Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 5 (1-4) (σελ. 116) – ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 5 (1-4)

Πλήρεις λύσεις των 4 ερωτήσεων-δραστηριοτήτων του κεφαλαίου 5 — είδη κινήτρων και συναισθημάτων με παραδείγματα, η σχέση τους, ανάλυση κινήτρων και συναισθημάτων σε πραγματικά περιστατικά και άσκηση αναγνώρισης συναισθημάτων από εικόνες προσώπων.

Ερώτηση 1 — Είδη κινήτρων και συναισθημάτων με παραδείγματα

Ερώτηση: Ποια είδη κινήτρων και συναισθημάτων γνωρίζετε; Να αναφέρετε χαρακτηριστικά παραδείγματα για κάθε περίπτωση.

Απάντηση:

• Α. Είδη κινήτρων (σελ. 102):

  • Εγγενή: κληρονομούνται — π.χ. τα ένστικτα (ένστικτο αυτοσυντήρησης, το κλάμα του νεογνού όταν πεινά).
  • Επίκτητα: το άτομο τα μαθαίνει από τις σχέσεις και την επικοινωνία με το περιβάλλον — π.χ. η επιθυμία για καλούς βαθμούς, για επαγγελματική εξέλιξη, για κοινωνική αναγνώριση.
  • Φυσιολογικά: όσα υποστηρίζουν τη γενικότερη λειτουργία και ομοιόσταση του οργανισμού — π.χ. πείνα, δίψα, ύπνος, ρύθμιση θερμοκρασίας.
  • Βιολογικά: όσα εξυπηρετούν την αναπαραγωγή του είδους και την επιβίωση του ανθρώπου — π.χ. η σεξουαλική ορμή, η μητρική φροντίδα.
  • Ψυχολογικά: αναφέρονται στην προσωπικότητα, στη συναισθηματική λειτουργία και στην επικοινωνία με το περιβάλλον (π.χ. συναισθήματα, διαθέσεις) — η ανάγκη για δημιουργία, για αυτοεκτίμηση, η περιέργεια.
  • Κοινωνικά: ο άνθρωπος έχει ανάγκη για κοινωνικές επαφές (φιλικές, ερωτικές, συζυγικές) σε όλη τη διάρκεια της ζωής του και προσδοκά την εκτίμηση, τη συνεργασία και τη συμπαράσταση των άλλων — π.χ. ο αλτρουισμός μπορεί να θεωρηθεί μια ειδική μορφή κινήτρου, η ένταξη σε ομάδα, η φιλία.
  • Ειδική μορφή: το κίνητρο για επίτευξη — ελπίδα για επιτυχία και φόβος για αποτυχία (π.χ. ο αθλητής που επιδιώκει υψηλή επίδοση, σελ. 105).
  • Ιεραρχία κατά Maslow (σελ. 103-105): φυσιολογικές ανάγκες → ασφάλεια → «ανήκειν» και αγάπη → εκτίμηση → αυτοπραγμάτωση, με προτεραιότητα στις χαμηλότερες.

  Β. Είδη συναισθημάτων (σελ. 108-109):

  • α) Συναισθήματα του εγώ: π.χ. το θετικό αυτοσυναίσθημα, δηλαδή η χαρά που προκύπτει από τη συναίσθηση της προσωπικής αξίας, ή τα συναισθήματα μειονεξίας.
  • β) Κοινωνικά: δημιουργούνται και αναφέρονται στις κοινωνικές σχέσεις και επαφές — π.χ. συμπάθεια, ζήλια, εχθρότητα, αγάπη.
  • γ) Πνευματικά, που υποδιαιρούνται σε: θρησκευτικά (από την πίστη στον Θεό, π.χ. η κατάνυξη), ηθικά (π.χ. το συναίσθημα ευθύνης, οι τύψεις), καλαισθητικά (π.χ. η χαρά που προκαλεί η θέα του ωραίου).
  • δ) Θετικά (π.χ. χαρά, θαυμασμός) και αρνητικά (π.χ. λύπη, θυμός, μίσος).
  • ε) Πρωταρχικά ή πρωτογενή: εμφανίζονται από τα πρώτα στάδια της εξέλιξης του ανθρώπου — π.χ. ο φόβος.
  • στ) Απλά και σύνθετα, δηλαδή αποτελούμενα από άλλα απλά συναισθήματα — π.χ. σεβασμός, ζήλια.

  Παραδείγματα από τον βρεφονηπιακό σταθμό: το βρέφος που κλαίει όταν πεινά (φυσιολογικό κίνητρο, πρωτογενές συναίσθημα δυσφορίας)· το νήπιο που μαζεύει τα παιχνίδια για να πάρει έπαινο (επίκτητο κίνητρο)· το παιδί που ζηλεύει τον νεογέννητο αδελφό του (κοινωνικό, σύνθετο συναίσθημα)· η χαρά της ολοκλήρωσης μιας κατασκευής (συναίσθημα του εγώ, θετικό αυτοσυναίσθημα).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Κίνητρα: εγγενή (ένστικτα), επίκτητα (μαθημένα από το περιβάλλον), φυσιολογικά (πείνα, δίψα, ύπνος), βιολογικά (αναπαραγωγή, επιβίωση), ψυχολογικά (συναισθήματα, διαθέσεις, ανάγκη δημιουργίας) και κοινωνικά (φιλικές, ερωτικές, συζυγικές σχέσεις, αλτρουισμός), με ειδική μορφή το κίνητρο για επίτευξη και με την ιεράρχηση του Maslow. Συναισθήματα: του εγώ (θετικό αυτοσυναίσθημα, μειονεξία), κοινωνικά (συμπάθεια, ζήλια, εχθρότητα, αγάπη), πνευματικά — θρησκευτικά (κατάνυξη), ηθικά (ευθύνη, τύψεις), καλαισθητικά (χαρά από το ωραίο) —, θετικά (χαρά, θαυμασμός) και αρνητικά (λύπη, θυμός, μίσος), πρωτογενή (φόβος) και απλά ή σύνθετα (σεβασμός, ζήλια).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Η σχέση κινήτρων και συναισθημάτων

Ερώτηση: Να προσδιορίσετε ποια είναι η σχέση κινήτρων και συναισθημάτων.

Απάντηση:

• Το ερώτημα που θέτει το βιβλίο (σελ. 106): «Αποτελούν τα συναισθήματα ένα είδος κινήτρων ή τα κίνητρα συνοδεύονται από συναισθήματα;»

  Η απάντηση: «Είναι γενικώς παραδεκτό ότι τα συναισθήματα ωθούν τον άνθρωπο σε δράση, ενισχύουν μια συμπεριφορά ή συντελούν στον τερματισμό της. Τα συναισθήματα κατευθύνουν τον άνθρωπο σε θετικές ή αρνητικές μορφές συμπεριφοράς ή ενέργειας — για παράδειγμα, μπορεί να διευκολύνουν την προσέγγιση ή την απομάκρυνση. Τα συναισθήματα, επομένως, ρυθμίζουν, οργανώνουν και κατευθύνουν τη συμπεριφορά. Ενισχύουν τη λειτουργία των κινήτρων ή λειτουργούν και ως κίνητρα.»

  Αναλυτικότερα:

  • Δεν διακρίνονται εύκολα: δεν είναι εύκολο να διακρίνει ή να αποσυνδέσει κανείς τη συμπεριφορά από τα συναισθήματα που τη συνοδεύουν, ιδίως σε καταστάσεις που χαρακτηρίζονται από ιδιαίτερη ένταση.
  • Τα συναισθήματα είναι το πιο σταθερό στοιχείο: ορισμένοι πιστεύουν ότι το πιο σταθερό χαρακτηριστικό σε αυτές τις καταστάσεις είναι τα συναισθήματα που οι άνθρωποι βιώνουν, ενώ ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος συμπεριφέρεται μπορεί να είναι διαφορετικός σε κάθε περίπτωση.
  • Διπλή σχέση: τα συναισθήματα α) ενισχύουν τη λειτουργία των κινήτρων (π.χ. η χαρά για μια επιτυχία ενισχύει την προσπάθεια) και β) λειτουργούν και τα ίδια ως κίνητρα (π.χ. ο φόβος ωθεί στη φυγή, η αγάπη στην προσέγγιση).
  • Στο κίνητρο για επίτευξη η σύνδεση είναι εμφανής: οι ενδείξεις για αμοιβή της επίδοσης οδηγούν το άτομο να διαμορφώνει υψηλές προσδοκίες και, συνακόλουθα, θετικά συναισθήματα για την επίτευξη του στόχου του, ενώ οι ενδείξεις για πιθανή αποτυχία γεννούν φόβο για αποτυχία (σελ. 105).
  • Και τα δύο ανήκουν στις σφαίρες της προσωπικότητας: στο κεφάλαιο της νοημοσύνης αναφέρεται ότι τα συναισθήματα ανήκουν στη συγκινησιακή σφαίρα, ενώ τα κίνητρα παίζουν τον ρόλο τους ως η τρίτη σφαίρα της προσωπικότητας (σελ. 80).
  • Ταξινομικά: τα ψυχολογικά κίνητρα αναφέρονται στην προσωπικότητα, στη συναισθηματική λειτουργία και στην επικοινωνία με το περιβάλλον (π.χ. συναισθήματα, διαθέσεις) — δηλαδή τα ίδια τα συναισθήματα καταγράφονται ως είδος κινήτρων (σελ. 102).

  Συμπέρασμα (σελ. 114): «Όμως και τα συναισθήματα ορισμένες φορές αποτελούν μορφή κινήτρων, γιατί παρακινούν τον άνθρωπο να προβεί σε ιδιαίτερες μορφές συμπεριφοράς.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα συναισθήματα ωθούν τον άνθρωπο σε δράση, ενισχύουν μια συμπεριφορά ή συντελούν στον τερματισμό της και τον κατευθύνουν σε θετικές ή αρνητικές μορφές ενέργειας (προσέγγιση ή απομάκρυνση)· ρυθμίζουν, οργανώνουν και κατευθύνουν τη συμπεριφορά, ενισχύοντας τη λειτουργία των κινήτρων ή λειτουργώντας και τα ίδια ως κίνητρα. Η συμπεριφορά δεν αποσυνδέεται εύκολα από τα συναισθήματα που τη συνοδεύουν, ιδίως σε καταστάσεις έντασης, ενώ τα ψυχολογικά κίνητρα περιλαμβάνουν ρητά τα συναισθήματα και τις διαθέσεις.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Ανάλυση κινήτρων και συναισθημάτων σε πραγματικά παραδείγματα

Ερώτηση: Να αναφέρετε παραδείγματα προσώπων από το περιβάλλον σας ή από τις εφημερίδες, και τον Τύπο γενικότερα, ή από τη λογοτεχνία και να αναλύσετε τα κίνητρα των πράξεών τους, καθώς και τα συναισθήματα που συνοδεύουν τις πράξεις τους.

Απάντηση:

• Άσκηση εφαρμογής — ενδεικτική πορεία και παραδείγματα.

  Μεθοδολογία ανάλυσης (με βάση το κεφάλαιο):

  1. Περιγράφουμε την πράξη χωρίς ερμηνείες.
  2. Υποθέτουμε τα κίνητρα, ταξινομώντας τα (εγγενή/επίκτητα, φυσιολογικά/βιολογικά, ψυχολογικά, κοινωνικά) και εντοπίζοντας σε ποιο επίπεδο της ιεραρχίας του Maslow αντιστοιχούν.
  3. Ονομάζουμε τα συναισθήματα που συνοδεύουν την πράξη, με βάση τα είδη (του εγώ, κοινωνικά, πνευματικά, θετικά-αρνητικά, απλά-σύνθετα).
  4. Τηρούμε επιφύλαξη: τα κίνητρα δεν είναι άμεσα παρατηρήσιμα· μόνο έμμεσα και με επιφύλαξη μπορούμε να εξάγουμε συμπεράσματα μέσα από την άμεση παρατήρηση και εξέταση γεγονότων (σελ. 102).

  Ενδεικτικά παραδείγματα:

  α) Από το άμεσο περιβάλλον — ο εργαζόμενος γονέας που κάνει δύο δουλειές.

  • Κίνητρα: φυσιολογικά/βιολογικά (κάλυψη βασικών αναγκών της οικογένειας — η βάση της πυραμίδας), ανάγκη για ασφάλεια (σταθερό και οργανωμένο περιβάλλον για τα παιδιά), κοινωνικά (εκτίμηση και αναγνώριση), ψυχολογικά (αυτοεκτίμηση).
  • Συναισθήματα: κούραση και άγχος (αρνητικά), υπερηφάνεια όταν τα καταφέρνει (θετικό αυτοσυναίσθημα), ενοχή για τον λίγο χρόνο με τα παιδιά (ηθικό συναίσθημα).

  β) Από τον Τύπο — ο εθελοντής σε φυσική καταστροφή.

  • Κίνητρα: κοινωνικά — ο αλτρουισμός μπορεί να θεωρηθεί μια ειδική μορφή κινήτρου (σελ. 102)· ανάγκη του «ανήκειν» και εκτίμησης, ενδεχομένως και αυτοπραγμάτωση (επιτέλεση μιας ιδιαίτερης αποστολής, χαρακτηριστικό των ατόμων που την πλησιάζουν, σελ. 105).
  • Συναισθήματα: συμπόνια και ενσυναίσθηση (κοινωνικά), φόβος για τον κίνδυνο (πρωτογενές), ικανοποίηση και χαρά από την προσφορά.

  γ) Από τον αθλητισμό — ο αθλητής που προπονείται σκληρά για μια διοργάνωση.

  • Κίνητρα: κίνητρο για επίτευξη, με τις δύο παραμέτρους του — ελπίδα για επιτυχία και φόβος για αποτυχία· ενεργοποιείται γιατί στο περιβάλλον υπάρχουν ενδείξεις για αμοιβή της επίδοσης (σελ. 105).
  • Συναισθήματα: θετικά συναισθήματα και υψηλές προσδοκίες πριν, άγχος από τον κίνδυνο αποτυχίας, ευφορία ή απογοήτευση μετά.

  δ) Από τη λογοτεχνία — ο Ζαν Βαλζάν στους «Άθλιους» που κλέβει ένα καρβέλι ψωμί.

  • Κίνητρα: φυσιολογικά (πείνα — αν οι φυσιολογικές ανάγκες δεν καλυφθούν, ο άνθρωπος δεν μπορεί να ασχοληθεί με την ικανοποίηση άλλων αναγκών, σελ. 104), σε σύγκρουση με ηθικούς κανόνες.
  • Συναισθήματα: απόγνωση, ντροπή και τύψεις (ηθικά συναισθήματα), αργότερα ευγνωμοσύνη απέναντι στον επίσκοπο.

  ε) Από την επικαιρότητα — ο μαθητής που αντιδρά βίαια σε έναν χαμηλό βαθμό.

  • Κίνητρα: ανάγκη για εκτίμηση και αυτοεκτίμηση· η έλλειψη αυτοεκτίμησης είναι δυνατόν να οδηγήσει σε συναισθήματα κατωτερότητας, σε αποθάρρυνση και αδυναμία αντιμετώπισης των προβλημάτων (σελ. 104).
  • Συναισθήματα: οργή, ντροπή, φόβος αποτυχίας — και έλλειψη συναισθηματικής νοημοσύνης, όπως στο περιστατικό του Τζέισον (κεφ. 4, σελ. 83).

  Παρατήρηση: όλα τα κίνητρα που έχει ένα άτομο δεν εκφράζονται την ίδια χρονική στιγμή (σελ. 101) — γι' αυτό η ίδια πράξη μπορεί να έχει διαφορετικό κίνητρο σε διαφορετική στιγμή.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: η ανάλυση γίνεται περιγράφοντας πρώτα την πράξη, ταξινομώντας τα υποτιθέμενα κίνητρα (εγγενή-επίκτητα, φυσιολογικά-βιολογικά, ψυχολογικά, κοινωνικά και το επίπεδο στην ιεραρχία του Maslow) και ονομάζοντας τα συναισθήματα κατά είδος, πάντα με επιφύλαξη αφού τα κίνητρα δεν είναι άμεσα παρατηρήσιμα· ενδεικτικά παραδείγματα ο εργαζόμενος γονέας (φυσιολογικά κίνητρα και ασφάλεια, με άγχος, υπερηφάνεια και ενοχή), ο εθελοντής (αλτρουισμός, «ανήκειν», με συμπόνια, φόβο και ικανοποίηση), ο αθλητής (κίνητρο για επίτευξη, με προσδοκίες και άγχος), ο Ζαν Βαλζάν (πείνα σε σύγκρουση με ηθικούς κανόνες) και ο μαθητής που αντιδρά βίαια (ανάγκη εκτίμησης, οργή και ντροπή).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — Εικόνες προσώπων με διάφορα συναισθήματα

Ερώτηση: Να παρουσιάσετε εικόνες προσώπων που διακατέχονται από διάφορα συναισθήματα και να τις σχολιάσετε.

Απάντηση:

• Άσκηση παρουσίασης — ενδεικτική πορεία και σχολιασμός.

  Πώς οργανώνεται:

  1. Συλλογή εικόνων από εφημερίδες, περιοδικά ή φωτογραφίες, χωρίς λεζάντα και χωρίς να φαίνεται το πλαίσιο.
  2. Παρουσίαση στην τάξη και καταγραφή των εικασιών των συμμαθητών για το συναίσθημα κάθε προσώπου.
  3. Αποκάλυψη του πλαισίου (τι πραγματικά συνέβαινε) και σύγκριση με τις εικασίες.
  4. Σχολιασμός με βάση τη θεωρία.

  Άξονες σχολιασμού (σελ. 109-111):

  • Τα επτά κύρια συναισθήματα που εκφράζονται μέσω του προσώπου κατά τον Paul Ekman: Αποστροφή, Έκπληξη, Ευχαρίστηση, Θυμός, Λύπη, Οργή, Φόβος. Για κάθε εικόνα εντοπίζουμε ποια χαρακτηριστικά το δείχνουν (π.χ. ο θυμός εκφράζεται με σφιγμένα χείλη και τεντωμένους τους μυς του προσώπου, σελ. 108).
  • Η σημασία του πλαισίου: η συναισθηματική έκφραση ενός προσώπου δεν μπορεί εύκολα να αναγνωριστεί, εάν δεν είναι εμφανής η κατάσταση που προκάλεσε τα ανάλογα συναισθήματα — σε σχετικό πείραμα με φωτογραφίες το ποσοστό επιτυχίας ήταν 60%. Το επιβεβαιώνει και η εικόνα του βιβλίου με το ζευγάρι που μόλις έμαθε ότι κέρδισε τον πρώτο λαχνό: χωρίς να γνωρίζουμε τι συμβαίνει, από την έκφραση μόνο δεν μπορούμε να τα προσδιορίσουμε (σελ. 106).
  • Συγχύσεις: ορισμένα συναισθήματα συγχέονται πιο εύκολα με άλλα — π.χ. μπορεί να μπερδέψει κανείς την οργή με τον φόβο ή την περιφρόνηση.
  • Κανόνες επίδειξης: σε πολλούς πολιτισμούς υπάρχουν κανόνες που ρυθμίζουν την έκφραση των συναισθημάτων και καθορίζουν τι πρέπει να εκφραστεί μέσω του προσώπου — άρα η έκφραση διαφέρει από πολιτισμό σε πολιτισμό· χρήσιμο είναι να συγκρίνουμε εικόνες από διαφορετικούς πολιτισμούς.
  • Άλλες δίοδοι έκφρασης: χειρονομίες, στάση του σώματος και φωνή — η θλίψη εκφράζεται με αργή ομιλία και χαμηλό τόνο, ο χαρούμενος μιλά γρήγορα, ο φοβισμένος έχει πολύ υψηλό τόνο· ορισμένα συναισθήματα γίνονται καλύτερα αντιληπτά μέσω του προσώπου (οργή, ευτυχία) και άλλα μέσω της φωνής (φόβος). Τα μάτια αποτελούν την πιο σημαντική δίοδο για την επικοινωνία μεταξύ των ανθρώπων.
  • Λειτουργία της έκφρασης: με την έκφραση των συναισθημάτων κάνουμε γνωστά τα συναισθήματά μας στους άλλους — όταν οι άνθρωποι αισθανθούν ότι ένα παιδί είναι θυμωμένο ή φοβάται, τότε ενδέχεται να προσπαθήσουν να το ηρεμήσουν.

  Ενδεικτικά συμπεράσματα της άσκησης:

  • Τα «ακραία» συναισθήματα (χαρά, θυμός) αναγνωρίζονται ευκολότερα από τα σύνθετα (ζήλια, σεβασμός), που αποτελούνται από άλλα απλά συναισθήματα (σελ. 109).
  • Χωρίς πλαίσιο, οι εικασίες πέφτουν έξω σε σημαντικό ποσοστό — όπως δείχνει και το 60% του πειράματος.
  • Η ίδια έκφραση ερμηνεύεται διαφορετικά από διαφορετικά άτομα, γιατί οι υποκειμενικές ερμηνείες και όχι τα αντικειμενικά γεγονότα καθορίζουν σε έναν βαθμό τα συναισθήματα (σελ. 108).

  Παιδαγωγική προέκταση: για τον/την βρεφονηπιοκόμο η άσκηση καλλιεργεί την αναγνώριση των συναισθημάτων των άλλων (ενσυναίσθηση) — δεξιότητα ιδιαίτερα σημαντική στα επαγγέλματα που σχετίζονται με κοινωνική προσφορά και διδασκαλία (κεφ. 4, σελ. 82). Ανάλογο υλικό (εικόνες προσώπων με συναισθήματα) χρησιμοποιείται και με τα ίδια τα παιδιά, για να μάθουν να ονομάζουν αυτό που νιώθουν.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: συλλογή εικόνων χωρίς λεζάντα, καταγραφή των εικασιών της τάξης, αποκάλυψη του πλαισίου και σχολιασμός με βάση τα επτά κύρια συναισθήματα του Ekman (αποστροφή, έκπληξη, ευχαρίστηση, θυμός, λύπη, οργή, φόβος), τη δυσκολία αναγνώρισης χωρίς εμφανές πλαίσιο (ποσοστό επιτυχίας 60%), τις συχνές συγχύσεις οργής-φόβου-περιφρόνησης, τους πολιτισμικούς «κανόνες επίδειξης» και τις άλλες διόδους έκφρασης (στάση σώματος, φωνή, μάτια)· συμπέρασμα ότι τα απλά συναισθήματα αναγνωρίζονται ευκολότερα από τα σύνθετα και ότι οι υποκειμενικές ερμηνείες καθορίζουν σε βαθμό το τι «διαβάζουμε» — άσκηση χρήσιμη για την ενσυναίσθηση του/της βρεφονηπιοκόμου.

Κριτήρια αξιολόγησης: