Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 11 (1-4) (σελ. 259) – ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 11 (1-4)

Πλήρεις λύσεις των 4 ερωτήσεων-δραστηριοτήτων του κεφαλαίου 11 — τύποι και μορφές οικογένειας, η αποτελεσματικότερη μορφή πειθαρχίας, η επίδραση των γονέων στην αυτοεκτίμηση του παιδιού και η απασχόληση της μητέρας σε σχέση με την αγωγή.

Ερώτηση 1 — Τύποι και μορφές οικογένειας

Ερώτηση: Ποιους τύπους, ποιες μορφές οικογένειας γνωρίζετε;

Απάντηση:

• Πολλοί ορισμοί έχουν δοθεί κατά καιρούς για την οικογένεια, όμως βασικός πυρήνας και αφετηρία της είναι η ένωση δύο ετερόφυλων προσώπων, και ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά της αποτελεί η επιδίωξή τους να αποκτήσουν απογόνους. Η οικογένεια αποτελεί έναν κοινωνικό θεσμό, ο οποίος καθορίζεται από ένα σταθερό πλέγμα αλληλοσυμπληρούμενων ρόλων· είναι μια φυσική ομάδα, η οποία αναπτύσσει διάφορα πρότυπα σχέσεων και επικοινωνίας και μια ιδιότυπη ομάδα της οποίας τα μέλη συνδέονται με πολύ στενούς και ισχυρούς δεσμούς, που προστατεύονται θεσμικά και νομικά, ενώ στην περίπτωση των απογόνων οι δεσμοί που δημιουργούνται είναι δεσμοί αίματος (σελ. 247-248).

  Ιστορικά: γνωστό είναι το πρόβλημα για τη βασική πρωταρχική μορφή οργάνωσης της κοινωνίας και της οικογένειας, δηλαδή η θεωρία για τη μητριαρχία, ως πρώτη μορφή οργάνωσης του οικογενειακού και κοινωνικού βίου, την οποία διαδέχτηκε η πατριαρχία. Ο θεσμός γνωρίζει ριζικές και ραγδαίες μεταβολές και διάφορους μετασχηματισμούς ως σήμερα, με αποτέλεσμα να έχουν διαμορφωθεί διάφοροι τύποι οικογένειας:

  α. Η εκτεταμένη οικογένεια

  • Είναι η οικογένεια που αποτελείται από τρεις ή περισσότερες γενιές, που προκύπτουν από ένα αρχικό συζυγικό ζεύγος, και συχνά περιλαμβάνει και άλλα συγγενικά πρόσωπα.

  β. Η πυρηνική οικογένεια

  • Αποτελείται από τους δύο συζύγους και τα παιδιά τους.
  • Αποτελεί την τυπική μορφή οικογένειας σε όλο τον κόσμο.

  γ. Η μονογονεϊκή οικογένεια

  • Αποτελείται από έναν γονέα με το παιδί ή τα παιδιά του και συνήθως προκύπτει από το διαζύγιο ή την υιοθεσία παιδιού.
  • Πιο συνηθισμένη είναι η περίπτωση της μητέρας που ζει με το παιδί της.
  • Διακρίνονται περαιτέρω σε μητρικές και σε πατρικές μονογονεϊκές οικογένειες, οι οποίες μάλιστα έχουν αρχίσει να αυξάνονται και στη χώρα μας.

  Σημείωση για τη δομή: οι οικογένειες είναι σύνθετα συστήματα που αποτελούνται από πολλά άτομα και από επιμέρους υποσυστήματα — για παράδειγμα, το συζυγικό ζευγάρι και τα παιδιά αποτελούν διακριτά υποσυστήματα· χαρακτηριστικό είναι ότι τα μέλη μιας οικογένειας δεν έχουν συνήθως την αίσθηση ότι ανήκουν σε μια δομή, σε ένα οργανωμένο σύστημα.

  Διαφορές μεταξύ των οικογενειών (σελ. 245-246): ως προς τη στάση που οι γονείς λαμβάνουν απέναντι στα παιδιά και τον τρόπο που τα διαπαιδαγωγούν, ως προς τον αριθμό των γονέων (δύο ή ένας) και ως προς το φύλο του γονέα στην περίπτωση μονογονεϊκής οικογένειας. Καθοριστικοί διαφοροποιητικοί παράγοντες: η ύπαρξη άλλων παιδιών στην οικογένεια, το κοινωνικό, οικονομικό και μορφωτικό επίπεδο των γονέων, το οικογενειακό περιβάλλον, ο χώρος δηλαδή που έχει διαμορφώσει η οικογένεια για να ζει, και η συμπεριφορά μεταξύ των μελών της οικογένειας.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Βασικοί τύποι είναι τρεις: α) η εκτεταμένη οικογένεια, με τρεις ή περισσότερες γενιές που προκύπτουν από ένα αρχικό συζυγικό ζεύγος και συχνά και άλλα συγγενικά πρόσωπα· β) η πυρηνική οικογένεια, με τους δύο συζύγους και τα παιδιά τους, που είναι η τυπική μορφή σε όλο τον κόσμο· και γ) η μονογονεϊκή οικογένεια, με έναν γονέα και το παιδί ή τα παιδιά του, που συνήθως προκύπτει από διαζύγιο ή υιοθεσία και διακρίνεται σε μητρική και πατρική — συνηθέστερη είναι η μητέρα που ζει με το παιδί της. Ιστορικά αναφέρεται η θεωρία της μητριαρχίας ως πρώτης μορφής οργάνωσης, την οποία διαδέχτηκε η πατριαρχία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Η αποτελεσματικότερη μορφή πειθαρχίας

Ερώτηση: Ποια μορφή πειθαρχίας είναι περισσότερο αποτελεσματική και γιατί;

Απάντηση:

• Το πλαίσιο (σελ. 256-257): ένα πολιτισμικό φαινόμενο που συναντάμε σε ολόκληρο τον κόσμο είναι η άσκηση ελέγχου και η επιβολή ορίων στη συμπεριφορά του παιδιού, δηλαδή η πειθαρχία. Όμως η πειθαρχία δεν επιτυγχάνεται με την υπακοή σε εξωτερικούς μόνο κανόνες, όπως συνήθως πιστεύεται, αλλά και με την εκούσια συμμόρφωση σε κανόνες και περιορισμούς που το ίδιο το άτομο θέτει στον εαυτό του.

  Ποια μορφή είναι αποτελεσματικότερη: η εσωτερική πειθαρχία, δηλαδή η ανάπτυξη του εσωτερικού ελέγχου της συμπεριφοράς. Τόσο η οικογένεια όσο και η αγωγή, με την επιβολή ορίων στη συμπεριφορά του παιδιού, προσβλέπουν στην ανάπτυξη του εσωτερικού ελέγχου της συμπεριφοράς του· η πειθαρχία αποτελεί μια λειτουργία της αγωγής που διευκολύνει την κοινωνικοποίηση του παιδιού. Όπως τονίζεται και στην ανακεφαλαίωση, η εσωτερική πειθαρχία είναι πιο σημαντική από αυτήν που επιβάλλεται εξωτερικά.

  Γιατί — τα δύο ακραία πρότυπα αποτυγχάνουν: συχνά στην πράξη επικρατούν ακραίες απόψεις. Από τη μία πλευρά υπάρχουν γονείς οι οποίοι εφαρμόζουν αυταρχικές και τιμωρητικές μεθόδους πειθαρχίας και από την άλλη γονείς οι οποίοι είναι υπερβολικά επιτρεπτικοί και δεν επιβάλλουν καθόλου όρια και κανόνες στη συμπεριφορά του παιδιού:

  • Οι αυταρχικές μέθοδοι καθιστούν το παιδί ανεύθυνο, παθητικό και με χαμηλή αυτοπεποίθηση.
  • Η επιτρεπτικότητα οδηγεί στη διαμόρφωση εγωκεντρικής, απαιτητικής και επιπλέον ασταθούς συμπεριφοράς από μέρους του παιδιού.

  Το ζήτημα των σωματικών τιμωριών: συχνά οι γονείς πιστεύουν ότι, επειδή η σωματική τιμωρία φαίνεται να είναι αποτελεσματική, είναι και καλή. Από έρευνες όμως έχει βρεθεί ότι συχνά τα παιδιά στα οποία επιβάλλονται σωματικές τιμωρίες τείνουν να ασκούν και τα ίδια σωματική βία στο σχολείο, αλλά και στις σχέσεις τους με τους συνομηλίκους. Από την άλλη πλευρά συχνά λησμονείται η αξία που έχουν για την επίτευξη της πειθαρχίας η θετική ενίσχυση και η επιβράβευση της συμπεριφοράς του παιδιού.

  Τα οφέλη της σωστά ασκούμενης πειθαρχίας: η πειθαρχία συμβάλλει στην ωρίμαση της προσωπικότητας του παιδιού, αφού καλλιεργεί την αυτοπεποίθηση και τον αυτοέλεγχό του· συμβάλλει επίσης στην ανάπτυξη της ηθικής συνείδησης του παιδιού, με την εσωτερίκευση των κανόνων της ηθικής, και στην επίτευξη της συναισθηματικής ωριμότητας και ασφάλειάς του. Η ύπαρξη και τήρηση των κανόνων και των ορίων στη συμπεριφορά του παιδιού συμβάλλουν στη διαμόρφωση και στην ανάπτυξη του ηθικού χαρακτήρα του.

  Το αντίστοιχο γονεϊκό πρότυπο: ιδανικοί, γενικώς, θεωρούνται οι γονείς οι οποίοι εκδηλώνουν την αγάπη και τη στοργή τους, ενθαρρύνουν την ανάπτυξη της αυτονομίας του παιδιού και απαιτούν από αυτό να συμπεριφέρεται κατά τρόπο ώριμο (σελ. 253) — κοντά στο πρότυπο των δημοκρατικών γονέων, που δείχνουν σεβασμό στα ενδιαφέροντα και την προσωπικότητα του παιδιού, χρησιμοποιούν την πειθώ και επιδιώκουν τη συνεργασία με το παιδί.

  Συμπερασματικά: αποτελεσματικότερη είναι η πειθαρχία που στηρίζεται σε σαφή και σταθερά όρια, στην πειθώ, στη θετική ενίσχυση και στην επιβράβευση και οδηγεί στην εκούσια συμμόρφωση και στον εσωτερικό έλεγχο, και όχι η εξωτερικά επιβαλλόμενη τιμωρητική πειθαρχία ούτε η απουσία ορίων.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Αποτελεσματικότερη είναι η εσωτερική πειθαρχία, δηλαδή η εκούσια συμμόρφωση σε κανόνες που το ίδιο το άτομο θέτει στον εαυτό του, και όχι η υπακοή σε εξωτερικούς μόνο κανόνες: η οικογένεια και η αγωγή, επιβάλλοντας όρια, προσβλέπουν ακριβώς στην ανάπτυξη του εσωτερικού ελέγχου της συμπεριφοράς. Και τα δύο ακραία πρότυπα αποτυγχάνουν — οι αυταρχικές και τιμωρητικές μέθοδοι καθιστούν το παιδί ανεύθυνο, παθητικό και με χαμηλή αυτοπεποίθηση, ενώ η υπερβολική επιτρεπτικότητα οδηγεί σε εγωκεντρική, απαιτητική και ασταθή συμπεριφορά. Οι σωματικές τιμωρίες οδηγούν τα παιδιά να ασκούν και τα ίδια βία, ενώ λησμονείται η αξία της θετικής ενίσχυσης και της επιβράβευσης. Η σωστά ασκούμενη πειθαρχία καλλιεργεί την αυτοπεποίθηση και τον αυτοέλεγχο, αναπτύσσει την ηθική συνείδηση με εσωτερίκευση των κανόνων και οδηγεί στη συναισθηματική ωριμότητα και ασφάλεια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Η επίδραση των γονέων στην αυτοεκτίμηση

Ερώτηση: Με ποιο τρόπο οι γονείς επιδρούν στην ανάπτυξη της αυτοεκτίμησης του παιδιού;

Απάντηση:

• Τι είναι η αυτοεκτίμηση (σελ. 254-255): όλοι οι άνθρωποι αξιολογούν τον εαυτό τους· οι κρίσεις που κάνουν για την προσωπική τους αξία αποτελούν το περιεχόμενο του όρου αυτοεκτίμηση, και εκφράζονται μέσα από τις στάσεις τις οποίες το άτομο διαμορφώνει για τον εαυτό του. Στηρίζεται στην εκτίμηση της γενικής σωματικής κατάστασης και λειτουργίας του, των πνευματικών ικανοτήτων και των κοινωνικών σχέσεων που αναπτύσσει, δεν οικοδομείται αποκλειστικά και μόνο από την εκτίμηση του ατόμου για τον εαυτό του, αλλά περιλαμβάνει και τις απόψεις των άλλων, και έχει διάφορες διαβαθμίσεις: κυμαίνεται ανάμεσα στη θετική ή υψηλή αυτοεκτίμηση και στη χαμηλή ή αρνητική αυτοεκτίμηση.

  Ο ρόλος των γονέων

  1. Είναι οι καθοριστικοί παράγοντες: καθοριστικοί παράγοντες που συμβάλλουν στην ανάπτυξη και τη διαμόρφωση της αυτοεκτίμησης του ατόμου είναι κυρίως οι γονείς, οι οποίοι αποτελούν πρωταρχική πηγή πληροφόρησης για την προσωπική αξία του· ακολουθούν άλλα σημαντικά πρόσωπα, όπως είναι οι δάσκαλοι, οι συγγενείς και οι συνομήλικοι.
  2. Οι πρώτες εμπειρίες σχηματίζουν τον πυρήνα: οι σχέσεις μέσα στην οικογένεια και ιδίως οι πρώτες εμπειρίες του ατόμου κατά τη βρεφική και τη νηπιακή ηλικία σχηματίζουν το βασικό πυρήνα της αυτοεκτίμησης του παιδιού και αντικατοπτρίζονται στις στάσεις του έναντι του εαυτού του.
  3. Η ικανοποίηση των αναγκών: όταν οι ανάγκες του παιδιού ικανοποιούνται από τους γονείς και το οικογενειακό περιβάλλον του, τότε το παιδί διαμορφώνει θετική αντίληψη και εικόνα για τον κόσμο και, επομένως, για τον εαυτό του, τον οποίο θεωρεί ως καλό και αποδεκτό από τους άλλους.
  4. Η αυτοεκτίμηση της μητέρας: από την επιστημονική έρευνα έχει καταδειχτεί ότι η θετική αυτοεκτίμηση της μητέρας και η συναισθηματική ωριμότητά της επιδρούν θετικά στη διαμόρφωση υψηλής αυτοεκτίμησης από την πλευρά του παιδιού· όταν η μητέρα δεν αισθάνεται επαρκής κατά την εκπλήρωση του μητρικού ρόλου της, τότε δημιουργεί αντίστοιχα συναισθήματα και στο παιδί σχετικά με την εμπιστοσύνη που μπορεί να έχει στην προσωπική του αξία.
  5. Ο τύπος του γονέα:
     • Οι στοργικοί γονείς συμβάλλουν στην ανάπτυξη της θετικής αυτοεκτίμησης του παιδιού, επειδή, όταν εκφράζουν την αποδοχή και την αγάπη τους προς το παιδί, αυτό αναπτύσσει την αίσθηση της προσωπικής αξίας, με αποτέλεσμα να επιτύχει την αυτοαποδοχή, δηλαδή την αποδοχή του εαυτού του όπως είναι πραγματικά.
     • Αντίθετα, οι αυταρχικοί γονείς, με τις αυστηρές τιμωρίες που χρησιμοποιούν, ωθούν το παιδί να αναπτύξει συναισθήματα απαξίωσης για τον εαυτό του.
  6. Μέσω της συμπεριφοράς και των προτύπων (σελ. 257): η θεωρία της κοινωνικής μάθησης υποστηρίζει ότι το παιδί, ταυτιζόμενο με τους γονείς, μαθαίνει συμπεριφορές — τα παιδιά των στοργικών γονέων έχουν υψηλή αυτοεκτίμηση, είναι κοινωνικά και φιλικά, μπορούν να συνεργάζονται και να εργάζονται αποδοτικά, τα παιδιά των απορριπτικών γονέων αναπτύσσουν επιθετική και ενίοτε αντικοινωνική συμπεριφορά, ενώ τα παιδιά των υπερπροστατευτικών γονέων αναπτύσσουν εγωκεντρική συμπεριφορά, είναι ανασφαλή και έχουν περιορισμένες κοινωνικές επαφές.

  Συμπέρασμα: οι ενδοοικογενειακές σχέσεις συμβάλλουν κατά τρόπο καθοριστικό στην ανάπτυξη της αυτοεκτίμησης του παιδιού, αλλά και στη δημιουργία του βασικού αρχικού πυρήνα της.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι γονείς είναι η πρωταρχική πηγή πληροφόρησης του παιδιού για την προσωπική του αξία και ακολουθούν οι δάσκαλοι, οι συγγενείς και οι συνομήλικοι. Οι πρώτες εμπειρίες της βρεφικής και νηπιακής ηλικίας σχηματίζουν τον βασικό πυρήνα της αυτοεκτίμησης: όταν οι ανάγκες του παιδιού ικανοποιούνται, διαμορφώνει θετική εικόνα για τον κόσμο και για τον εαυτό του, τον οποίο θεωρεί καλό και αποδεκτό. Η θετική αυτοεκτίμηση και η συναισθηματική ωριμότητα της μητέρας επιδρούν θετικά, ενώ η αίσθηση ανεπάρκειάς της μεταδίδεται στο παιδί. Οι στοργικοί γονείς, εκφράζοντας αποδοχή και αγάπη, οδηγούν στην αίσθηση προσωπικής αξίας και στην αυτοαποδοχή, ενώ οι αυταρχικοί, με τις αυστηρές τιμωρίες, ωθούν το παιδί σε συναισθήματα απαξίωσης.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — Η απασχόληση της μητέρας και η αγωγή του παιδιού

Ερώτηση: Η απασχόληση της μητέρας δημιουργεί προβλήματα στην αγωγή του παιδιού;

Απάντηση:

• Τα δεδομένα του βιβλίου (σελ. 251-252): η εργασία της μητέρας μπορεί να αποτελέσει πηγή άγχους για το παιδί αλλά και για την οικογένεια. Σήμερα, ένα πολύ μεγάλο ποσοστό γυναικών εργάζεται, και συνεχώς αυτός ο αριθμός αυξάνεται.

  Τα θετικά στοιχεία

  • Είναι παραδεκτό από όλους ότι η εργασία συμβάλλει στην ανάπτυξη της αυτοεκτίμησης των γυναικών.
  • Δεν υπάρχουν σημαντικές διαφορές στο χρόνο που αφιερώνουν για να παίζουν και γενικώς για να αλληλεπιδρούν με τα παιδιά τους τόσο οι εργαζόμενες όσο και οι μη εργαζόμενες μητέρες.
  • Από έρευνες έχει βρεθεί ότι η αλληλεπίδραση των εργαζόμενων μητέρων με τα παιδιά τους είναι περισσότερο έντονη.

  Τα σημεία προσοχής

  • Οι εργαζόμενες μητέρες διαθέτουν πολύ λιγότερο χρόνο για τη φροντίδα του νηπίου από ό,τι οι μητέρες που δεν εργάζονται.
  • Η φύση της εργασίας επιδρά σημαντικά στις σχέσεις της εργαζόμενης μητέρας με την οικογένειά της και κυρίως με τα παιδιά της — για παράδειγμα, μια ευχάριστη εργασία ασκεί θετική επίδραση στις σχέσεις της μητέρας με τα παιδιά της.

  Απάντηση: η απασχόληση της μητέρας δεν δημιουργεί από μόνη της προβλήματα στην αγωγή του παιδιού. Το κρίσιμο δεν είναι η ποσότητα αλλά η ποιότητα του χρόνου και της αλληλεπίδρασης, καθώς και η φύση και οι συνθήκες της εργασίας: μια ευχάριστη εργασία επιδρά θετικά, ενώ μια πολύ κουραστική ή αγχογόνος εργασία μπορεί να γίνει πηγή άγχους για το παιδί και για την οικογένεια.

  Τι σημαίνει αυτό για την αγωγή (με βάση τα υπόλοιπα δεδομένα του κεφαλαίου):

  • Ο ρόλος του πατέρα είναι συμπληρωματικός προς το ρόλο της μητέρας, και ο χρόνος που αφιερώνει, η μορφή και η ποιότητα της αλληλεπίδρασης πατέρα και παιδιού καθορίζουν σε σημαντικό βαθμό τη μετέπειτα ψυχοκοινωνική προσαρμογή και την ηθική ανάπτυξη του παιδιού (σελ. 252) — η κατανομή της φροντίδας ανάμεσα στους δύο γονείς ισοσταθμίζει τη μειωμένη διαθεσιμότητα χρόνου.
  • Η σταδιακή αυτονόμηση είναι ούτως ή άλλως ζητούμενο της προσχολικής ηλικίας: το νήπιο βιώνει λιγότερο άγχος, όταν απουσιάζει ή όταν αποχωρίζεται τη μητέρα του για μικρά χρονικά διαστήματα (σελ. 250), και η μητέρα ενθαρρύνει την αυτονομία και αργότερα την πρωτοβουλία του παιδιού να εξερευνήσει το περιβάλλον.
  • Το ουσιαστικό ζητούμενο παραμένει η ποιότητα της σχέσης: η συμπεριφορά της μητέρας και οι στάσεις που εκδηλώνει προς το παιδί, όπως η αποδοχή ή η απόρριψη, η αγχώδης μέριμνα, η αποστέρηση της αγάπης κτλ., έχουν σοβαρές συνέπειες στην ψυχοσωματική ανάπτυξη του παιδιού και στις σχέσεις που διαμορφώνει με τα άλλα πρόσωπα — η μερική αποστέρηση της μητρικής αγάπης και στοργής ενδέχεται να δημιουργήσει κατάθλιψη στο νήπιο.
  • Σταθερή και ποιοτική φροντίδα κατά την απουσία (βρεφονηπιακός σταθμός, σταθερά πρόσωπα φροντίδας) και κοινή γραμμή αγωγής σπιτιού-σταθμού στηρίζουν το παιδί.

  Συμπερασματικά: η εργασία της μητέρας δεν είναι από μόνη της παράγοντας προβλημάτων — μπορεί να λειτουργήσει και θετικά, αφού ενισχύει την αυτοεκτίμησή της και συνοδεύεται από εντονότερη αλληλεπίδραση με το παιδί· προβλήματα δημιουργούνται όταν η εργασία είναι δυσάρεστη ή εξαντλητική, όταν λείπει η υποστήριξη από τον πατέρα και το περιβάλλον και όταν η ποιότητα της σχέσης με το παιδί υποβαθμίζεται.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Όχι από μόνη της. Η εργασία της μητέρας μπορεί να γίνει πηγή άγχους για το παιδί και την οικογένεια, όμως συμβάλλει στην ανάπτυξη της αυτοεκτίμησης της γυναίκας, ενώ οι έρευνες δείχνουν ότι δεν υπάρχουν σημαντικές διαφορές στον χρόνο παιχνιδιού και αλληλεπίδρασης ανάμεσα σε εργαζόμενες και μη εργαζόμενες μητέρες — αντίθετα, η αλληλεπίδραση των εργαζόμενων μητέρων είναι περισσότερο έντονη. Οι εργαζόμενες μητέρες διαθέτουν λιγότερο χρόνο για τη φροντίδα, αλλά κρίσιμη είναι η φύση της εργασίας: μια ευχάριστη εργασία ασκεί θετική επίδραση στις σχέσεις με τα παιδιά. Καθοριστικά είναι η ποιότητα της σχέσης και της αλληλεπίδρασης, ο συμπληρωματικός ρόλος του πατέρα και η σταθερή, ποιοτική φροντίδα κατά την απουσία της μητέρας.

Κριτήρια αξιολόγησης: