Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 9 (1-11) (σελ. 217) – ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 9 (1-11)

Πλήρεις λύσεις των 11 ερωτήσεων-δραστηριοτήτων του κεφαλαίου 9 — προσαρμογές και κίνδυνοι του νεογνού, μέθοδοι παρατήρησης, τα έξι στάδια της αισθησιοκινητικής νοημοσύνης, σωματική και κινητική ανάπτυξη ως τους 24 μήνες, μονιμότητα του αντικειμένου, τηλεγραφικός λόγος, σχεδιασμός συλλογής στοιχείων, παράγοντες που ευνοούν την ευφυΐα, συμβουλές σε έγκυο και στήριξη της κρίσης εμπιστοσύνης-δυσπιστίας.

Ερώτηση 1 — Προσαρμογές και κίνδυνοι του πρώτου μήνα

Ερώτηση: Αναφέρετε μερικές από τις προσαρμογές που πρέπει να κάνει ένα νεογνό αμέσως μετά τη γέννησή του. Ποιοι είναι οι κίνδυνοι που αντιμετωπίζει κατά τον πρώτο μήνα;

Απάντηση:

• Α. Οι προσαρμογές (σελ. 179-180): το νεογνό φεύγει από ένα περιβάλλον που το προστατεύει σχεδόν ολοκληρωτικά και πηγαίνει σε ένα άλλο, εντελώς διαφορετικό και συχνά αφιλόξενο, όπου από την πρώτη στιγμή πρέπει να αρχίσει να αναπτύσσει δεξιότητες προσαρμογής και επιβίωσης:

  • Διατροφή: από εκεί που όλες του οι διατροφικές ανάγκες ήταν αυτόματα καλυμμένες, τώρα, για να τις καλύψει, πρέπει να «δουλέψει» — πρέπει να κλάψει, για να ειδοποιήσει τη μητέρα για τις ανάγκες του, πρέπει να πιπιλίσει.
  • Αναπνοή: πρέπει να αναπνεύσει μόνο του.
  • Θερμορύθμιση: ύστερα από εννέα μήνες στο «τροπικό» περιβάλλον της μήτρας, στους 36,6 βαθμούς Κελσίου, πρέπει να προσαρμοστεί στο ψυχρότερο και μεταβαλλόμενο κλίμα του εξωτερικού κόσμου· επειδή το δέρμα του είναι λεπτό με πολύ λεπτό υπόστρωμα λίπους, η θερμοκρασία του μπορεί να πέσει μέχρι και 5 βαθμούς κατά τη γέννησή του.
  • Κυκλοφορικό: δραστική αλλαγή στους κτύπους της καρδιάς, που μπορεί να φτάσουν τους 140 το λεπτό, γιατί πριν από τη γέννηση η κυκλοφορία του αίματος γινόταν από δεξιά προς τα αριστερά, ενώ τώρα γίνεται από αριστερά προς τα δεξιά.
  • Ανοσία: πριν από τη γέννηση τα αντισώματα της μητέρας το προστάτευαν· τώρα είναι εκτεθειμένο σε πάρα πολλά μικρόβια και πρέπει γρήγορα να αναπτύξει τα δικά του αντισώματα. Βοηθά το μητρικό γάλα, που προστατεύει από αλλεργίες, διάρροιες, λοιμώξεις του αναπνευστικού και άλλες ασθένειες, και ιδίως το πρωτόγαλα των πρώτων 2-3 ημερών — «διαφανές», πλούσιο σε πρωτεΐνη, δίνει λευκά αιμοσφαίρια που παράγουν αντισώματα και καταπολεμούν τις ιώσεις και τα βακτηρίδια· σε περιοχές όπου υπάρχει έλλειψη φαγητού, είναι αυτό που μπορεί να γλιτώσει το νεογνό από τον θάνατο.

  Β. Οι κίνδυνοι του πρώτου μήνα (σελ. 182-183): «Ο πρώτος μήνας της ζωής ενός βρέφους είναι ο πιο δύσκολος, διότι, λόγω όλων των προσαρμογών που πρέπει να κάνει, είναι ιδιαίτερα ευάλωτο» — η παράδοση επιβάλλει την ιδιαίτερη προστασία του βρέφους μέχρι να «σαραντίσει», αν και η επιστήμη δεν ακολουθεί αυτή την τακτική· οι κίνδυνοι γενικότερα είναι αρκετοί κατά τον πρώτο χρόνο της ζωής του:

  • Η πρόωρη γέννηση.
  • Η καθυστερημένη ανάπτυξη πριν από τη γέννηση.
  • Οι ασθένειες αμέσως μετά τη γέννηση.
  • Τα αναπνευστικά προβλήματα.
  • Η κακή διατροφή.
  • Η ανεπαρκής ιατρική φροντίδα.
  • Η φτώχεια.
  • Η παραμέληση.
  • Η πιθανή κακή υγεία της μητέρας.

  Στοιχεία επιβίωσης: μελέτη του 1988 έδειξε ότι 990 από τα 1.000 βρέφη επιβιώνουν μετά τον πρώτο χρόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ στη Φινλανδία και την Ιαπωνία επιβιώνουν 994 από τα 1.000.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Προσαρμογές: να κλαίει για να ειδοποιεί, να πιπιλίζει και να τρέφεται μόνο του, να αναπνέει, να αντέξει το ψυχρότερο κλίμα (η θερμοκρασία του πέφτει ως και 5 βαθμούς λόγω του λεπτού δέρματος), να προσαρμοστεί στην αλλαγή της κυκλοφορίας του αίματος με σφυγμούς έως 140 τον λεπτό και να αναπτύξει τα δικά του αντισώματα, με βοήθεια από το μητρικό γάλα και ιδίως το πρωτόγαλα. Κίνδυνοι του πρώτου μήνα και του πρώτου χρόνου: πρόωρη γέννηση, καθυστερημένη ανάπτυξη πριν από τη γέννηση, ασθένειες αμέσως μετά, αναπνευστικά προβλήματα, κακή διατροφή, ανεπαρκής ιατρική φροντίδα, φτώχεια, παραμέληση και κακή υγεία της μητέρας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Μέθοδοι παρατήρησης της εξέλιξης των βρεφών

Ερώτηση: Ποιες είναι οι μέθοδοι παρατήρησης της εξέλιξης των βρεφών;

Απάντηση:

• Οι σχετικές παρατηρήσεις και μελέτες γίνονται με τρεις συστηματικές μεθόδους (σελ. 181-182):

  1. Παιδικές βιογραφίες

  • Καταγραφές της προόδου των βρεφών που γίνονται από τους γονείς, οι οποίοι με λεπτομερείς και αναλυτικές σημειώσεις περιγράφουν τα πράγματα που τα παιδιά τους καταφέρνουν από ημέρα σε ημέρα.
  • Μειονέκτημα: η «επιστημονικότητα» αυτών των βιογραφιών δεν είναι δεδομένη, γιατί ενυπάρχει το συναισθηματικό στοιχείο, που επηρεάζει την παρουσίαση των αποτελεσμάτων.
  • Σημαντικές: του C. Darwin (Δαρβίνου), που περιέγραψε τις πρώτες ημέρες ζωής του γιου του, και του Jean Piaget (Πιαζέ), που περιέγραψε τις παρατηρήσεις του επάνω στα τρία του παιδιά κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής τους.

  2. Παρατηρήσεις της συμπεριφοράς των βρεφών με βάση «νόρμες»

  • Ύστερα από πολύ συστηματικές παρατηρήσεις πολλών χρόνων οι επιστήμονες έχουν καταγράψει ορισμένες «νόρμες» συμπεριφοράς, που αντιπροσωπεύουν τη συνηθισμένη συμπεριφορά για τα περισσότερα παιδιά της ίδιας ηλικίας και κάτω από τις ίδιες συνθήκες.
  • Παράδειγμα: σε ηλικία 3 μηνών το βρέφος μπορεί να στηρίξει το κεφάλι του, όταν είναι σε πρηνή θέση (μπρούμυτα) — μια βάση σύγκρισης που μας βοηθάει να γνωρίζουμε σε ποια ηλικία θα περιμένουμε αυτή τη συμπεριφορά. Αν ένα βρέφος 4 μηνών δεν μπορεί να στηρίξει το κεφάλι του σε αυτή τη θέση, τότε πρέπει να υποπτευθούμε ότι κάτι ιδιαίτερο υπάρχει και χρειάζεται να διερευνηθεί η αιτία.

  3. Εργαστηριακά πειράματα

  • Η περισσότερο ακριβής μέθοδος παρατήρησης· περιλαμβάνουν λεπτομερή περιγραφή των αντιδράσεων του βρέφους οι οποίες προέρχονται από ελεγχόμενα ερεθίσματα — αντιδράσεις που μπορούν να μετρηθούν.
  • Παράδειγμα: το πείραμα του R. L. Fantz (Φαντζ), που μελέτησε τη δυνατότητα αντίληψης του βρέφους: το βρέφος είναι ξαπλωμένο και κοιτάζει προς τα επάνω σε δύο πίνακες, όπου ο πειραματιστής τοποθετεί δύο αντίθετα ερεθίσματα (π.χ. διάγραμμα προσώπου και ασπρόμαυρο οβάλ σχήμα), και παρακολουθεί τις κινήσεις των ματιών, για να δει ποιο σχήμα κοιτάζει πιο συχνά και για περισσότερη ώρα.

  Συμπληρωματικές τεχνικές (σελ. 190-191): κινηματογράφηση των αντανακλάσεων των ματιών (δείχνει ακριβώς πού κοιτάζει το βρέφος) και μέτρηση των πιπιλισμάτων με πιπίλα συνδεδεμένη με καλώδια και μετρητές — αν στη θέα μιας εικόνας τα πιπιλίσματα αυξηθούν, το ερέθισμα προκαλεί ενδιαφέρον· αν μειωθούν, το βρέφος βρίσκει το ερέθισμα βαρετό. Εδώ ερέθισμα (Ε) είναι η εικόνα ή ο ήχος και αντίδραση (Α) το πιπίλισμα και η ποιότητά του.

  Παρατήρηση για τη χρήση τους: ενώ τα περισσότερα βρέφη διέρχονται το κάθε στάδιο ανάπτυξης περίπου την ίδια χρονική περίοδο, δεν έχουν όλα τον ίδιο ρυθμό ανάπτυξης — μια απόκλιση μπορεί απλώς να είναι στοιχείο της ιδιαιτερότητάς του, ενώ οι ειδικοί είναι αυτοί που μπορούν να μας καθοδηγήσουν όταν υπάρχουν σοβαρές παρεκκλίσεις (σελ. 180-181).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τρεις: οι παιδικές βιογραφίες (λεπτομερείς σημειώσεις των γονέων, με το μειονέκτημα του συναισθηματικού στοιχείου — γνωστές του Δαρβίνου και του Piaget), οι παρατηρήσεις με βάση «νόρμες» (η συνηθισμένη συμπεριφορά για τα περισσότερα παιδιά της ίδιας ηλικίας, π.χ. στήριξη του κεφαλιού σε πρηνή θέση στους 3 μήνες, ως βάση σύγκρισης) και τα εργαστηριακά πειράματα (η ακριβέστερη μέθοδος, με ελεγχόμενα ερεθίσματα και μετρήσιμες αντιδράσεις, όπως το πείραμα του Fantz) — με συμπληρωματικές τεχνικές την κινηματογράφηση των αντανακλάσεων των ματιών και τη μέτρηση των πιπιλισμάτων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Τα στάδια της αισθησιοκινητικής νοημοσύνης

Ερώτηση: Πόσα και ποια είναι τα στάδια ανάπτυξης της αισθησιοκινητικής νοημοσύνης;

Απάντηση:

• Κατά τον Piaget το διάστημα από τη γέννηση ως τα 2 έτη ονομάζεται αισθησιοκινητική περίοδος, γιατί όλες οι νοητικές δραστηριότητες εξαρτώνται αποκλειστικά από τις αισθητηριακές και τις κινητικές ικανότητες και εμπειρίες. Ο Piaget ξεχώρισε έξι διαδοχικά στάδια· οι ηλικίες μπορεί να μην είναι σταθερά οι ίδιες, ίδια είναι όμως η σειρά με την οποία επιτυγχάνεται η ανάπτυξη (σελ. 199-202):

  1ο στάδιο — Εξάσκηση και επανάληψη των αντανακλαστικών (γέννηση - περίπου ενός μηνός): το νεογνό επαναλαμβάνει αντανακλαστικές δραστηριότητες — πιπιλάει, κλείνει την παλάμη, κοιτάζει, ακούει· αν ακουμπήσει κάτι στο στόμα του, αρχίζει το πιπίλισμα.

  2ο στάδιο — Απόκτηση πρώτων προσαρμογών (1-4 μηνών περίπου): αρχίζει να επαναλαμβάνει απλές δράσεις που το ευχαριστούν — πρωτογενείς ανακυκλωτικές αντιδράσεις, το πρώτο είδος προσαρμογής, επειδή παύουν να είναι αντανακλαστικές και τυχαίες και γίνονται επαναλαμβανόμενο προϊόν της θέλησης. Αρχίζουν να καταλαβαίνουν ότι τα αντικείμενα είναι ξεχωριστά από τα ίδια, αλλά δεν ψάχνουν για κάτι που δεν μπορούν να δουν — δεν έχουν αποκτήσει ακόμη τη μονιμότητα των αντικειμένων.

  3ο στάδιο — Προσπάθειες να δοθεί διάρκεια σε ενδιαφέροντα πράγματα (4-8 μήνες): δευτερογενείς ανακυκλωτικές αντιδράσεις — εκτείνονται πέρα από το σώμα του βρέφους και δημιουργούν αντιδράσεις σε άλλα άτομα ή αντικείμενα (η κόρη του Piaget κουνά το πόδι της και κινούνται οι κούκλες της κούνιας). Διαφορά από τις πρωτογενείς: εκείνες περιορίζονται σε επαναλήψεις τυχαίων κινήσεων του σώματος.

  4ο στάδιο — Συντονισμός μέσων και αποτελέσματος (8-12 μήνες περίπου): ανακαλύπτει ότι υπάρχει σχέση ανάμεσα στο αίτιο και στο αποτέλεσμα· βγάζει τα χέρια από το κρυμμένο πρόσωπο του άλλου — ξέρει καλά ότι το πρόσωπο που είναι κρυμμένο δεν έχει φύγει· το «τσα» και το υποτυπώδες «κρυφτό» είναι ιδιαίτερα συναρπαστικά· δεν βάζει πια όλα τα αντικείμενα στο στόμα.

  5ο στάδιο — Πειραματισμός (12-18 μήνες περίπου): ένας μικρός πειραματιστής «επιστήμονας» — τριτογενείς ανακυκλωτικές αντιδράσεις: επαναλαμβάνει μια πράξη για να δει τι θα γίνει και, ανάλογα με το αποτέλεσμα, την τροποποιεί (παράδειγμα της δωδεκάμηνης Τερίσσας, που δοκιμάζει το ένα χέρι, μετά το άλλο και τελικά το πόδι για να φτάσει το κόκαλο).

  6ο στάδιο — Ανακαλύψεις νέων τρόπων μέσω νοητικών συνδυασμών: η αρχή της σκέψης (18-24 μήνες περίπου): διαμορφώνει περισσότερο πολύπλοκα νοητικά σχήματα για τη σχέση αιτίου-αποτελέσματος (μετακινεί το σκαμνί για να ανοίξει την πόρτα), κάνει νοητικούς συνδυασμούς για να λύσει προβλήματα και έχει κατανοήσει καλά την αρχή της μονιμότητας των αντικειμένων. Το τέλος αυτής της περιόδου σηματοδοτεί την αρχή της σκέψης.

  Πώς προχωρά από στάδιο σε στάδιο: με τις τρεις νοητικές διαδικασίες — προσαρμογή (μέσω αφομοίωσης και συμμόρφωσης), οργάνωση (συνδυασμός και ενοποίηση σχημάτων) και ισορρόπηση (σελ. 198-199).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Έξι, κατά τον Piaget, και καλύπτουν την αισθησιοκινητική περίοδο 0-2 ετών: 1) εξάσκηση και επανάληψη των αντανακλαστικών (0-1 μηνός), 2) απόκτηση πρώτων προσαρμογών με πρωτογενείς ανακυκλωτικές αντιδράσεις (1-4 μηνών, χωρίς ακόμη μονιμότητα των αντικειμένων), 3) προσπάθειες να δοθεί διάρκεια σε ενδιαφέροντα πράγματα με δευτερογενείς ανακυκλωτικές αντιδράσεις (4-8 μηνών), 4) συντονισμός μέσων και αποτελέσματος (8-12 μηνών, σχέση αιτίου-αποτελέσματος και «τσα»), 5) πειραματισμός με τριτογενείς ανακυκλωτικές αντιδράσεις (12-18 μηνών) και 6) ανακαλύψεις νέων τρόπων μέσω νοητικών συνδυασμών — η αρχή της σκέψης (18-24 μηνών), με πλήρη κατανόηση της μονιμότητας των αντικειμένων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — Σωματική ανάπτυξη ως τους 24 μήνες

Ερώτηση: Περιγράψτε με δικά σας λόγια τη σωματική ανάπτυξη του βρέφους από τη γέννησή του ως την ηλικία των 24 μηνών.

Απάντηση:

• Η κατεύθυνση της ανάπτυξης (σελ. 184): ο άνθρωπος μεγαλώνει από πάνω προς τα κάτω, αρχίζοντας από το κεφάλι προς τα πόδια, και από το κέντρο προς τα άκρα — αντίθετα από τα φυτά. Η ανάπτυξη της συμπεριφοράς ακολουθεί την ίδια κατεύθυνση: το βρέφος μπορεί να κρατήσει όρθιο το κεφάλι του, πριν αποκτήσει την ικανότητα να κάθεται, και αρχίζει να κάθεται πριν ξεκινήσει να περπατάει· χρησιμοποιεί το χέρι του ως άνω άκρο, πριν αποκτήσει την ικανότητα να ελέγχει τις κινήσεις των δακτύλων του. Η κατεύθυνση είναι ίδια για όλα τα βρέφη, αλλά οι ταχύτητες διαφέρουν.

  Βάρος και ύψος (σελ. 185):

  • Το μέσο νεογνό ζυγίζει περίπου 3½ κιλά και έχει ύψος 50 περίπου εκατοστά. Τα δίδυμα ή τα τρίδυμα γεννιούνται με λιγότερο βάρος, επειδή συνήθως γεννιούνται πρόωρα.
  • Τις πρώτες πέντε περίπου ημέρες τα νεογνά χάνουν το 10% περίπου του βάρους τους, γιατί πρέπει να μάθουν να πιπιλίζουν, να καταπίνουν και να χωνεύουν και αρχίζουν να καταναλώνουν ενέργεια.
  • Μετά την πέμπτη ημέρα η κατάσταση αλλάζει και ως τον τέταρτο μήνα το βρέφος έχει διπλασιάσει το βάρος με το οποίο γεννήθηκε. Το τάισμα πέρα από το κανονικό κατά τους πρώτους μήνες προδιαθέτει τα βρέφη για παχυσαρκία.
  • Το βάρος του πρώτου έτους είναι κυρίως λίπος, που το κάνει παχουλό με στρογγυλά μαγουλάκια — το χρειάζεται για προστασία από το κρύο και ως απόθεμα τροφής, όταν κόβεται η όρεξη κατά την οδοντοφυΐα. Η οδοντοφυΐα αρχίζει από τον πέμπτο μήνα και συνεχίζεται μέχρι το δεύτερο έτος.
  • Κατά το δεύτερο έτος τα βρέφη ψηλώνουν και κερδίζουν λιγότερο βάρος από τον προηγούμενο χρόνο. Στους 24 μήνες ένα μέσο παιδί ζυγίζει δεκατρία περίπου κιλά και έχει ύψος 85 εκατοστά περίπου.

  Διαφορές φύλων (σελ. 185): κατά τα πρώτα δύο χρόνια οι διαφορές στην ανάπτυξη ανάμεσα σε αγόρια και κορίτσια είναι ελάχιστες, όμως η σύνθεση του σώματος διαφέρει: τα κορίτσια έχουν περισσότερο πάχος και λιγότερη μυϊκή μάζα, τα αγόρια περισσότερη μυϊκή μάζα και λιγότερο πάχος.

  Αναλογίες του σώματος (σελ. 185): από τη γέννηση ως την ενηλικίωση το κεφάλι διπλασιάζεται, ο κορμός τριπλασιάζεται, τα χέρια τετραπλασιάζονται σε μάκρος και τα πόδια πενταπλασιάζονται — τα παιδιά ψηλώνουν επειδή ψηλώνουν τα πόδια τους, ενώ οι έφηβοι επειδή ψηλώνει ο κορμός.

  Ανάπτυξη του εγκεφάλου (σελ. 184): τα πρώτα εγκεφαλικά κύτταρα που λειτουργούν είναι αυτά που ελέγχουν τα επάνω άκρα και τον κορμό· στους 3-4 μήνες ο εγκέφαλος ελέγχει και κατευθύνει τις κινήσεις των χεριών· οι αισθητήριες περιοχές επηρεάζουν πρώτα την αφή, μετά την όραση και κατόπιν την ακοή· ως τους επτά μήνες το βρέφος αντιλαμβάνεται συγχρόνως αυτά που βλέπει και ακούει, κατευθύνει τις κινήσεις του για να πιάσει ένα παιχνίδι και αντιδρά σε άτομα που δεν γνωρίζει.

  Παράγοντες: από τη σύλληψη ως το δεύτερο ή τρίτο έτος η ανάπτυξη αποφασίζεται από τα γονίδια, που φτιάχνουν το πρώτο σχέδιο ανάπτυξης, και από το περιβάλλον, που αποφασίζει τον βαθμό στον οποίο αυτά τα σχέδια θα πραγματοποιηθούν (σελ. 185-186).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η ανάπτυξη προχωρά από πάνω προς τα κάτω και από το κέντρο προς τα άκρα, με ίδια σειρά αλλά διαφορετικές ταχύτητες. Το μέσο νεογνό ζυγίζει ~3½ κιλά και έχει ύψος ~50 εκ.· τις πρώτες πέντε ημέρες χάνει ~10% του βάρους του, ως τον 4ο μήνα το διπλασιάζει, το βάρος του πρώτου έτους είναι κυρίως λίπος (προστασία από το κρύο και απόθεμα για την οδοντοφυΐα, που αρχίζει τον 5ο μήνα και φτάνει ως το 2ο έτος), ενώ στους 24 μήνες ζυγίζει ~13 κιλά με ύψος ~85 εκ. Οι διαφορές φύλων είναι ελάχιστες, αλλά τα κορίτσια έχουν περισσότερο πάχος και τα αγόρια περισσότερη μυϊκή μάζα· ως την ενηλικίωση το κεφάλι διπλασιάζεται, ο κορμός τριπλασιάζεται, τα χέρια τετραπλασιάζονται και τα πόδια πενταπλασιάζονται. Παράλληλα ωριμάζει ο εγκέφαλος, από τα άνω άκρα και τον κορμό προς τον έλεγχο των χεριών στους 3-4 μήνες και τον συνδυασμό όρασης-ακοής ως τους επτά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 5 — Η μονιμότητα του αντικειμένου

Ερώτηση: Δώστε ένα παράδειγμα της έννοιας «μονιμότητα του αντικειμέ-νου»

Απάντηση:

• Η έννοια (σελ. 200, 215): μονιμότητα των αντικειμένων (object permanence) = η αντίληψη ότι τα αντικείμενα εξακολουθούν να υπάρχουν, ακόμη και όταν δεν τα βλέπουμε. Είναι κατάκτηση της αισθησιοκινητικής περιόδου κατά τον Piaget.

  Παράδειγμα απουσίας της (2ο στάδιο, 1-4 μηνών) (σελ. 200): «Όταν τους πέφτει η κουδουνίστρα, κοιτάζουν το χέρι τους με απορία, αλλά σύντομα η προσοχή τους στρέφεται κάπου αλλού. Δεν ψάχνουν για κάτι που δεν μπορούν να δουν. Αν η κουδουνίστρα πέσει κάτω από το κρεβάτι, για τα βρέφη είναι σαν να μην υπάρχει.» — Για το βρέφος αυτής της ηλικίας ό,τι δεν φαίνεται, δεν υπάρχει.

  Παράδειγμα κατάκτησής της (4ο στάδιο, 8-12 μηνών) (σελ. 201):

  • «Αν τώρα κάποιος κρύψει το πρόσωπό του με τα χέρια του, για να παίξει με το βρέφος, το βρέφος θα απλώσει τα χέρια του και θα βγάλει τα χέρια από το πρόσωπο του άλλου. Ξέρει καλά ότι το πρόσωπο που είναι κρυμμένο δεν έχει φύγει, είναι εκεί.» — Έναν μήνα πρωτύτερα το βρέφος θα περίμενε το ίδιο άτομο να βγάλει τα χέρια του και να το φανερώσει.
  • «Με τον ίδιο τρόπο τώρα ξέρει ότι τα παιχνίδια που έβαλε η μαμά μέσα στο ντουλάπι είναι εκεί και μετά το κλείσιμο της πόρτας. Έτσι, πηγαίνει αμέσως, ανοίγει την πόρτα και τα ξαναβγάζει.»
  • Γι' αυτό σε αυτό το στάδιο το παιχνίδι «τσα» ή το υποτυπώδες «κρυφτό» είναι ιδιαίτερα συναρπαστικά για τα βρέφη.

  Παράδειγμα πλήρους κατανόησης (6ο στάδιο, 18-24 μηνών) (σελ. 202): «Αν δε βλέπει τη μαμά του στο ίδιο δωμάτιο, θα ψάξει να τη βρει. Αν η μπάλα του πέσει κάτω από τον καναπέ, καταλαβαίνει ότι μπορεί να έχει τσουλήσει από την άλλη πλευρά.»

  Ενδεικτικά παραδείγματα από τον βρεφονηπιακό σταθμό: κρύβουμε ένα παιχνίδι κάτω από ένα πανί μπροστά στο βρέφος — το μικρότερο στρέφει αλλού την προσοχή του, ενώ το μεγαλύτερο σηκώνει το πανί και το βρίσκει· το βρέφος ρίχνει επίτηδες το κουτάλι από το καρεκλάκι και σκύβει να το ψάξει· αναζητά τη μητέρα του όταν εκείνη βγει από το δωμάτιο — συμπεριφορά που συνδέεται και με το άγχος αποχωρισμού (σελ. 211).

  Σημασία: η κατάκτηση της μονιμότητας των αντικειμένων είναι από τα σημαντικότερα επιτεύγματα της περιόδου και συνδέεται με την κατανόηση της σχέσης αιτίας και αποτελέσματος και με την αρχή της σκέψης (σελ. 215).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μονιμότητα του αντικειμένου είναι η αντίληψη ότι τα αντικείμενα εξακολουθούν να υπάρχουν ακόμη κι όταν δεν τα βλέπουμε. Πριν την κατακτήσει (1-4 μηνών), αν πέσει η κουδουνίστρα κάτω από το κρεβάτι, για το βρέφος είναι σαν να μην υπάρχει και δεν την ψάχνει· από τους 8-12 μήνες, αν κάποιος κρύψει το πρόσωπό του με τα χέρια, το βρέφος τα τραβά γιατί ξέρει ότι το πρόσωπο είναι εκεί, και πηγαίνει να ανοίξει το ντουλάπι όπου η μαμά έβαλε τα παιχνίδια — γι' αυτό και το «τσα» γίνεται συναρπαστικό· στους 18-24 μήνες ψάχνει τη μαμά όταν δεν τη βλέπει και καταλαβαίνει ότι η μπάλα μπορεί να τσούλησε από την άλλη πλευρά του καναπέ.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 6 — Κινητική ανάπτυξη ως τους 24 μήνες

Ερώτηση: Περιγράψτε με δικά σας λόγια την κινητική ανάπτυξη του βρέφους από τη γέννησή του ως την ηλικία των 24 μηνών.

Απάντηση:

• Βασική αρχή (σελ. 188): οι διάφοροι τομείς ανάπτυξης δεν επιτυγχάνονται πάντα με τον ίδιο ρυθμό σε όλα τα άτομα· παρ' όλα αυτά η σειρά με την οποία οι κινητικές δεξιότητες αναπτύσσονται είναι σταθερά ίδια σε όλα τα βρέφη.

  Από τη γέννηση έως 3 μηνών (σελ. 188):

  • Πολλά νεογνά μπορούν να γυρίσουν το κεφάλι τους ξαπλωμένα ανάσκελα, ενώ μπρούμυτα το σηκώνουν αρκετά, ώστε να το γυρίσουν αριστερά και δεξιά· σύντομα ανασηκώνουν τους ώμους και τον θώρακα.
  • 2 μηνών: σηκώνουν το κεφάλι ξαπλωμένα, αλλά καθιστά γέρνει προς το πλάι.
  • 3 μηνών: κρατούν το κεφάλι όρθιο λίγο περισσότερο και, όταν τα κρατάει κάποιος, σπρώχνουν με τα πόδια τους.
  • Έλεγχος χεριών: βρέφος 1 μηνός δεν κάνει καμία προσπάθεια να πιάσει ένα γυαλιστερό παιχνίδι· 2 μηνών θα προσπαθήσει· 3 μηνών θα το πιάσει και θα το κρατήσει για λίγο.

  4-6 μήνες (σελ. 189):

  • 4 μηνών: μπρούμυτα μπορούν να κυλήσουν στο πλάι· ο εγκέφαλος δίνει εντολές για κίνηση στα χέρια και το βρέφος παρατηρεί τα χέρια του για αρκετή ώρα.
  • 5 μηνών: από μπρούμυτα γυρίζει ανάσκελα· κρατάει αντικείμενα με το τέταρτο και πέμπτο δάκτυλο.
  • 6 μηνών: κρατάει και τα δύο χέρια μπροστά του και τα κατευθύνει επάνω-κάτω και στο πλάι· απλώνει τα χέρια, πιάνει και κρατάει αντικείμενα· το κορμί του είναι πιο σταθερό, το κεφάλι στέκεται όρθιο και μπορεί να καθίσει για λίγο χωρίς στήριγμα.

  7-9 μήνες (σελ. 189):

  • Γυρίζει από ανάσκελα μπρούμυτα· αν πιαστεί από κάπου, σηκώνεται και κρατιέται για λίγο όρθιο στην κούνια· δίνει το παιχνίδι από το ένα χέρι στο άλλο και μπορεί να παίξει μόνο του για λίγο· πιάνει το μπουκάλι του και προσπαθεί να φάει μόνο του.
  • 9 μηνών: παίζει πιάνοντας τα πόδια του, κάθεται για λίγη ώρα χωρίς στήριγμα και ανασηκώνεται μόνο του αν πέσει· αρχίζει μεγαλύτερη κινητικότητα — άλλα βρέφη σέρνονται, άλλα μπουσουλάνε.

  10-11 μήνες: δεν θέλουν πια να είναι ξαπλωμένα — προτιμούν να κάθονται ή να στέκονται όρθια· αν τους κρατήσει κάποιος το χέρι, θα κάνουν βήματα, αν όχι, θα κρατηθούν από κάπου· στους 11 μήνες θα κάνουν το πρώτο βήμα χωρίς βοήθεια και γρήγορα θα πέσουν στο πάτωμα.

  12 μήνες και μετά: περισσότερα βήματα χωρίς βοήθεια· μετά τους 12 μήνες το περπάτημα γίνεται όλο και πιο ισορροπημένο· μέχρι το τέλος των 2 ετών το βρέφος μπορεί να τρέχει, να ανεβαίνει και να κατεβαίνει σκάλες.

  Σχέση με τα αντανακλαστικά: κατά τους Zelazo και Kolb (1972), το αντανακλαστικό του βηματισμού ίσως δεν είναι απλό αντανακλαστικό αλλά έμφυτη τάση για κίνηση προς τα εμπρός — πολλά βρέφη που οι γονείς κρατούσαν συχνά σε στάση βηματισμού από πολύ νωρίς περπάτησαν μόνα τους τουλάχιστον έναν μήνα γρηγορότερα (σελ. 187).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η σειρά είναι σταθερά ίδια, οι ρυθμοί διαφέρουν: 0-3 μηνών γυρίζει και σηκώνει το κεφάλι, στα 3 το κρατά όρθιο και πιάνει για λίγο ένα παιχνίδι· 4-6 μηνών κυλά στο πλάι, γυρίζει από μπρούμυτα ανάσκελα, κατευθύνει τα χέρια, πιάνει και κρατά αντικείμενα και κάθεται για λίγο χωρίς στήριγμα· 7-9 μηνών γυρίζει ανάποδα, σηκώνεται κρατημένο, αλλάζει το παιχνίδι από χέρι σε χέρι, πιάνει το μπουκάλι του, κάθεται χωρίς στήριγμα και σέρνεται ή μπουσουλάει· 10-11 μηνών προτιμά να κάθεται ή να στέκεται και στους 11 κάνει το πρώτο βήμα χωρίς βοήθεια· από τους 12 μήνες το περπάτημα γίνεται ισορροπημένο και ως το τέλος των 2 ετών τρέχει και ανεβοκατεβαίνει σκάλες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 7 — Παράδειγμα τηλεγραφικού λόγου

Ερώτηση: Από την εμπειρία σας δώστε ένα παράδειγμα τηλεγραφικού λόγου.

Απάντηση:

• Ο ορισμός (σελ. 206): «Στην ηλικία των 18 μηνών περίπου αρχίζει να διαμορφώνεται ο τηλεγραφικός λόγος, ο οποίος αποτελείται από δύο αρχικά λέξεις και αργότερα από τρεις, οι οποίες συνδέονται νοηματικά μεταξύ τους και σχηματίζουν πρόταση. Η πρόταση όμως αυτή δεν έχει συντακτική βάση.»

  Τι προηγείται: οι πρώτες μεμονωμένες λέξεις από τον 12ο μήνα, που λέγονται ολοφράσεις, γιατί είναι μονολεκτικές εκφράσεις αλλά έχουν το νόημα μιας ολόκληρης πρότασης — μία και μόνο λέξη μπορεί να συνοδεύεται με τόσες κινήσεις του σώματος και εκφράσεις του προσώπου, ώστε το βρέφος να εκφράζει ανάγκη, απαίτηση, περιγραφή, συναισθήματα.

  Ενδεικτικά παραδείγματα τηλεγραφικού λόγου:

  • «Μαμά νερό» = «Μαμά, θέλω νερό» / «Η μαμά ήπιε νερό».
  • «Δώσε μπάλα» = «Δώσε μου την μπάλα».
  • «Πάει μπαμπάς» = «Ο μπαμπάς έφυγε».
  • «Θέλω έξω» = «Θέλω να πάω έξω».
  • «Σκύλος γαβ» = «Ο σκύλος γαβγίζει».
  • «Πέσε κάτω» ή «πέφτω κάτω» = «Έπεσε κάτω το παιχνίδι».
  • Με τρεις λέξεις (αργότερα): «Μαμά δώσε γάλα», «Θέλω πάω σπίτι».

  Γιατί λέγεται «τηλεγραφικός»: όπως στα παλιά τηλεγραφήματα, κρατιούνται μόνο οι λέξεις που μεταφέρουν το νόημα (ουσιαστικά και ρήματα) και παραλείπονται άρθρα, προθέσεις, καταλήξεις και συνδετικές λέξεις — γι' αυτό η πρόταση δεν έχει συντακτική βάση.

  Τι δείχνει: ότι το παιδί έχει καταλάβει πως οι λέξεις είναι σύμβολα και προσπαθεί να εκφράσει νοήματα με αυτές (σελ. 204) και ότι συνδυάζει πλέον λέξεις νοηματικά.

  Ο ρόλος του περιβάλλοντος (σελ. 206): η ανάπτυξη της γλώσσας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ανταπόκριση των γονέων στις προσπάθειες του βρέφους για ομιλία — γονείς που ανταποκρίνονται, στηρίζουν, μιλούν μαζί του, επαναλαμβάνουν καθαρά και με υπομονή τις λέξεις και το αποδέχονται χωρίς κριτική βοηθούν, ενώ γονείς που δεν ανταποκρίνονται, κάνουν κριτική και δεν αποδέχονται τη γλώσσα του σαν κάτι με σημασία συνδέονται με καθυστέρηση στην ανάπτυξη της γλώσσας.

  Πρακτική εφαρμογή στον βρεφονηπιακό σταθμό: όταν το νήπιο πει «θέλω νερό», ο/η βρεφονηπιοκόμος επεκτείνει τη φράση απαντώντας «θέλεις να πιεις νερό;» — τεχνική που ενισχύει τη γλωσσική ανάπτυξη χωρίς να διορθώνει επικριτικά.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τηλεγραφικός λόγος είναι, από τους 18 μήνες περίπου, οι εκφράσεις δύο και αργότερα τριών λέξεων που συνδέονται νοηματικά και σχηματίζουν πρόταση χωρίς συντακτική βάση — π.χ. «μαμά νερό», «δώσε μπάλα», «πάει μπαμπάς», «θέλω έξω», «σκύλος γαβ» και, αργότερα, «μαμά δώσε γάλα». Ονομάζεται τηλεγραφικός γιατί κρατά μόνο τις λέξεις που μεταφέρουν το νόημα και παραλείπει άρθρα, προθέσεις και συνδέσμους· προηγούνται οι ολοφράσεις του 12ου μήνα, ενώ η εξέλιξή του εξαρτάται πολύ από την ανταπόκριση των γονέων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 8 — Συλλογή στοιχείων για την ανάπτυξη ενός βρέφους

Ερώτηση: Εάν επρόκειτο αργότερα, στο πλαίσιο της εργασίας σας, να συλλέξετε στοιχεία για την ανάπτυξη ενός βρέφους σε όλους τους τομείς, ποια μέθοδο ή ποιες μεθόδους θα επιλέγατε; Πώς θα κάνατε τη συλλογή στοιχείων;

Απάντηση:

• Άσκηση εφαρμογής — ενδεικτική απάντηση με βάση τις μεθόδους του κεφαλαίου (σελ. 181-182).

  Επιλογή μεθόδων — συνδυασμός και των τριών:

  1. Παρατήρηση με βάση «νόρμες» — η βασική μέθοδος για τον/την βρεφονηπιοκόμο. Οι νόρμες αντιπροσωπεύουν τη συνηθισμένη συμπεριφορά για τα περισσότερα παιδιά της ίδιας ηλικίας και κάτω από τις ίδιες συνθήκες και δίνουν βάση σύγκρισης: π.χ. στους 3 μήνες στηρίζει το κεφάλι σε πρηνή θέση, στους 6 κάθεται για λίγο χωρίς στήριγμα, στους 11 κάνει το πρώτο βήμα, στους 10-13 μήνες λέει την πρώτη λέξη, στους 18 αρχίζει ο τηλεγραφικός λόγος. Αν ένα βρέφος 4 μηνών δεν μπορεί να στηρίξει το κεφάλι του, πρέπει να υποπτευθούμε ότι κάτι ιδιαίτερο υπάρχει και χρειάζεται να διερευνηθεί η αιτία.

  2. Ημερολόγιο-«παιδική βιογραφία» — λεπτομερείς και αναλυτικές σημειώσεις για τα πράγματα που το βρέφος καταφέρνει από ημέρα σε ημέρα, με τη συνεργασία των γονέων. Προσοχή στο μειονέκτημα: η «επιστημονικότητά» τους δεν είναι δεδομένη, γιατί ενυπάρχει το συναισθηματικό στοιχείο, που επηρεάζει την παρουσίαση των αποτελεσμάτων — γι' αυτό καταγράφουμε γεγονότα, όχι κρίσεις.

  3. Απλά «εργαστηριακά» πειράματα-δοκιμασίες — η περισσότερο ακριβής μέθοδος, με ελεγχόμενα ερεθίσματα και μετρήσιμες αντιδράσεις: π.χ. παρουσίαση δύο ερεθισμάτων και παρακολούθηση των κινήσεων των ματιών (μέθοδος Fantz), κρύψιμο ενός παιχνιδιού για τον έλεγχο της μονιμότητας των αντικειμένων, παραγωγή ήχου από διαφορετικές κατευθύνσεις για τη στροφή του κεφαλιού.

  Πώς θα γινόταν πρακτικά η συλλογή — ενδεικτικό πρωτόκολλο:

  • Φύλλο καταγραφής ανά τομέα: σωματική (βάρος, ύψος, οδοντοφυΐα), κινητική (στήριξη κεφαλιού, κύλιση, κάθισμα, μπουσούλημα, βάδιση), αισθητηριακή-αντιληπτική (αντίδραση σε ήχους, οπτική παρακολούθηση), νοητική (σχήματα, μονιμότητα αντικειμένων, στάδιο κατά Piaget), γλωσσική (άναρθρος λόγος, ψελλίσματα, πρώτες λέξεις, ολοφράσεις, τηλεγραφικός λόγος), κοινωνικο-συναισθηματική (χαμόγελο, προσκόλληση, άγχος αποχωρισμού και ξένων προσώπων).
  • Σταθερή συχνότητα (π.χ. εβδομαδιαία) και σταθερές συνθήκες — ίδια ώρα, ξεκούραστο και χορτάτο βρέφος, γιατί η κόπωση ή η πείνα αλλοιώνουν τις αντιδράσεις.
  • Πολλαπλές πηγές: παρατήρηση στον σταθμό, συνέντευξη με τους γονείς, στοιχεία από τον παιδίατρο (το θέμα απασχολεί παιδίατρους, νευρολόγους, ψυχολόγους, εκπαιδευτικούς).
  • Αντικειμενική καταγραφή: τι έκανε, πότε, πόσες φορές — όχι ερμηνείες· κατά προτίμηση φωτογραφική ή βιντεοσκοπημένη τεκμηρίωση με τη συναίνεση των γονέων.
  • Σεβασμός στην ατομικότητα: ενώ τα περισσότερα βρέφη διέρχονται το κάθε στάδιο περίπου την ίδια χρονική περίοδο, δεν έχουν όλα τον ίδιο ρυθμό ανάπτυξης — μια απόκλιση μπορεί απλώς να είναι στοιχείο της ιδιαιτερότητάς του.
  • Παραπομπή στους ειδικούς: οι ειδικοί είναι αυτοί οι οποίοι μπορούν να μας καθοδηγήσουν, όταν υπάρχουν σοβαρές παρεκκλίσεις — τα διαθέσιμα εργαλεία είναι σε θέση να εντοπίσουν κυρίως τα προβλήματα της νοητικής ανάπτυξης (σελ. 203).
  • Δεοντολογία: ενημέρωση και συναίνεση των γονέων, εμπιστευτικότητα των στοιχείων.

  Παράδειγμα εργαλείου: το δείγμα τεστ μέτρησης νοητικής ανάπτυξης των Gessell και Amatruda (σελ. 203) — π.χ. στους 6 μήνες: σηκώνει το κεφάλι, κάθεται στηρίζοντας τη μέση, πιάνει έναν κύβο, ψελλίζει μ-μ-μ, τρώει στερεά τροφή, βάζει το πόδι στο στόμα· στους 12 μήνες: περπατά κρατημένο από το ένα χέρι, λέει 2 λέξεις εκτός από μα-μα και μπα-μπα, δίνει ένα παιχνίδι αν του ζητηθεί, συνεργάζεται όταν το ντύνουν.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: συνδυασμός και των τριών μεθόδων — παρατήρηση με βάση «νόρμες» ως βασική, ημερολόγιο τύπου παιδικής βιογραφίας με τη συνεργασία των γονέων (προσέχοντας το συναισθηματικό στοιχείο) και απλές πειραματικές δοκιμασίες με ελεγχόμενα ερεθίσματα (τύπου Fantz, κρύψιμο αντικειμένου, ήχοι από διαφορετικές κατευθύνσεις). Πρακτικά: φύλλο καταγραφής ανά τομέα (σωματική, κινητική, αισθητηριακή, νοητική, γλωσσική, κοινωνικο-συναισθηματική), σταθερή συχνότητα και συνθήκες, πολλαπλές πηγές (σταθμός, γονείς, παιδίατρος), αντικειμενική καταγραφή γεγονότων, σεβασμός στους ατομικούς ρυθμούς, παραπομπή στους ειδικούς σε σοβαρές αποκλίσεις και τήρηση της δεοντολογίας — με εργαλείο αναφοράς π.χ. το τεστ των Gessell και Amatruda.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 9 — Στοιχεία που ευνοούν την ευφυΐα του βρέφους

Ερώτηση: Οι κληρονομικές καταβολές κατ' αρχάς και το περιβάλλον κατόπιν είναι οι βασικοί παράγοντες που επηρεάζουν τη νοητική ανάπτυξη του ατόμου. Λαμβάνοντας αυτό υπόψη, να αναφέρετε συγκεκριμένα στοιχεία που συνεισφέρουν θετικά στην ανάπτυξη της ευφυΐας του βρέφους.

Απάντηση:

• Το πλαίσιο (σελ. 196, 203): και οι δύο παράγοντες είναι εξίσου σημαντικοί για τη νοητική ανάπτυξη και ωρίμαση· η ωρίμαση είναι απαραίτητη για την απόκτηση κάθε δεξιότητας, αλλά οι εμπειρίες στις οποίες εκτίθεται το άτομο είναι ζωτικής σημασίας. Το κρίσιμο εύρημα: «Η πρόοδος που κάνουν τα βρέφη στη νοητική τους ανάπτυξη έχει αποδειχτεί ότι είναι το αποτέλεσμα μιας πολύ καλής επικοινωνίας με τα άλλα μέλη της οικογένειας. Πολύ καλή σχέση χαρακτηρίζεται αυτή κατά την οποία οι γονείς και τα άλλα μέλη της οικογένειας αφιερώνουν χρόνο για να ασχοληθούν με το βρέφος, να του καλύψουν τις ανάγκες, να παίξουν μαζί του και να του παράσχουν νοητικά ερεθίσματα.»

  Συγκεκριμένα στοιχεία που συνεισφέρουν θετικά:

  1. Χρόνος και ποιοτική επικοινωνία με την οικογένεια — να ασχολούνται με το βρέφος, να καλύπτουν τις ανάγκες του, να παίζουν μαζί του και να του παρέχουν νοητικά ερεθίσματα.

  2. Πλούσιο σε ερεθίσματα περιβάλλον: η νοητική ανάπτυξη ενός παιδιού που μεγαλώνει σε περιβάλλον πλούσιο σε ερεθίσματα, με φροντίδα από τους γονείς και με πολλά διδακτικά παιχνίδια, είναι συνήθως μεγαλύτερη από την ανάπτυξη ενός παιδιού που μεγαλώνει σε φτωχό από ερεθίσματα περιβάλλον (σελ. 67). Για να εκδηλωθεί πλήρως η γενετική κληρονομιά της νοημοσύνης, το παιδί χρειάζεται τα ανάλογα ερεθίσματα, την προσοχή, την αγάπη και τη στήριξη από τους γονείς.

  3. Ερεθίσματα κατάλληλα για την ηλικία: το βρέφος βλέπει καθαρά μεγάλα, κοντινά αντικείμενα με αντιθέσεις και προτιμά σχήματα όχι πολύπλοκα, με κίνηση και περίγραμμα (σελ. 192)· προτιμά ήχους ανθρώπινης ομιλίας με τραβηγμένο τόνο και τραβηγμένα φωνήεντα (σελ. 194).

  4. Δυνατότητα κίνησης και εξερεύνησης: η έρευνα των Held και Hein έδειξε ότι αν κάποιες αισθήσεις ή δεξιότητες εμποδιστούν, τα άτομα δεν αναπτύσσονται κανονικά (οι χιμπαντζήδες που κρατήθηκαν σε γύψο δεν μπορούσαν να αναρριχηθούν, τα σκυλάκια που προστατεύτηκαν από τον πόνο έκαψαν τη μύτη τους) (σελ. 196). Άρα: ελεύθερος χώρος, ασφαλή αντικείμενα για χειρισμό, ευκαιρίες για μπουσούλημα και βάδιση.

  5. Ομιλία και ανταπόκριση στη γλώσσα: η ανάπτυξη της γλώσσας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ανταπόκριση των γονέων — επαναλαμβάνουν καθαρά και με υπομονή τις λέξεις, ενθαρρύνουν, αποδέχονται χωρίς κριτική (σελ. 206). Η γλώσσα είναι «εργαλείο της σκέψης» (Piaget).

  6. Ασφαλής προσκόλληση και βασική εμπιστοσύνη: η απουσία της σχέσης προσκόλλησης επηρεάζει ακόμη και τη γνωστική και γλωσσική ανάπτυξη του βρέφους, με συνέπεια ακόμη και τη νοητική καθυστέρηση (Bowlby, σελ. 210). Η κατάκτηση της βασικής εμπιστοσύνης δίνει ασφάλεια και αισιοδοξία για εξερεύνηση.

  7. Καλή διατροφή: η παρατεταμένη κακή διατροφή κατά την παιδική ηλικία επηρεάζει σημαντικά τη νοητική ανάπτυξη — παιδί που δεν τρέφεται σωστά ανταποκρίνεται λιγότερο στους ενηλίκους και έχει μικρή ανάγκη για μάθηση και εξερεύνηση, ενώ τα συμπληρώματα βιταμινών και μετάλλων αύξησαν σημαντικά τις επιδόσεις (σελ. 88). Το μητρικό γάλα βοηθά στην ανάπτυξη και προστατεύει από ασθένειες (σελ. 183).

  8. Προστασία από βλαπτικούς παράγοντες: αποφυγή αλκοόλ και ουσιών στην κύηση και τον θηλασμό, αποφυγή του μολύβδου (τα επίπεδα μολύβδου στο αίμα των παιδιών επέφεραν αρνητικές επιδόσεις στα τεστ), προστασία από ασθένειες και τραυματισμούς (σελ. 88, 96-97).

  9. Σεβασμός στην ετοιμότητα: κάθε γνώση κατακτάται μόνο όταν το παιδί είναι σε θέση να την προσλάβει· ο πρόωρος εξαναγκασμός αποβαίνει άκαρπος και προκαλεί κακή διάθεση και ένταση (σελ. 151).

  10. Ευκαιρίες για επανάληψη και πειραματισμό: κατά τον Piaget το βρέφος μαθαίνει μέσα από ανακυκλωτικές αντιδράσεις — επαναλαμβάνει μια πράξη για να δει τι θα γίνει και την τροποποιεί — άρα χρειάζεται υλικό που επιτρέπει επανάληψη και δοκιμή και χρόνο να το εξερευνήσει χωρίς διακοπές.

  Παιδαγωγικό συμπέρασμα: στον βρεφονηπιακό σταθμό όλα αυτά μεταφράζονται σε σταθερή, στοργική σχέση με λίγα πρόσωπα φροντίδας, πλούσιο αλλά όχι υπερβολικό υλικό, πολλή ομιλία και τραγούδι, ελευθερία κίνησης και σεβασμό στον ρυθμό κάθε παιδιού.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Συγκεκριμένα: χρόνος και ποιοτική επικοινωνία με την οικογένεια (να ασχολούνται, να καλύπτουν τις ανάγκες, να παίζουν και να παρέχουν νοητικά ερεθίσματα — το κρίσιμο εύρημα του βιβλίου), περιβάλλον πλούσιο σε ερεθίσματα με διδακτικά παιχνίδια, ερεθίσματα κατάλληλα για την ηλικία (μεγάλα κοντινά αντικείμενα με αντιθέσεις, ομιλία με τραβηγμένο τόνο), ελευθερία κίνησης και εξερεύνησης (έρευνα Held-Hein), συνεχής ομιλία και θετική ανταπόκριση στις γλωσσικές προσπάθειες, ασφαλής προσκόλληση και βασική εμπιστοσύνη (η απουσία τους επηρεάζει τη γνωστική και γλωσσική ανάπτυξη κατά τον Bowlby), καλή διατροφή και μητρικό γάλα, προστασία από αλκοόλ, μόλυβδο, ασθένειες και τραυματισμούς, σεβασμός στην ετοιμότητα χωρίς πρόωρο εξαναγκασμό και ευκαιρίες για επανάληψη και πειραματισμό.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 10 — Συμβουλές σε έγκυο για υγιές έμβρυο και βρέφος

Ερώτηση: Αν μια έγκυος ζητούσε τη συμβουλή σας σχετικά με το τι θα έπρεπε να προσέξει κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης της, για να εξασφαλίσει την ανάπτυξη ενός υγιούς εμβρύου και αργότερα ενός υγιούς βρέφους, τι θα τη συμβουλεύατε; Τι πρέπει να προσέξει ιδιαίτερα ως προς την ατομική της υγεία και ως προς το περιβάλλον της;

Απάντηση:

• Άσκηση εφαρμογής — ενδεικτικές συμβουλές με βάση τα κεφάλαια 8 και 9.

  Α. Ως προς την ατομική της υγεία

  1. Διατροφή (σελ. 159): οι ανάγκες αυξάνονται — θερμίδες κατά 20%, πρωτεΐνη και ριβοφλαβίνη κατά 45%, βιταμίνη C κατά 100%· η ανάπτυξη του εμβρύου εξαρτάται πάρα πολύ από την καλή διατροφή και η έλλειψη αποθεμάτων αναπληρώνεται πολύ δύσκολα. Ιδιαίτερη προσοχή στην κρίσιμη περίοδο 26ης-35ης εβδομάδας, όπου η ελλιπής διατροφή μπορεί να μειώσει τα εγκεφαλικά κύτταρα ως και 40% (σελ. 151).
  2. Καθόλου αλκοόλ (σελ. 164): προκαλεί σοβαρά προβλήματα ακόμη και σε μικρή ποσότητα, γιατί παραμένει στο σώμα του εμβρύου περισσότερο· εξαιρετικά επικίνδυνο τους τρεις τελευταίους μήνες, όταν τελειοποιείται ο εγκέφαλος· κίνδυνος συνδρόμου εμβρυακού αλκοολισμού (μικρότερο ύψος, νοητική καθυστέρηση, δυσκολία κινήσεων).
  3. Καθόλου κάπνισμα (σελ. 163-164): 28% περισσότερες πιθανότητες αποβολής, νεκρού εμβρύου ή θανάτου του νεογνού και μικρότερο βάρος γέννησης.
  4. Καθόλου ναρκωτικά και φάρμακα μόνο με ιατρική συνταγή (σελ. 162-163): παράδειγμα η Θαλιδομίδη· εθισμός σε ουσίες → σύνδρομο αποστέρησης στο νεογνό.
  5. Προστασία από μολυσματικές ασθένειες (σελ. 160): ιλαρά, ερυθρά — ο μεγαλύτερος κίνδυνος στην 3η και 4η εβδομάδα, στη φάση δημιουργίας των οργάνων.
  6. Παρακολούθηση χρόνιων καταστάσεων: διαβήτης και ασυμφωνία του παράγοντα ρέζους (Rh) — για τις μητέρες με -Rh γίνεται ειδική ένεση μετά από κάθε τοκετό ή αποβολή.
  7. Τακτική ιατρική παρακολούθηση — έγκαιρη διάγνωση της κατακράτησης υγρών με εμετούς, γρήγορη αύξηση βάρους και υψηλή πίεση, που αν δεν αντιμετωπιστούν μπορεί να φτάσουν και μέχρι τον θάνατο (σελ. 157).
  8. Φροντίδα της ψυχολογικής της κατάστασης (σελ. 157-158): το παρατεταμένο άγχος αυξάνει την κορτιζόνη, η οποία καθοδηγεί τη ροή του αίματος προς τα όργανα της μητέρας και όχι του εμβρύου, ελαττώνοντας το οξυγόνο· χρειάζεται ψυχολογική στήριξη, σημαντικός ο ρόλος του πατέρα.
  9. Προγραμματισμός: το ενδοκρινικό σύστημα χρειάζεται 4 χρόνια για να επανέλθει μετά από γέννηση (σελ. 161).

  Β. Ως προς το περιβάλλον της

  1. Καμία ακτινογραφία χωρίς ενημέρωση του γιατρού — η ιατρική απαγορεύει την έκθεση της εγκύου σε ακτινογραφία· η ραδιενέργεια προκαλεί τερατογέννηση, λευχαιμία, νοητική καθυστέρηση, σύνδρομο Down, υδροκεφαλία (σελ. 164-165).
  2. Αποφυγή περιβάλλοντος με καπνούς — η κατάσταση του εμβρύου επιβαρύνεται περισσότερο όταν καπνίζει και ο πατέρας.
  3. Αποφυγή τοξικών ουσιών, όπως ο μόλυβδος (σελ. 88).
  4. Ήρεμο, υποστηρικτικό οικογενειακό κλίμα — οι γυναίκες με συναισθηματικά προβλήματα, μη προγραμματισμένη εγκυμοσύνη ή κακή σχέση με τον πατέρα του παιδιού έχουν μεγαλύτερο άγχος.
  5. Προετοιμασία για τον τοκετό (σελ. 173): μέθοδος Lamaze — έξι εβδομάδες μαθημάτων από τον 7ο μήνα, με «προπονητή»· όσες προετοιμάστηκαν θυμούνται τον τοκετό ως λιγότερο οδυνηρό, με λιγότερο άγχος και ένταση.

  Γ. Για το βρέφος μετά τη γέννηση (σελ. 183)

  1. Θηλασμός όπου είναι εφικτός: το μητρικό γάλα προστατεύει από αλλεργίες, διάρροιες, λοιμώξεις του αναπνευστικού και άλλες ασθένειες· το πρωτόγαλα των πρώτων ημερών δίνει λευκά αιμοσφαίρια· ο θηλασμός συνδέεται και με λιγότερη παχυσαρκία και με πολύ κοντινή και τρυφερή επαφή.
  2. Προσοχή στη διατροφή και τις ουσίες κατά τον θηλασμό: το γάλα γίνεται ο μεταφορέας των καλών ή κακών στοιχείων του οργανισμού από τη μητέρα στο βρέφος.
  3. Να μην πιέζει το βρέφος να φάει περισσότερο — το τάισμα πέρα από το κανονικό προδιαθέτει για παχυσαρκία (σελ. 185).
  4. Σταθερή, στοργική φροντίδα για την κατάκτηση της βασικής εμπιστοσύνης και της ασφαλούς προσκόλλησης — που επηρεάζουν ακόμη και τη γνωστική και γλωσσική ανάπτυξη (σελ. 207-210).
  5. Ερεθίσματα, ομιλία και παιχνίδι, αφού η νοητική πρόοδος του βρέφους είναι αποτέλεσμα πολύ καλής επικοινωνίας με την οικογένεια (σελ. 203).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτικές συμβουλές — ατομική υγεία: σωστή διατροφή με αυξημένες θερμίδες, πρωτεΐνη, ριβοφλαβίνη και βιταμίνη C, καθόλου αλκοόλ (σύνδρομο εμβρυακού αλκοολισμού, ιδιαίτερα επικίνδυνο το τελευταίο τρίμηνο), καθόλου κάπνισμα (28% περισσότερες πιθανότητες αποβολής και μικρότερο βάρος), φάρμακα μόνο με ιατρική συνταγή και καθόλου ναρκωτικά, προστασία από ιλαρά και ερυθρά (κρίσιμη η 3η-4η εβδομάδα), παρακολούθηση διαβήτη και ασυμφωνίας Rh, τακτική ιατρική παρακολούθηση, φροντίδα της ψυχολογικής της κατάστασης (το άγχος αυξάνει την κορτιζόνη και μειώνει το οξυγόνο στο έμβρυο) και προγραμματισμός των εγκυμοσυνών. Περιβάλλον: καμία ακτινογραφία, αποφυγή καπνού και τοξικών ουσιών όπως ο μόλυβδος, ήρεμο υποστηρικτικό κλίμα και προετοιμασία για τον τοκετό. Μετά τη γέννηση: θηλασμός με προσοχή στη διατροφή, χωρίς πίεση για υπερκατανάλωση, σταθερή στοργική φροντίδα και πλούσια ερεθίσματα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 11 — Στήριξη της κρίσης εμπιστοσύνης - δυσπιστίας

Ερώτηση: Θέμα για συζήτηση: Ως βρεφονηπιοκόμοι, αλλά και αργότερα ως γονείς, πώς θα μπορούσατε να βοηθήσετε, στο πλαίσιο της επαφής σας με το βρέφος, ώστε να αντιμετωπίσει επιτυχώς την κρίση του σταδίου εμπιστοσύνη - δυσπιστία;

Απάντηση:

• Το θεωρητικό πλαίσιο (σελ. 207-208): κατά τον Erikson, το πρώτο από τα οκτώ στάδια-αναπτυξιακές κρίσεις είναι η «βασική εμπιστοσύνη - δυσπιστία», μια ψυχοκοινωνική δοκιμασία στη φάση ζωής κατά την οποία το βρέφος ετεροκαθορίζεται και εξαρτάται απόλυτα από τη μητέρα και τα υπόλοιπα σημαντικά πρόσωπα — από αυτό το στάδιο κρίνεται κατά πολύ η μετέπειτα φυσιολογική ή μη εξέλιξή του.

  • Το βρέφος κατακτά την εμπιστοσύνη για τον κόσμο, αν νιώθει ότι οι ανάγκες του ικανοποιούνται και αν παίρνει την αγάπη που χρειάζεται με τον τρόπο φροντίδας που εκείνο περιμένει → ασφάλεια και αισιοδοξία, γιατί ο γύρω κόσμος είναι καλός και ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις του.
  • Αποκτά δυσπιστία, αν νιώσει παραμελημένο και απειλημένο → μαθαίνει να αντιμετωπίζει τον κόσμο με καχυποψία, γιατί νιώθει ότι το περιβάλλον του είναι απρόβλεπτο και ανεξέλεγκτο και, σε τελική ανάλυση, επιθετικό.

  Ενδεικτικοί τρόποι στήριξης:

  1. Άμεση και συνεπής ανταπόκριση στις ανάγκες: απαντάμε στο κλάμα, που είναι το μέσο με το οποίο το βρέφος ειδοποιεί για τις ανάγκες του (σελ. 179)· η προβλεψιμότητα είναι το αντίδοτο στο «απρόβλεπτο και ανεξέλεγκτο» περιβάλλον.

  2. Φροντίδα «με τον τρόπο που εκείνο περιμένει»: παρατηρούμε τα σήματα του συγκεκριμένου βρέφους και προσαρμοζόμαστε στην ιδιοσυγκρασία του — υπάρχουν εύκολα, δύσκολα και βραδυψυχικά βρέφη, που αντιδρούν διαφορετικά στην προσκόλληση (σελ. 209).

  3. Σωματική επαφή και τρυφερότητα: το πείραμα του Harlow έδειξε ότι το πιθηκάκι προτιμούσε το «ντυμένο» ομοίωμα ακόμη και όταν αυτό δεν προσέφερε τροφή, γιατί η σωματική επαφή ήταν σημαντικότερη (σελ. 209-210)· άρα αγκαλιά, κράτημα, χάδι, απαλό λίκνισμα — άλλωστε η αφή είναι η πιο αναπτυγμένη αίσθηση του βρέφους (σελ. 194).

  4. Σταθερότητα προσώπων και ρουτίνας: λίγα, σταθερά πρόσωπα φροντίδας και προβλέψιμο πρόγραμμα (φαγητό, ύπνος, αλλαγή, παιχνίδι) — η σταθερότητα χτίζει την εμπιστοσύνη ότι οι ανάγκες θα καλυφθούν.

  5. Ήπια διαχείριση του άγχους αποχωρισμού: είναι αναμενόμενο και φυσιολογικό, μάλιστα απαραίτητο μέχρι τον 18ο μήνα, και δηλώνει γνωστική και συναισθηματική υγεία (σελ. 211-212)· βοηθούν ο σταδιακός αποχωρισμός και το σαφές «γεια, θα γυρίσω» αντί για φυγή χωρίς αποχαιρετισμό, ώστε να μη φτάσει το βρέφος από τη φάση διαμαρτυρίας στη φάση απόγνωσης και στην αποδέσμευση.

  6. Ήπια εισαγωγή των «ξένων» προσώπων: το άγχος για τα ξένα πρόσωπα κορυφώνεται προς το τέλος του πρώτου χρόνου και γίνεται λιγότερο ενοχλητικό αν είναι παρούσα η μητέρα· σε μελέτη, όταν τα βρέφη κάθονταν στα γόνατα της μητέρας και η παρουσία του ξένου ήταν διακριτική, τα 8 στα 10 είχαν θετικά συναισθήματα, ενώ αν το βρέφος ήταν εντελώς μόνο το άγχος του ήταν έντονο (σελ. 212). Στην προσαρμογή στον βρεφονηπιακό σταθμό αυτό σημαίνει σταδιακή ένταξη με παρουσία του γονέα και διακριτική προσέγγιση από τον/την βρεφονηπιοκόμο.

  7. Ομιλία, βλεμματική επαφή και παιχνίδι: η νοητική πρόοδος είναι αποτέλεσμα πολύ καλής επικοινωνίας, όπου αφιερώνεται χρόνος για να καλυφθούν οι ανάγκες, να παίξουν μαζί του και να του παρασχεθούν νοητικά ερεθίσματα (σελ. 203).

  8. Συνεργασία με την οικογένεια: κοινή γραμμή φροντίδας σταθμού-σπιτιού, ώστε το βρέφος να βιώνει συνέπεια και στα δύο περιβάλλοντα.

  Γιατί έχει σημασία (σελ. 210): κατά τον Bowlby, όσοι δεν δημιούργησαν σχέση προσκόλλησης ή αυτή διακόπηκε πριν από τα εφτά τους χρόνια παρουσίασαν ιδιαίτερες δυσκολίες στη δημιουργία στενών συναισθηματικών σχέσεων, στην επίτευξη μακροχρόνιων στόχων που απαιτούν εμπιστοσύνη και αυτοπεποίθηση και στον έλεγχο των παρορμήσεών τους· η απουσία της σχέσης προσκόλλησης επηρεάζει ακόμη και τη γνωστική και γλωσσική ανάπτυξη, με συνέπεια ακόμη και τη νοητική καθυστέρηση.

  Παρήγορη σημείωση (σελ. 208): δεν κρίνονται όλα στη βρεφική ηλικία — η κρίση αυτή σχετίζεται και με τις μετέπειτα εμπειρίες του ατόμου, που μπορούν να παίξουν σημαντικό ρόλο· ωστόσο η βρεφική ηλικία είναι η πιο καθοριστική ως προς την κατάκτηση εμπιστοσύνης.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: με άμεση και συνεπή ανταπόκριση στις ανάγκες και στο κλάμα, με φροντίδα προσαρμοσμένη στην ιδιοσυγκρασία του συγκεκριμένου βρέφους, με σωματική επαφή και τρυφερότητα (το πείραμα του Harlow έδειξε ότι η επαφή είναι σημαντικότερη και από την τροφή), με σταθερά πρόσωπα φροντίδας και προβλέψιμη ρουτίνα, με ήπια διαχείριση του άγχους αποχωρισμού (σταδιακός αποχωρισμός και αποχαιρετισμός, ώστε να μην περάσει από τη διαμαρτυρία στην απόγνωση και την αποδέσμευση), με διακριτική εισαγωγή των ξένων προσώπων και παρουσία οικείου προσώπου, με ομιλία, βλεμματική επαφή και παιχνίδι και με κοινή γραμμή φροντίδας σταθμού-οικογένειας — γιατί, κατά τον Bowlby, η έλλειψη προσκόλλησης επηρεάζει τις σχέσεις, τους μακροχρόνιους στόχους, τον έλεγχο των παρορμήσεων και ακόμη τη γνωστική και γλωσσική ανάπτυξη.

Κριτήρια αξιολόγησης: