Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 3 (1-8) (σελ. 74) – ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 3 (1-8)

Πλήρεις λύσεις των 8 ερωτήσεων-δραστηριοτήτων του κεφαλαίου 3 — ορισμός της προσωπικότητας, θεωρητικές προσεγγίσεις και θεμελιωτές, εκείνο-εγώ-υπερεγώ, συγκρίσεις ψυχαναλυτικής-ουμανιστικής και συμπεριφοριστικής-ατομικών χαρακτηριστικών, κληρονομικότητα και περιβάλλον, προσωπική τοποθέτηση και άσκηση ατομικών χαρακτηριστικών.

Ερώτηση 1 — Ο αρχικός ορισμός της προσωπικότητας

Ερώτηση: Ποιος είναι ο αρχικός ορισμός της προσωπικότητας στην αρχή του κεφαλαίου;

Απάντηση:

• Ο ορισμός της Ψυχολογίας (σελ. 52): «Η Ψυχολογία με τον όρο προσωπικότητα αναφέρεται σε όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά τα οποία επηρεάζουν τον τρόπο που αισθανόμαστε, σκεπτόμαστε και συμπεριφερόμαστε και που μπορεί να βλέπουν οι άλλοι ή μπορεί να θέλουμε να τα κρύψουμε. Χαρακτηριστικά που είναι παγιωμένα και που κάνουν τη συμπεριφορά προβλέψιμη, ανάλογα με την περίπτωση.»

  Παράδειγμα του βιβλίου: όταν λέμε «ο Κώστας εκνευρίζεται εύκολα», εννοούμε ότι ένα χαρακτηριστικό του Κώστα είναι ότι εκνευρίζεται εύκολα — χαρακτηριστικό που συντελεί στο να είναι ο Κώστας αυτό που είναι.

  Σημαντική διευκρίνιση: «Αυτά τα χαρακτηριστικά δεν είναι μοναδικά στο κάθε άτομο· ο συνδυασμός τους κάνει το άτομο μοναδικό.»

  Αντιδιαστολή με την καθημερινή χρήση (σελ. 52): σε φράσεις όπως «αυτός ο άνθρωπος είναι μεγάλη προσωπικότητα» ή «η Μαρία έχει προσωπικότητα», η λέξη αναφέρεται σε ιδιαίτερα χαρακτηριστικά μερικών ατόμων που ξεχωρίζουν — είτε από πλευράς ευφυΐας και συμπεριφοράς είτε από πλευράς επιτευγμάτων και καταξίωσης — σε σύγκριση με τα συνηθισμένα άτομα.

  Τέλος, το βιβλίο τονίζει ότι δεν υπάρχει μία απάντηση/ένας ορισμός, εξαιτίας της πολυπλοκότητας και της ιδιαιτερότητας της έννοιας της προσωπικότητας (σελ. 52, 72).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο ορισμός της Ψυχολογίας: προσωπικότητα είναι όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που επηρεάζουν τον τρόπο που αισθανόμαστε, σκεπτόμαστε και συμπεριφερόμαστε και που μπορεί να βλέπουν οι άλλοι ή να θέλουμε να τα κρύψουμε — παγιωμένα χαρακτηριστικά που κάνουν τη συμπεριφορά προβλέψιμη· δεν είναι μοναδικά στο κάθε άτομο, αλλά ο συνδυασμός τους κάνει το άτομο μοναδικό, ενώ στην καθημερινή γλώσσα ο όρος δηλώνει άτομα που ξεχωρίζουν.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Βασικές θεωρητικές προσεγγίσεις και θεμελιωτές

Ερώτηση: Αναφέρετε μερικές από τις βασικές θεωρητικές προσεγγίσεις για τη μελέτη της προσωπικότητας; Ποιοι τις θεμελίωσαν;

Απάντηση:

• Οι κύριες προσεγγίσεις που παρουσιάζει το κεφάλαιο (σελ. 54-66):

  1. Ψυχαναλυτική προσέγγιση — Σίγκμουντ Φρόιντ (1856-1939). Η πρώτη συστηματική μελέτη της προσωπικότητας, στα τέλη του 19ου αιώνα· τόσο σημαντική, ώστε πολλές μεταγενέστερες θεωρίες οφείλουν την ύπαρξή τους σε αυτήν — οι άλλοι θεωρητικοί είτε διαφώνησαν ριζικά και «έχτισαν» τη δική τους θεωρία είτε εμπνεύστηκαν και την αναμόρφωσαν.

  2. Νεοφροϊδική προσέγγιση — μαθητές του Φρόιντ που διαφοροποιήθηκαν:

  • Καρλ Γιουνγκ (1875-1961): κληρονομικότητα και περιβάλλον συμβάλλουν εξίσου· στόχος η αυτοπραγμάτωση· καθοριστικές και οι εμπειρίες της μέσης ηλικίας.
  • Άλφρεντ Άντλερ (1870-1937): οι δυνάμεις είναι κοινωνικές, όχι βιολογικές· συμπλέγματα κατωτερότητας/ανωτερότητας, στιλ ζωής, σειρά γέννησης, κοινωνικό ενδιαφέρον.
  • Έριχ Φρομ (1900-1980): έμφυτη τάση για ανάπτυξη και αξιοποίηση των δυνατοτήτων, καθώς και για αλήθεια και δικαιοσύνη.

  3. Προσέγγιση των ατομικών χαρακτηριστικών — Γκόρντον Όλπορτ και Ρέιμοντ Κατέλ: μελέτη της προσωπικότητας με βάση τα ατομικά χαρακτηριστικά, με ομαδοποίηση και κατηγοριοποίηση των ατόμων ανάλογα με ποια χαρακτηριστικά έχουν και σε ποιο βαθμό — τα χαρακτηριστικά έχουν διαβάθμιση.

  4. Συμπεριφοριστική προσέγγιση — θεωρείται η «Δεύτερη Δύναμη» στην Ψυχολογία· πρώτος την εμπνεύστηκε ο Τζων Γουώτσον, με εκπροσώπους τους Ιβάν Παυλώφ, Σκίνερ και Άλμπερτ Μπαντούρα.

  5. Ανθρωπιστική (ουμανιστική) προσέγγιση — κίνηση αναμόρφωσης που αντιτίθεται στην ψυχαναλυτική και στη συμπεριφοριστική· κύριοι θεμελιωτές Καρλ Ρόντζερς, Αβραάμ Μάσλοου και, σε έναν βαθμό, ο Γκόρντον Όλπορτ.

  Σημείωση: κάθε θεωρητικός έχει τη δική του εικόνα για την ανθρώπινη φύση, σχετική με τις δικές του εμπειρίες, και με βάση αυτήν απαντά στα βασικά ερωτήματα (προκαθορισμός ή ελεύθερη βούληση, κληρονομικότητα ή περιβάλλον, παιδικές ή μεταγενέστερες εμπειρίες, στόχοι του ανθρώπου, καλή ή κακή ανθρώπινη φύση) (σελ. 53).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η ψυχαναλυτική προσέγγιση (Σίγκμουντ Φρόιντ), η νεοφροϊδική (Καρλ Γιουνγκ, Άλφρεντ Άντλερ, Έριχ Φρομ), η προσέγγιση των ατομικών χαρακτηριστικών (Γκόρντον Όλπορτ, Ρέιμοντ Κατέλ), η συμπεριφοριστική (εισηγητής ο Τζων Γουώτσον, με εκπροσώπους τους Παυλώφ, Σκίνερ και Μπαντούρα) και η ανθρωπιστική/ουμανιστική (Καρλ Ρόντζερς, Αβραάμ Μάσλοου και εν μέρει ο Όλπορτ).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Εκείνο, εγώ και υπερεγώ

Ερώτηση: Με δικά σας λόγια περιγράψτε πώς εσείς κατανοείτε τα τρία στοιχεία της δομής της προσωπικότητας (εκείνο, εγώ, υπερεγώ) κατά το Φρόιντ;

Απάντηση:

• Το πλαίσιο (σελ. 55): ο Φρόιντ είδε την προσωπικότητα ως δυναμικό σύστημα τριών μερών — εκείνο (id), εγώ (ego), υπερεγώ (superego) — που λειτουργούν σε τρία επίπεδα: συνειδητό (όσα μπορούμε να σκεφτούμε και να γνωρίζουμε κάθε στιγμή), προσυνειδητό (όσα φέρνουμε εύκολα στη μνήμη) και ασυνείδητο (ορμές, ένστικτα, βαθιά καταπιεσμένες εμπειρίες που δεν μπορούμε να θυμηθούμε).

  Το εκείνο (id) — «θέλω τώρα»:

  • Καθοδηγείται από την αρχή της ευχαρίστησης και έχει τη θέση του βαθιά μέσα στο ασυνείδητο.
  • Δεν έχει λογική, δεν γνωρίζει ηθικούς φραγμούς, δεν είναι σταθερό· είναι πηγή χαοτικής και χωρίς οργάνωση ενέργειας, όπου «κατοικούν» τα ένστικτα.
  • Από τη στιγμή της γέννησης λειτουργούμε παρορμητικά και στόχος του εκείνο είναι να ικανοποιήσει όλες τις σωματικές του ανάγκες.
  • Με δικά μας λόγια: είναι το βρέφος μέσα μας — κλαίει μέχρι να φάει, δεν περιμένει, δεν ρωτά αν είναι σωστό.

  Το εγώ (ego) — «τι γίνεται στην πραγματικότητα»:

  • Καθοδηγείται από την αρχή της πραγματικότητας και λειτουργεί με λογική.
  • Είναι ο ρυθμιστής, που προστατεύει από την ένταση, από την ανεξέλεγκτη έκφραση των αναγκών του εκείνο και από αυτά που επιβάλλει το εξωτερικό περιβάλλον· κρατάει τις ισορροπίες ανάμεσα στις επιθυμίες και στην πραγματικότητα.
  • Αρχίζει να διαμορφώνεται νωρίς, από την παιδική ηλικία, και λειτουργεί ως κοινή λογική: αποφασίζει σε ποιο βαθμό μπορούν να ικανοποιηθούν οι ανάγκες χωρίς να έρθει το άτομο σε σύγκρουση με την κοινωνική πραγματικότητα.
  • Με δικά μας λόγια: είναι ο διαπραγματευτής — δεν λέει «όχι» στην επιθυμία, λέει «όχι έτσι και όχι τώρα».

  Το υπερεγώ (superego) — «τι είναι σωστό»:

  • Είναι η ηθική πλευρά της προσωπικότητας, που αρχίζει να διαμορφώνεται από την ηλικία των 5-6 ετών περίπου.
  • Διαμορφώνεται από τις διαρκείς υποδείξεις των γονέων ή άλλων σημαντικών ατόμων για το τι πρέπει να κάνουμε και τι όχι, τι είναι σωστό και αποδεκτό και τι όχι. Η συμμόρφωση φέρνει αποδοχή → ego ideal (ιδανικό εγώ)· η μη συμμόρφωση φέρνει έλλειψη αποδοχής ή τιμωρία → τα συναισθήματα αυτά σχηματίζουν τη συνείδηση, η οποία αντικαθιστά τους γονείς.
  • Δεν παλεύει για την ικανοποίηση των ενστίκτων ούτε για ρεαλιστικούς στόχους, αλλά για να φτάσει το άτομο στην ηθική τελειότητα — άρα αντιμετωπίζει αυστηρά τις παρορμήσεις.
  • Με δικά μας λόγια: είναι η φωνή των γονέων που έγινε δική μας φωνή.

  Η σχέση τους: τα τρία στοιχεία βρίσκονται σε μια διαρκή μάχη μεταξύ τους για τη διατήρηση των ισορροπιών. Όταν το εγώ, που βρίσκεται στη μέση, καταπιέζεται υπερβολικά και από το εκείνο και από το υπερεγώ, το αποτέλεσμα είναι το άγχος — και τότε, όταν η λογική δεν αρκεί, το άτομο καταφεύγει στους μηχανισμούς άμυνας (άρνηση, απώθηση, προβολή, μετάθεση, παλινδρόμηση, εκλογίκευση). Στο «κανονικό» άτομο τα τρία μέρη βρίσκονται σε μια λεπτή ισορροπία· όταν λείπει αυτή η ισορροπία, το αποτέλεσμα είναι η ψυχική διαταραχή (σελ. 72).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το εκείνο (id) καθοδηγείται από την αρχή της ευχαρίστησης, βρίσκεται βαθιά στο ασυνείδητο, δεν έχει λογική ούτε ηθικούς φραγμούς και ζητά άμεση ικανοποίηση των ενστίκτων· το εγώ (ego) καθοδηγείται από την αρχή της πραγματικότητας, λειτουργεί με λογική και ρυθμίζει τις ισορροπίες ανάμεσα στις επιθυμίες του εκείνο και στις απαιτήσεις του περιβάλλοντος· το υπερεγώ (superego) είναι η ηθική πλευρά, διαμορφώνεται από τα 5-6 έτη μέσα από τις υποδείξεις των γονέων, σχηματίζει τη συνείδηση που αντικαθιστά τους γονείς και επιδιώκει την ηθική τελειότητα. Τα τρία βρίσκονται σε διαρκή μάχη για την ισορροπία· η υπερβολική πίεση του εγώ γεννά άγχος και οδηγεί στους μηχανισμούς άμυνας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — Ψυχαναλυτική vs ουμανιστική προσέγγιση

Ερώτηση: Σε τι διαφέρει η ψυχαναλυτική προσέγγιση από την ουμανιστική;

Απάντηση:

• Η ουμανιστική προσέγγιση αποτελεί κίνηση αναμόρφωσης της επιστήμης της Ψυχολογίας, γιατί στην προσπάθειά της να κατανοήσει την ανθρώπινη προσωπικότητα αντιτίθεται στις δύο μεγάλες προσεγγίσεις, την ψυχαναλυτική και τη συμπεριφοριστική (σελ. 64).

  Βασικές διαφορές:

  	Ψυχαναλυτική (Φρόιντ)	Ουμανιστική (Ρόντζερς, Μάσλοου)
  Τι κινεί το άτομο	Ένστικτα και ορμές με βιολογική βάση (ορμή ζωής/λίμπιντο και ορμή θανάτου), ασυνείδητες δυνάμεις	Έμφυτη τάση για ανάπτυξη: να γίνει το άτομο αυτόνομο και να αναπτυχθεί στο μέγιστο δυνατό βαθμό, ώστε να πλησιάσει την αυτοπραγμάτωσή του
  Ρόλος του ασυνείδητου	Κεντρικός — το εκείνο βρίσκεται βαθιά στο ασυνείδητο	Το άτομο έχει συνείδηση και λογική, οι οποίες δεν υπαγορεύονται από ασυνείδητες δυνάμεις ή από τις προηγούμενες εμπειρίες
  Ρόλος του παρελθόντος	Ο χαρακτήρας αναπτύσσεται στην παιδική ηλικία, μέσα από τα ψυχοσεξουαλικά στάδια	Το περιβάλλον και οι παιδικές εμπειρίες είναι σημαντικές, αλλά μεγαλύτερη σημασία έχει το πώς το άτομο νιώθει εδώ και τώρα (σελ. 73)
  Οπτική γωνία μελέτης	Ερμηνεία από τον θεωρητικό/θεραπευτή, με έμφαση στις συγκρούσεις και τις παθολογίες	Η προσωπικότητα γίνεται κατανοητή μόνο αν δούμε το άτομο από τη δική του πλευρά, δηλαδή όπως βλέπει το ίδιο τον εαυτό του
  Εικόνα του ανθρώπου	Άτομο σε διαρκή σύγκρουση εκείνο-εγώ-υπερεγώ, με άγχος και μηχανισμούς άμυνας	Πρέπει να παρατηρήσουμε και να μάθουμε τα θετικά σημεία και τις αρετές του· είναι φυσικό για τους ανθρώπους να αναπτύσσονται, να κινούνται προς τα εμπρός, να έχουν πλήρη συνείδηση του εαυτού τους
  Ελευθερία βούλησης	Το άτομο είναι σε μεγάλο βαθμό δέσμιο ασυνείδητων δυνάμεων και παιδικών εμπειριών	Το άτομο αυτοκατευθύνεται και συμμετέχει με τις πράξεις του στην ανάπτυξή του
  Ρόλος της μητέρας	Μέσα από τα ψυχοσεξουαλικά στάδια και τη σχέση με τους γονείς	Όλα τα άτομα έχουν ανάγκη να αντιμετωπίζονται με σεβασμό, αγάπη και αποδοχή, κυρίως από τη μητέρα, κατά τη βρεφική ηλικία — θετική αντιμετώπιση → μεγαλύτερες πιθανότητες αυτοπραγμάτωσης
  Κοινωνική διάσταση	Το άτομο σε σύγκρουση με τις απαιτήσεις της κοινωνικής πραγματικότητας	Η έμφυτη τάση ανάπτυξης δεν ωφελεί μόνο το άτομο αλλά και την κοινωνία· το επίπεδο ανάπτυξης μιας κοινωνίας είναι αποτέλεσμα του επιπέδου ανάπτυξης των ατόμων της

  Συνοπτικά: η ψυχαναλυτική εξηγεί την προσωπικότητα ως προϊόν ασυνείδητων ορμών και παιδικών εμπειριών, σε διαρκή εσωτερική σύγκρουση, ενώ η ουμανιστική τη βλέπει ως συνειδητή, θετική πορεία προς την αυτονομία και την αυτοπραγμάτωση, κατανοητή μόνο μέσα από τη δική του οπτική του ατόμου.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η ψυχαναλυτική του Φρόιντ εξηγεί την προσωπικότητα από τις ασυνείδητες ορμές και ένστικτα, τη σύγκρουση εκείνο-εγώ-υπερεγώ και τις παιδικές ψυχοσεξουαλικές εμπειρίες, ενώ η ουμανιστική (Ρόντζερς, Μάσλοου) αντιτίθεται σε αυτήν: θεωρεί ότι το άτομο έχει συνείδηση και λογική που δεν υπαγορεύονται από ασυνείδητες δυνάμεις ή προηγούμενες εμπειρίες, ότι κύριος στόχος είναι η αυτονομία και η αυτοπραγμάτωση, ότι πρέπει να μελετώνται τα θετικά σημεία και οι αρετές και ότι η προσωπικότητα γίνεται κατανοητή μόνο αν δούμε το άτομο όπως βλέπει το ίδιο τον εαυτό του, με έμφαση στο «εδώ και τώρα» και στη σχέση σεβασμού-αγάπης-αποδοχής, κυρίως από τη μητέρα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 5 — Συμπεριφοριστική vs ατομικών χαρακτηριστικών

Ερώτηση: Πώς διαφέρει η συμπεριφοριστική προσέγγιση από την προσέγγιση των Ατομικών Χαρακτηριστικών;

Απάντηση:

• Συμπεριφοριστική προσέγγιση (σελ. 64, 73):

  • Θεωρείται η «Δεύτερη Δύναμη» στην Ψυχολογία και είναι η προσέγγιση από την πλευρά των φυσικών επιστημών· περιλαμβάνει διαφορετικές κλινικές προσεγγίσεις με σχέση σε διαφορετικές αρχές μάθησης.
  • Εξετάζει, μέσα από εμπειρικές έρευνες, τις αντιδράσεις που εκδηλώνουν τα άτομα σε ερεθίσματα που προέρχονται από το εξωτερικό περιβάλλον.
  • Για τους συμπεριφοριστές η προσωπικότητα αποτελείται από ένα σύνολο αντιδράσεων σε ερεθίσματα που έχουμε μάθει, από εμφανείς συμπεριφορές και συστηματοποιημένες συνήθειες.
  • Επομένως η προσωπικότητα έχει σχέση μόνο με ό,τι μπορεί να παρατηρηθεί, να μετρηθεί και να διαμορφωθεί με τους κατάλληλους χειρισμούς.
  • Εισηγητής: Τζων Γουώτσον· εκπρόσωποι: Παυλώφ, Σκίνερ, Μπαντούρα, που ανέπτυξαν τεχνικές που βοηθούν τους ανθρώπους να αλλάξουν συμπεριφορά.

  Προσέγγιση των ατομικών χαρακτηριστικών (σελ. 63, 73-74):

  • Βασικοί θεωρητικοί: Γκόρντον Όλπορτ και Ρέιμοντ Κατέλ, που ερεύνησαν την προσωπικότητα με βάση τα ατομικά χαρακτηριστικά των ανθρώπων.
  • Επικεντρώνεται στην ομαδοποίηση και κατηγοριοποίηση των ατόμων σε σχέση με το ποια χαρακτηριστικά έχουν και σε ποιο βαθμό (πόσο δημιουργικό, πόσο κοινωνικό είναι ένα άτομο κτλ.).
  • Τα χαρακτηριστικά έχουν διαβάθμιση: ο καθένας μπορεί να έχει το χαρακτηριστικό της δημιουργικότητας, άλλοι όμως το έχουν σε χαμηλότερο και άλλοι σε υψηλότερο βαθμό.
  • Δίνει ιδιαίτερη έμφαση στη μοναδικότητα του ατόμου· κατά τον Όλπορτ, ατομικό χαρακτηριστικό είναι η προδιάθεση του ατόμου να ανταποκρίνεται με τον ίδιο τρόπο σε διάφορα ερεθίσματα.

  Οι διαφορές τους: | | Συμπεριφοριστική | Ατομικών χαρακτηριστικών | |---|---|---| | Τι είναι η προσωπικότητα | Σύνολο μαθημένων αντιδράσεων σε ερεθίσματα, εμφανών συμπεριφορών και συνηθειών | Σύνολο ατομικών χαρακτηριστικών με διαβάθμιση | | Πηγή | Το εξωτερικό περιβάλλον και οι αρχές μάθησης | Προδιαθέσεις του ίδιου του ατόμου | | Έμφαση | Ό,τι μπορεί να παρατηρηθεί, να μετρηθεί και να διαμορφωθεί | Η μοναδικότητα του ατόμου και η κατηγοριοποίηση των χαρακτηριστικών | | Δυνατότητα αλλαγής | Ναι — με τους κατάλληλους χειρισμούς | Τα χαρακτηριστικά είναι σχετικά σταθερές προδιαθέσεις | | Εκπρόσωποι | Γουώτσον, Παυλώφ, Σκίνερ, Μπαντούρα | Όλπορτ, Κατέλ |

  Συνοπτικά: η συμπεριφοριστική εξηγεί την προσωπικότητα από έξω προς τα μέσα (ερέθισμα → μαθημένη αντίδραση, με έμφαση στη δυνατότητα διαμόρφωσης), ενώ η προσέγγιση των ατομικών χαρακτηριστικών περιγράφει και κατηγοριοποιεί το άτομο με βάση τα δικά του σταθερά χαρακτηριστικά και τον βαθμό τους, τονίζοντας τη μοναδικότητά του.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η συμπεριφοριστική (Γουώτσον, Παυλώφ, Σκίνερ, Μπαντούρα) θεωρεί την προσωπικότητα σύνολο μαθημένων αντιδράσεων σε ερεθίσματα του εξωτερικού περιβάλλοντος, εμφανών συμπεριφορών και συστηματοποιημένων συνηθειών, άρα σχετίζεται μόνο με ό,τι μπορεί να παρατηρηθεί, να μετρηθεί και να διαμορφωθεί με τους κατάλληλους χειρισμούς· η προσέγγιση των ατομικών χαρακτηριστικών (Όλπορτ, Κατέλ) μελετά την προσωπικότητα με βάση τα ατομικά χαρακτηριστικά, τα οποία έχουν διαβάθμιση, ομαδοποιεί και κατηγοριοποιεί τα άτομα ανάλογα με ποια χαρακτηριστικά έχουν και σε ποιο βαθμό και δίνει έμφαση στη μοναδικότητα του ατόμου.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 6 — Κληρονομικότητα ή περιβάλλον — γενικό συμπέρασμα

Ερώτηση: Με βάση αυτά που διαβάσατε απ' όλες τις θεωρίες σχετικά με το θέμα «κληρονομικότητα ή περιβάλλον» βγάλτε ένα γενικό συμπέρασμα για το ρόλο του καθενός στην ανάπτυξη της προσωπικότητας.

Απάντηση:

• Τι λένε οι θεωρίες:

  • Ιστορικό πλαίσιο (κεφ. 1, σελ. 15-16): η Φυσιοκρατία/Νατιβισμός (Leibniz, Kant) δίνει έμφαση στην κληρονομικότητα και δέχεται ότι η εξέλιξη του ατόμου είναι προκαθορισμένη· ο Εμπειρισμός (Hobbes, Locke) δίνει έμφαση στο περιβάλλον και δέχεται ότι οι δυνατότητες μπορούν να γίνουν ίδιες για όλους στο ανάλογο περιβάλλον και με ανάλογη εκπαίδευση.
  • Φρόιντ: ο χαρακτήρας αναπτύσσεται στην παιδική ηλικία και έχει άμεση σχέση με τον τύπο και την ποιότητα επικοινωνίας ανάμεσα στο βρέφος και τους γονείς — βιολογικές ορμές και πρώιμες σχέσεις.
  • Γιουνγκ: τόσο η κληρονομικότητα όσο και το περιβάλλον συμβάλλουν εξίσου· η ανάγκη για ανάπτυξη και ολοκλήρωση είναι έμφυτη, όμως μπορεί να διευκολυνθεί ή να εμποδιστεί από εξωτερικές εμπειρίες και από τη μάθηση — ένα μέρος της προσωπικότητας κληρονομείται και ένα μέρος μαθαίνεται.
  • Άντλερ: ορισμένα στοιχεία είναι έμφυτα (κοινωνικό ενδιαφέρον, προσπάθεια για τελειότητα), όμως οι εμπειρίες που έχει το άτομο από το περιβάλλον του είναι αυτές που αποφασίζουν σε ποιο βαθμό θα αξιοποιηθούν οι έμφυτες τάσεις του· οι παιδικές εμπειρίες είναι σημαντικές αλλά δεν μας καθορίζουν αποκλειστικά.
  • Φρομ: η τάση για ανάπτυξη είναι έμφυτη, αλλά η τελική διαμόρφωση της προσωπικότητας δεν είναι προκαθορισμένη — εξαρτάται από τη δική μας προσπάθεια.
  • Συμπεριφοριστές: η προσωπικότητα διαμορφώνεται από μαθημένες αντιδράσεις σε ερεθίσματα του περιβάλλοντος και μπορεί να διαμορφωθεί με τους κατάλληλους χειρισμούς (ακραία διατύπωση: η διακήρυξη του Watson για τη «δωδεκάδα νήπια», σελ. 40).
  • Ουμανιστές: έμφυτη τάση προς την αυτοπραγμάτωση, που όμως ευνοείται ή εμποδίζεται από τη σχέση σεβασμού, αγάπης και αποδοχής, κυρίως από τη μητέρα κατά τη βρεφική ηλικία.

  Τα βιολογικά δεδομένα (σελ. 66-68): γονότυπος = τα χαρακτηριστικά με τα οποία γεννιόμαστε· φαινότυπος = η ορατή έκφρασή τους, που εξαρτάται από όλα τα περιβαλλοντικά στοιχεία από τη στιγμή της σύλληψης. Ακόμη κι αν γνωρίζουμε τον γονότυπο ενός εμβρύου, δεν μπορούμε να προβλέψουμε με επιτυχία το αποτέλεσμα. Παράδειγμα: η μελανίνη και η ηλιοφάνεια για το χρώμα του δέρματος· ανάλογα, τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος συνεργάζονται με τα γονίδια για να αναπτυχθεί η ευφυΐα — για να εκδηλωθεί πλήρως η γενετική κληρονομιά της νοημοσύνης, το παιδί χρειάζεται τα ανάλογα ερεθίσματα, την προσοχή, την αγάπη και τη στήριξη από τους γονείς. Από την άλλη, τα περιστατικά διδύμων και τριδύμων που μεγάλωσαν χωριστά δείχνουν πόσο η κληρονομικότητα μπορεί να επηρεάζει ακόμα και την πιο μικρή λεπτομέρεια των ατομικών χαρακτηριστικών (σελ. 71).

  Γενικό συμπέρασμα (σελ. 74): «Όσον αφορά την απάντηση στο ερώτημα τι παίζει μεγαλύτερο ρόλο στη διαμόρφωση της προσωπικότητας, η κληρονομικότητα ή το περιβάλλον, μελέτες έχουν δείξει ότι και τα δύο συνεισφέρουν σε μεγάλο βαθμό.» Δεν πρόκειται για «ή-ή» αλλά για αλληλεπίδραση: η κληρονομικότητα δίνει το δυναμικό (τη «συνταγή») και το περιβάλλον καθορίζει σε ποιον βαθμό αυτό θα εκδηλωθεί — όπως, με τα λόγια του βιβλίου, η Ελένη έχει τα χαρακτηριστικά της «όχι μόνο επειδή γεννήθηκε με αυτά, αλλά επειδή το περιβάλλον της τα καλλιέργησε στον βαθμό που έκαναν την Ελένη να είναι αυτή που είναι» (σελ. 68).

  Παιδαγωγική σημασία για τον/την βρεφονηπιοκόμο: επειδή το περιβάλλον καθορίζει τον βαθμό αξιοποίησης των έμφυτων τάσεων, ο πλούτος των ερεθισμάτων, η αποδοχή και η στήριξη στον βρεφονηπιακό σταθμό έχουν πραγματική επίδραση στην ανάπτυξη του παιδιού.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι θεωρίες συγκλίνουν ότι δεν πρόκειται για «ή-ή» αλλά για αλληλεπίδραση: ο Γιουνγκ δέχεται ότι κληρονομικότητα και περιβάλλον συμβάλλουν εξίσου, ο Άντλερ ότι κάποια στοιχεία είναι έμφυτα αλλά το περιβάλλον αποφασίζει σε ποιον βαθμό θα αξιοποιηθούν, ο Φρομ ότι η τελική διαμόρφωση εξαρτάται από τη δική μας προσπάθεια, οι συμπεριφοριστές τονίζουν το περιβάλλον και οι ουμανιστές την έμφυτη τάση προς την αυτοπραγμάτωση μέσα σε σχέση αποδοχής· βιολογικά, ο γονότυπος δίνει τη «συνταγή» και ο φαινότυπος εξαρτάται από τα περιβαλλοντικά στοιχεία — το γενικό συμπέρασμα του βιβλίου είναι ότι και τα δύο συνεισφέρουν σε μεγάλο βαθμό.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 7 — Ποια θεωρία ταιριάζει στη δική σας φιλοσοφία

Ερώτηση: Ποια θεωρία ή ποιες θεωρίες προσωπικότητας ταιριάζουν περισσότερο με τη δική σας φιλοσοφία και γιατί;

Απάντηση:

• Άσκηση προσωπικού αναστοχασμού — ενδεικτική απάντηση. Δεν υπάρχει «σωστή» θεωρία· ζητείται τεκμηριωμένη προσωπική τοποθέτηση, με βάση τα κριτήρια που θέτει το ίδιο το βιβλίο: κάθε θεωρητικός έχει τη δική του εικόνα για την ανθρώπινη φύση, σχετική με τις δικές του εμπειρίες, και με βάση αυτήν απαντά στα βασικά ερωτήματα (σελ. 53).

  Πώς οργανώνεται η απάντηση:

  1. Απάντησε πρώτα στα βασικά ερωτήματα του βιβλίου (σελ. 53): προκαθορισμός ή ελεύθερη βούληση; κληρονομικότητα ή περιβάλλον; παιδικές ή μεταγενέστερες εμπειρίες; ποιοι είναι οι στόχοι του ανθρώπου; είναι η ανθρώπινη φύση καλή ή κακή;
  2. Διάλεξε τη θεωρία που συμφωνεί με αυτές τις απαντήσεις.
  3. Τεκμηρίωσε με παραδείγματα από τη δική σου εμπειρία και με στοιχεία του βιβλίου.

  Ενδεικτική τοποθέτηση Α — ανθρωπιστική (Ρόντζερς, Μάσλοου): ταιριάζει σε όποιον πιστεύει ότι ο άνθρωπος είναι από τη φύση του θετικός και κατευθύνει ο ίδιος τη ζωή του. Επιχειρήματα: το άτομο έχει συνείδηση και λογική που δεν υπαγορεύονται από ασυνείδητες δυνάμεις· η προσωπικότητα γίνεται κατανοητή μόνο αν δούμε το άτομο όπως βλέπει το ίδιο τον εαυτό του· στόχος η αυτονομία και η αυτοπραγμάτωση· καθοριστική η σχέση σεβασμού, αγάπης και αποδοχής, κυρίως από τη μητέρα κατά τη βρεφική ηλικία — κάτι που ταιριάζει άμεσα στο επάγγελμα του/της βρεφονηπιοκόμου.

  Ενδεικτική τοποθέτηση Β — νεοφροϊδική του Γιουνγκ ή του Άντλερ: ταιριάζει σε όποιον πιστεύει σε ισορροπία κληρονομικότητας και περιβάλλοντος και σε ανάπτυξη που δεν σταματάει ποτέ. Επιχειρήματα: κατά τον Γιουνγκ οι εμπειρίες της παιδικής ηλικίας επηρεάζουν αλλά δεν διαμορφώνουν εξ ολοκλήρου την προσωπικότητα και καθοριστικό ρόλο παίζουν οι εμπειρίες της μέσης ηλικίας και οι ελπίδες και οι προσδοκίες για το μέλλον· κατά τον Άντλερ, η σειρά γέννησης και οι κοινωνικές σχέσεις εξηγούν πολλά από όσα παρατηρούμε στις οικογένειες.

  Ενδεικτική τοποθέτηση Γ — ψυχαναλυτική (Φρόιντ): ταιριάζει σε όποιον θεωρεί ότι τα πρώτα χρόνια και οι ασυνείδητες διεργασίες είναι καθοριστικά. Επιχειρήματα: οι μηχανισμοί άμυνας (άρνηση, απώθηση, προβολή, μετάθεση, παλινδρόμηση, εκλογίκευση) αναγνωρίζονται εύκολα στην καθημερινότητα — π.χ. η παλινδρόμηση του νηπίου σε νυχτερινή ενούρηση με τον ερχομό ενός αδελφού (σελ. 58) είναι κάτι που συναντά συχνά ο/η βρεφονηπιοκόμος.

  Ενδεικτική τοποθέτηση Δ — συμπεριφοριστική: ταιριάζει σε όποιον δίνει βάρος στο περιβάλλον και στη δυνατότητα αλλαγής: η προσωπικότητα έχει σχέση μόνο με ό,τι μπορεί να παρατηρηθεί, να μετρηθεί και να διαμορφωθεί με τους κατάλληλους χειρισμούς — χρήσιμη οπτική για την καθιέρωση συνηθειών και κανόνων στο νηπιακό τμήμα.

  Ενδεικτική σύνθεση: μια συχνή —και συνεπής με το βιβλίο— τοποθέτηση είναι ότι καμία θεωρία δεν επαρκεί μόνη της: η προσωπικότητα είναι πολύπλοκη και πολυδιάστατη έννοια, γι' αυτό δεν υπάρχει ένας και μοναδικός ορισμός της (σελ. 72), και μελέτες έχουν δείξει ότι κληρονομικότητα και περιβάλλον συνεισφέρουν και τα δύο σε μεγάλο βαθμό (σελ. 74).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση προσωπικού αναστοχασμού: η τεκμηρίωση οργανώνεται απαντώντας πρώτα στα βασικά ερωτήματα του βιβλίου (ελεύθερη βούληση ή προκαθορισμός, κληρονομικότητα ή περιβάλλον, παιδικές ή μεταγενέστερες εμπειρίες, στόχοι, ανθρώπινη φύση) και μετά επιλέγοντας θεωρία — π.χ. την ανθρωπιστική για όποιον πιστεύει στη θετική φύση και την αυτοπραγμάτωση, τη νεοφροϊδική του Γιουνγκ ή του Άντλερ για ισορροπία κληρονομικότητας-περιβάλλοντος και ανάπτυξη σε όλη τη ζωή, την ψυχαναλυτική για τη σημασία των πρώτων χρόνων και των μηχανισμών άμυνας, τη συμπεριφοριστική για τη δύναμη του περιβάλλοντος και τη δυνατότητα αλλαγής· συνεπής είναι και η σύνθεση, αφού καμία θεωρία δεν επαρκεί μόνη της.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 8 — Τα δικά μου ατομικά χαρακτηριστικά

Ερώτηση: Σε ένα φύλλο χαρτιού γράψτε μερικά από τα ατομικά χαρακτηριστικά σας (εμφάνιση, ιδιότητες). Ποια από αυτά πήρατε από τη μητέρα σας και ποια από τον πατέρα σας; Τι είδους χαρακτηριστικά είναι (εμφάνιση, συμπεριφορά κτλ.); Ποια είναι εντελώς αντίθετα από αυτά των γονέων σας; Πώς νομίζετε ότι τα αποκτήσατε; Συζητήστε τις απαντήσεις με τους συμμαθητές σας μέσα στην τάξη. Τι ισχύει γι' αυτούς; Τι ισχύει για εσάς;

Απάντηση:

• Ατομική και ομαδική άσκηση — ενδεικτική πορεία και συμπεράσματα.

  Α. Ατομικό φύλλο καταγραφής: τρεις στήλες —

  1. Χαρακτηριστικά εμφάνισης (ύψος, χρώμα ματιών και μαλλιών, σωματότυπος, χαρακτηριστικά προσώπου).
  2. Χαρακτηριστικά συμπεριφοράς και ιδιοσυγκρασίας (κοινωνικότητα, ευερεθιστότητα, τάξη, αισιοδοξία, υπομονή).
  3. Ενδιαφέροντα, κλίσεις και ικανότητες (μουσική, ζωγραφική, αθλητισμός, γλώσσες). Για κάθε χαρακτηριστικό σημειώνουμε: από τη μητέρα / από τον πατέρα / από κανέναν των δύο και πώς νομίζω ότι το απέκτησα.

  Β. Ερμηνεία με τις έννοιες του βιβλίου (σελ. 66-68):

  • Γονότυπος = όλα τα χαρακτηριστικά που έχουμε με τη γέννησή μας· φαινότυπος = η έκφρασή τους, ορατή μέσα από την εμφάνιση και τη συμπεριφορά, που εξαρτάται και από όλα τα περιβαλλοντικά στοιχεία από τη στιγμή της σύλληψης.
  • Το αρχικό μας κύτταρο παίρνει 23 χρωμοσώματα από το ωάριο και 23 από το σπερματοζωάριο — εξ ου και η μείξη χαρακτηριστικών από τους δύο γονείς.
  • Χαρακτηριστικά εμφάνισης: κατά κανόνα εντονότερα κληρονομικά, αλλά και εδώ παίζει ρόλο το περιβάλλον — το παράδειγμα της μελανίνης και της ηλιοφάνειας για το χρώμα του δέρματος.
  • Χαρακτηριστικά συμπεριφοράς και ικανοτήτων: εδώ τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος συνεργάζονται με τα γονίδια — για να εκδηλωθεί πλήρως η γενετική κληρονομιά της νοημοσύνης, το παιδί χρειάζεται τα ανάλογα ερεθίσματα, την προσοχή, την αγάπη και τη στήριξη από τους γονείς.
  • Χαρακτηριστικά αντίθετα από των γονέων: εξηγούνται από τη μάθηση και τη μίμηση άλλων προτύπων (κοινωνική μάθηση κατά Bandura — οι συνομήλικοι, τα άτομα με κοινωνικό γόητρο, οι ηγέτες και οι ήρωες του κινηματογράφου είναι ισχυρότερα μοντέλα, σελ. 42), από τη σειρά γέννησης και τις κοινωνικές σχέσεις κατά Άντλερ (σελ. 62), αλλά και από τον συνδυασμό των γονιδίων των δύο γονέων και των προγόνων.

  Γ. Ομαδική συζήτηση (3-4 άτομα) — καταγράφουμε: κοινά ορατά χαρακτηριστικά (χρώμα ματιών, ύψος), κοινά μη ορατά (αγάπη για τα ζώα, υπομονή), αποκλειστικά δικά μας.

  Ενδεικτικά συμπεράσματα:

  • Τα ορατά χαρακτηριστικά μοιάζουν συχνότερα με των γονέων· τα μη ορατά (ενδιαφέροντα, στάσεις) μοιάζουν συχνά με φίλων ή προτύπων — δείχνοντας τον ρόλο του περιβάλλοντος και της μίμησης.
  • Μέσα στην ομάδα υπάρχουν πολλά κοινά χαρακτηριστικά, αλλά κανένα ζευγάρι ατόμων δεν έχει τον ίδιο συνδυασμό — αυτό επιβεβαιώνει έμπρακτα την αρχή του κεφαλαίου: «τα χαρακτηριστικά δεν είναι μοναδικά στο κάθε άτομο· ο συνδυασμός τους κάνει το άτομο μοναδικό» (σελ. 52).
  • Ακόμη και αδέλφια της ίδιας οικογένειας διαφέρουν — ερώτημα που θέτει ρητά το βιβλίο («γιατί όλα τα παιδιά μιας οικογένειας δεν είναι ίδια;») και απαντά με τον διαφορετικό συνδυασμό γονιδίων και τις διαφορετικές εμπειρίες· η περίπτωση των διδύμων και τριδύμων που μεγάλωσαν χωριστά (σελ. 71) δείχνει την αντίστροφη όψη — πόσο η κληρονομικότητα επηρεάζει ακόμα και την πιο μικρή λεπτομέρεια, ενώ οι διαφορές τους εντοπίζονταν στην κοινωνική τους έκφραση, ανάλογα με την ανατροφή.
  • Γενικό συμπέρασμα: και η κληρονομικότητα και το περιβάλλον συνεισφέρουν σε μεγάλο βαθμό (σελ. 74).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: ατομικό φύλλο με χαρακτηριστικά εμφάνισης, συμπεριφοράς-ιδιοσυγκρασίας και κλίσεων, σημειώνοντας την προέλευσή τους, και ερμηνεία με τις έννοιες γονότυπος-φαινότυπος (23+23 χρωμοσώματα, μελανίνη-ηλιοφάνεια, ερεθίσματα και ευφυΐα)· τα αντίθετα από των γονέων χαρακτηριστικά εξηγούνται με τη μάθηση και τη μίμηση άλλων προτύπων (Bandura), τη σειρά γέννησης και τις κοινωνικές σχέσεις (Άντλερ) και τον συνδυασμό γονιδίων. Στην ομαδική συζήτηση διαπιστώνεται ότι τα ορατά χαρακτηριστικά μοιάζουν συχνότερα με των γονέων, τα μη ορατά με προτύπων, και ότι κανένα άτομο δεν έχει τον ίδιο συνδυασμό — επιβεβαιώνοντας ότι ο συνδυασμός των χαρακτηριστικών κάνει το άτομο μοναδικό και ότι κληρονομικότητα και περιβάλλον συνεισφέρουν και τα δύο.

Κριτήρια αξιολόγησης: