΙΚΩΝ ουσιών» - ΤΟ ΝΕΡΟ — ΔΥΟ ΛΟΓΟΙ ΝΑ ΕΛΕΓΧΕΤΑΙ: «Ο έλεγχος της υγρασίας του ξύλου, εκτός του ότι εξασφαλίζει την προστασία του ξύλου (η ύπαρξη νερού διευκολύνει την ανάπτυξη μικροοργανισμών και εντόμων), βοηθά στη διατήρηση των καθαυτό ιδιοτήτων του.»
ΠΩΣ ΕΠΙΤΥΓΧΑΝΕΤΑΙ · ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ σε ΚΑΤΑΛΛΗΛΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ · ΕΜΠΟΤΙΣΜΟΣ με ΥΔΡΟΦΟΒΑ (ΜΟΝΩΤΙΚΑ) ΥΛΙΚΑ · ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ από υγρασία που μπορεί να μεταφερθεί από ΓΕΙΤΟΝΙΚΑ ΥΛΙΚΑ → «το ξύλο πρέπει να προφυλάσσεται ΑΠΟ ΤΗ ΒΡΟΧΗ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΓΡΑΣΙΑ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ» - ΑΝ Η ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΕΧΕΙ ΗΔΗ ΓΙΝΕΙ — δεν είναι πλέον πρόληψη αλλά θεραπεία: «εφαρμόζονται κατάλληλες θεραπευτικές μέθοδοι, που μπορεί να στηρίζονται είτε στη χρήση χημικών ουσιών (βιοκτόνα, καπνισμός, άζωτο κτλ.) είτε στη χρήση φυσικών μεθόδων (θερμοκρασία, ακτινοβολίες κτλ.)».
- ⚠️ Η ΠΡΟΕΙΔΟΠΟΙΗΣΗ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΚΛΕΙΝΕΙ ΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ: «τα περισσότερα μέσα προστασίας του ξύλου περιέχουν δηλητηριώδεις ουσίες ή διαλύματά τους, και ως εκ τούτου πρέπει να χρησιμοποιούνται είτε από τους κατά το νόμο υπεύθυνους για αυτό το έργο, είτε, εάν δεν υπάρχει σχετική νομική πρόβλεψη, από πολύ καλά ενημερωμένους χρήστες, που έχουν πλήρη γνώση των κινδύνων που μπορούν να προκύψουν από μη προσεκτική χρησιμοποίησή τους».
Σύνοψη: (ενδεικτική) Για την αντιμετώπιση των βιολογικών παραγόντων φθοράς του ξύλου μπορεί να ληφθεί μια σειρά προληπτικών μέτρων προστασίας, που είναι ο αποτελεσματικότερος τρόπος για την αποφυγή της καταστροφής. Γενικά, ο έλεγχος υγρασίας και θερμοκρασίας αποτελεί το πρώτο μέτρο ελέγχου της δράσης και της ανάπτυξης των μικροοργανισμών και των εντόμων. Επίσης, μεγάλη προσοχή πρέπει να δίνεται ώστε να μην έρθουν σε επαφή τα αμόλυντα ξύλινα αντικείμενα με άλλα ή με χώρους που έχουν ήδη προσβληθεί από βιολογικούς καταστροφείς του ξύλου. Τέλος, στο πλαίσιο των προληπτικών μέτρων περιλαμβάνεται η χημική προστασία του ξύλου με χρήση κατάλληλων βιοκτόνων ή βιοαπωθητικών ουσιών. Ο έλεγχος της υγρασίας, ειδικότερα, εκτός του ότι εξασφαλίζει την προστασία του ξύλου, αφού η ύπαρξη νερού διευκολύνει την ανάπτυξη μικροοργανισμών και εντόμων, βοηθά και στη διατήρηση των καθαυτό ιδιοτήτων του· γι' αυτό το ξύλο πρέπει να προφυλάσσεται από τη βροχή και από την υγρασία του περιβάλλοντος, να τοποθετείται σε κατάλληλους χώρους, να εμποτίζεται με υδρόφοβα ή μονωτικά υλικά και να προστατεύεται από την υγρασία που μπορεί να μεταφερθεί σε αυτό από γειτονικά υλικά. Εφόσον όμως το αντικείμενο έχει ήδη προσβληθεί, εφαρμόζονται κατάλληλες θεραπευτικές μέθοδοι, που στηρίζονται είτε στη χρήση χημικών ουσιών, όπως βιοκτόνα, καπνισμός και άζωτο, είτε στη χρήση φυσικών μεθόδων, όπως η θερμοκρασία και οι ακτινοβολίες.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Η προστασία του ξύλου από τη φωτιά
Ερώτηση: Ποια προστατευτικά μέτρα μπορούν να ληφθούν, για να προστατευτεί το ξύλο από φωτιά;
Απάντηση:
- ΓΙΑΤΙ ΤΟ ΘΕΜΑ ΕΙΝΑΙ ΚΡΙΣΙΜΟ (§8.5.3, σελ. 134): «Η φωτιά είναι ο μεγαλύτερος ίσως κίνδυνος για τα ξύλινα αντικείμενα και γι' αυτό το λόγο πρέπει να λαμβάνονται οι απαραίτητες προφυλάξεις.» Το βιβλίο έχει ήδη κατατάξει την ευκολία ανάφλεξης στα πέντε κύρια μειονεκτήματα του ξύλου (§8.1) και επαναλαμβάνει ότι «το ξύλο είναι ιδιαίτερα εύφλεκτο υλικό» (§8.3.8 και §8.5).
- ΤΑ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΤΙΚΑ ΜΕΣΑ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΦΩΤΙΑΣ (§8.5.4, σελ. 135):
⭐ Ο ΣΤΟΧΟΣ Η ΜΕΙΩΣΗ ΤΗΣ ΤΑΣΗΣ ΑΝΑΦΛΕΞΗΣ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ (δεν είναι δυνατόν να γίνει το ξύλο άκαυστο — μειώνεται η ευκολία με την οποία αναφλέγεται) Η ΜΟΡΦΗ ΤΟΥΣ τα ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ είναι ΥΔΑΤΟΔΙΑΛΥΤΑ ΔΙΠΛΗ ΔΡΑΣΗ ΠΕΡΙΕΧΟΥΝ ΠΡΟΣΘΕΤΕΣ ΟΥΣΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ - Η ΣΥΝΔΕΣΗ ΜΕ ΤΟΝ ΕΜΠΟΤΙΣΜΟ (§8.4.3, σελ. 127): ήδη στα στάδια επεξεργασίας το βιβλίο αναφέρει ότι «τα ξύλα εμποτίζονται με κατάλληλες ουσίες, για να προστατευτούν από τους βιολογικούς εχθρούς τους και από τη φωτιά», και κατατάσσει τα συντηρητικά σε υδατοδιαλυτά, έλαια, ελαιοδιαλυτά και αντιπυρικά:
ΑΝΤΙΠΥΡΙΚΑ ΣΥΝΤΗΡΗΤΙΚΑ: ενώσεις ΠΥΡΙΤΙΟΥ, ΦΩΣΦΟΡΟΥ, ΘΕΙΟΥ κ.ά. ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΜΠΟΤΙΣΜΟΥ: ΜΕ ΠΙΕΣΗ ή ΧΩΡΙΣ ΠΙΕΣΗ, ανάλογα με την εφαρμογή πίεσης ή μη για την είσοδο του συντηρητικού στο ξύλο - ⚠️ Η ΠΡΟΕΙΔΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΙΣΧΥΕΙ ΚΑΙ ΕΔΩ: «τα περισσότερα μέσα προστασίας του ξύλου περιέχουν δηλητηριώδεις ουσίες ή διαλύματά τους» και πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνο από τους κατά το νόμο υπεύθυνους ή από πολύ καλά ενημερωμένους χρήστες με πλήρη γνώση των κινδύνων.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα προστατευτικά μέσα που χρησιμοποιούνται κατά της φωτιάς έχουν ως στόχο τη μείωση της τάσης ανάφλεξης του ξύλου. Τα περισσότερα από αυτά είναι υδατοδιαλυτά και περιέχουν πρόσθετες ουσίες για την καταπολέμηση των εντόμων και των μικροοργανισμών, ώστε να προστατεύουν ταυτόχρονα και από τους βιολογικούς παράγοντες φθοράς. Η προστασία αυτή επιτυγχάνεται κατά κύριο λόγο με εμποτισμό του ξύλου με αντιπυρικές ουσίες, δηλαδή με ενώσεις πυριτίου, φωσφόρου, θείου και άλλες, ενώ ο εμποτισμός γίνεται με μεθόδους με πίεση ή χωρίς πίεση, ανάλογα με το αν εφαρμόζεται πίεση για την είσοδο του συντηρητικού στο ξύλο. Πρέπει να τονιστεί ότι τα περισσότερα μέσα προστασίας του ξύλου περιέχουν δηλητηριώδεις ουσίες ή διαλύματά τους και ως εκ τούτου πρέπει να χρησιμοποιούνται είτε από τους κατά τον νόμο υπεύθυνους για αυτό το έργο είτε από πολύ καλά ενημερωμένους χρήστες, που έχουν πλήρη γνώση των κινδύνων που μπορούν να προκύψουν από μη προσεκτική χρησιμοποίησή τους.
Κριτήρια αξιολόγησης:
