Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 7 (1-4) (σελ. 152) – ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 7 (1-4)

Πλήρεις λύσεις των 4 ερωτήσεων του κεφαλαίου 7 — ορισμός της Εξελικτικής Ψυχολογίας, σύγκριση εξέλιξης και ανάπτυξης, επίδραση του δυτικού πολιτισμού στην ανάπτυξη του παιδιού και αποδείξεις της αλληλεπίδρασης ωρίμασης και περιβάλλοντος.

Ερώτηση 1 — Ορισμός της Εξελικτικής Ψυχολογίας

Ερώτηση: Δώστε τον ορισμό της Εξελικτικής Ψυχολογίας.

Απάντηση:

• Ορισμός (σελ. 138): «Η εξελικτική ψυχολογία είναι ο κλάδος που μελετά τις αλλαγές που συμβαίνουν στον άνθρωπο σε όλη τη διάρκεια της ζωής του.»

  Στην ανακεφαλαίωση (σελ. 152) διατυπώνεται πληρέστερα: «Η Εξελικτική Ψυχολογία είναι ο επιστημονικός κλάδος που μελετά την πορεία του ανθρώπου, όπως αυτός αναπτύσσεται και μεγαλώνει σε όλη τη διάρκεια της ζωής του στο σωματικό, γνωστικό και ψυχοκοινωνικό τομέα.»

  Συμπληρωματικά στοιχεία:

  • Οι εξελικτικοί ψυχολόγοι είναι οι επιστήμονες που μελετούν τον άνθρωπο, καθώς αυτός αναπτύσσεται και μεγαλώνει καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής του· οι αλλαγές στη βιολογική, ψυχολογική και κοινωνική λειτουργία έχουν για καθένα μας διαφορετικά σημεία εκκίνησης και λήξης και διαφορετική τροχιά εξέλιξης — το μόνο που παραμένει σταθερό είναι η αλλαγή.
  • Μέθοδοι μελέτης: η κλινική μελέτη, η παρατήρηση και το πείραμα· ευρύτερα χρησιμοποιούνται η διαχρονική μέθοδος (επιλέγεται μια ομάδα ατόμων, η οποία εξετάζεται επί σειρά ετών ανά διαστήματα) και η συγχρονική (εξετάζονται ταυτόχρονα πολλές ομάδες, κάθε μία εκπροσωπεί μια μελετώμενη ηλικία, με μία μόνο εξέταση).
  • Στο κεφάλαιο 1 αναφέρεται ως κλάδος που εξετάζει τα μοντέλα και τα αίτια της αλλαγής της συμπεριφοράς, καθώς τα άτομα εξελίσσονται και αλλάζουν στάδια ανάπτυξης, και ασχολείται με τη συμπεριφορά κατά τη βρεφική, τη νηπιακή, την παιδική, την εφηβική, την ώριμη και τη γεροντική ηλικία (σελ. 21).
  • Η οπτική που εισήγαγε: βλέπουμε και ερμηνεύουμε τον άνθρωπο ως ένα διαρκώς εναλλασσόμενο σύστημα που βασίζεται στη βιολογία, αλλά και στην επίδραση της υποκειμενικής εμπειρίας (σελ. 140).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Είναι ο επιστημονικός κλάδος που μελετά τις αλλαγές οι οποίες συμβαίνουν στον άνθρωπο σε όλη τη διάρκεια της ζωής του — την πορεία του καθώς αναπτύσσεται και μεγαλώνει στον σωματικό, γνωστικό και ψυχοκοινωνικό τομέα — με μεθόδους την κλινική μελέτη, την παρατήρηση και το πείραμα και, ευρύτερα, τη διαχρονική και τη συγχρονική μέθοδο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Εξέλιξη και ανάπτυξη

Ερώτηση: Να συγκρίνετε τις έννοιες εξέλιξη και ανάπτυξη.

Απάντηση:

• Το βιβλίο θέτει ρητά το ζήτημα (σελ. 138-139): «Τι είναι όμως η εξέλιξη; Η απάντηση δεν είναι τόσο εύκολη, γιατί η εξέλιξη θα πρέπει να διαφοροποιηθεί από άλλες έννοιες, όπως, για παράδειγμα, από αυτήν της ανάπτυξης.»

  Η εξέλιξη:

  • Είναι «μια συστηματική αλλαγή που δε γίνεται με τυχαίο τρόπο αλλά με τρόπο σταθερό, προοδευτικό και μόνιμο».
  • Αφορά την αλλαγή που παρατηρούμε κατά τη διάρκεια της ζωής ενός ανθρώπου και όχι τις αλλαγές μεταξύ γενεών.
  • Αφορά τις προβλεπόμενες αλλαγές για όλους τους ανθρώπους και όχι για μια μειονότητα.
  • Αφορά την αλλαγή της ηλικίας του ανθρώπου και της αυξανόμενης εμπειρίας του.
  • Είναι μια διαδικασία μεταβολής που φέρνει στην επιφάνεια την αρνητική ή τη θετική πλευρά της αλλαγής στη ζωή του ανθρώπου.

  Η ανάπτυξη:

  • «Η ανάπτυξη είναι η έκφραση της θετικής πάντοτε μορφής εξέλιξης.»

  Σύγκριση: | | Εξέλιξη | Ανάπτυξη | |---|---|---| | Κατεύθυνση | θετική ή αρνητική | πάντοτε θετική | | Εύρος | η γενική έννοια της συστηματικής αλλαγής | υποσύνολο της εξέλιξης — η θετική της όψη | | Χαρακτήρας | σταθερή, προοδευτική, μόνιμη, όχι τυχαία | πρόοδος και βελτίωση | | Παράδειγμα | η μείωση της μνημονικής ικανότητας και της σωματικής αντοχής στις μεγάλες ηλικίες είναι εξέλιξη | η κατάκτηση του βαδίσματος ή της αφηρημένης σκέψης είναι ανάπτυξη |

  Το έργο του εξελικτικού ψυχολόγου (σελ. 139): «καλείται να αναγνωρίσει την αλλαγή, αλλά και τη συνέχεια της έκφρασής της, όταν αυτή υπάρχει, και να εντοπίσει τον τρόπο με τον οποίο μεταβάλλεται» — γιατί πολλές φορές η ψυχολογική ανάπτυξη αφορά αλλαγές στον τρόπο έκφρασης μιας συμπεριφοράς. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του κλάματος: «Το κλάμα ενός βρέφους σημαίνει το ίδιο πράγμα με το κλάμα ενός ενηλίκου; Η εξωτερική εκδήλωση, το δάκρυ, είναι κοινό και για τις δύο ηλικίες» — ο ψυχολόγος πρέπει να εντοπίσει τα ίχνη της συνέχειας αυτής της συμπεριφοράς, ώστε να προσεγγίσει τη φύση της εξελικτικής αλλαγής.

  Οι κυριότερες εκφάνσεις της ανάπτυξης (σελ. 139): σωματική (φυσική αλλαγή του σώματος και κινητική εξέλιξη), γνωστική (σκέψη και γλώσσα), κοινωνικο-συναισθηματική (αλλαγή στην προσωπικότητα και στις σχέσεις με τους γύρω) — και η εξέλιξη περιλαμβάνει την αλληλεπίδραση όλων των αλλαγών και στις τρεις εκφάνσεις, αφού οι άνθρωποι εκφράζονται με έναν ενοποιημένο τρόπο και όχι τμηματικά.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η εξέλιξη είναι συστηματική αλλαγή που δεν γίνεται τυχαία αλλά σταθερά, προοδευτικά και μόνιμα, αφορά τη διάρκεια της ζωής ενός ανθρώπου (όχι τις αλλαγές μεταξύ γενεών), τις προβλεπόμενες αλλαγές για όλους και την αύξηση της ηλικίας και της εμπειρίας, και φέρνει στην επιφάνεια τη θετική ή την αρνητική πλευρά της αλλαγής· η ανάπτυξη είναι η έκφραση της θετικής πάντοτε μορφής εξέλιξης — άρα υποσύνολό της, με εκφάνσεις τη σωματική, τη γνωστική και την κοινωνικο-συναισθηματική, που αλληλεπιδρούν.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Επίδραση του δυτικού πολιτισμού στην ανάπτυξη

Ερώτηση: Δώστε παραδείγματα επίδρασης του δυτικού πολιτισμού στην ολόπλευρη ανάπτυξη του παιδιού.

Απάντηση:

• Το πλαίσιο που δίνει το βιβλίο (σελ. 142): παρότι υπάρχουν κοινά βασικά στάδια εξέλιξης για όλους τους ανθρώπους, «οι κοινωνικοί και πολιτισμικοί παράγοντες καθορίζουν πολλές φορές την ανάπτυξη αυτή» — «η εξέλιξη του κοινωνικού παράγοντα γίνεται στους δύο πολιτισμούς με διαφορετικό τρόπο με βάση τον διαφορετικό πολιτισμό».

  Το παράδειγμα του βιβλίου (σελ. 142): οι Whiting και Whiting (1975) μελέτησαν τον χρόνο που αφιερώνει στην εργασία και τον χρόνο που αφιερώνει στο παιχνίδι ένα παιδί και βρήκαν ότι η αναλογία ποικίλλει από πολιτισμό σε πολιτισμό: στους Nyansongo της Κένυας τα παιδιά αφιερώνουν κατά μέσο όρο το 41% του χρόνου τους στη δουλειά, ενώ στους Αμερικανούς της πόλης Orchhard μόνο το 2%. Άρα η κοινωνική ανταπόκριση στις απαιτήσεις της συγκεκριμένης κοινωνίας απαιτεί διαφορετικό ρυθμό ανάπτυξης σε πολύ διαφορετικές ηλικίες.

  Ενδεικτικά παραδείγματα επίδρασης του δυτικού πολιτισμού ανά τομέα ανάπτυξης:

  Α. Σωματική/κινητική ανάπτυξη

  • Μακρά «παιδικότητα» και ελάχιστη εργασία: το παιδί παίζει αντί να εργάζεται (2% έναντι 41%), άρα η κινητική του ανάπτυξη ασκείται μέσα από παιχνίδι και οργανωμένο αθλητισμό και όχι μέσα από παραγωγική εργασία.
  • Βελτίωση της διατροφής και της ιατρικής φροντίδας → αύξηση του ύψους (το βιβλίο αναφέρει ρητά το διαρκώς αυξανόμενο ύψος λόγω της βελτίωσης της διατροφής, σελ. 86) και βελτίωση των επιδόσεων (μικρο-θρεπτικές έρευνες).
  • Αντίθετα, καθιστική ζωή, τηλεόραση και οθόνες περιορίζουν την κίνηση.

  Β. Γνωστική ανάπτυξη

  • Παρατεταμένη υποχρεωτική εκπαίδευση: παιδιά με ανώτερο I.Q. τείνουν να ολοκληρώνουν τη φοίτηση, να πηγαίνουν στο πανεπιστήμιο και να επιλέγουν απαιτητικότερα επαγγέλματα, ενώ το ίδιο το σχολείο με τα χρόνια εκπαίδευσης αλλάζει τις ικανότητες και αυξάνει τις επιδόσεις (σελ. 88).
  • «Τεχνολογική νοημοσύνη»: οι δυτικοί πολιτισμοί ενθαρρύνουν τη νοημοσύνη που σχετίζεται με την ανάπτυξη και βελτίωση της τεχνολογίας, και τα δυτικά σχολεία ευνοούν μαθητές με ταχύτητα στη σκέψη, ικανότητα λύσης προβλημάτων με λιγότερες κινήσεις, δημιουργική σκέψη και σκέψη πέρα των δεδομένων πληροφοριών (σελ. 78).
  • Έμφαση στην ταχύτητα: κατά τον Sternberg (1981) οι δυτικές κοινωνίες δίνουν έμφαση στην ταχύτητα των νοητικών διεργασιών, ενώ άλλες θεωρούν σημαντικότερη την εμβάθυνση.
  • Φαινόμενο Flynn: μέση αύξηση 3 μονάδων I.Q. ανά δεκαετία, που αποδίδεται στη συνθετότερη ζωή, την ενημέρωση, την αυξημένη σχολική παρακολούθηση και τη σύγχρονη τεχνολογία (σελ. 89).

  Γ. Κοινωνικο-συναισθηματική ανάπτυξη

  • Ατομικότητα και ανταγωνισμός: οι δυτικές καπιταλιστικές κοινωνίες έχουν σύστημα αξιών που ευνοεί τον ανταγωνισμό (σελ. 128), σε αντίθεση με πολιτισμούς που τονίζουν την κοινωνική υπευθυνότητα, τη συνεργατικότητα, την υπακοή και τον σεβασμό των μικρότερων προς τους μεγαλύτερους (Αφρική, Ασία — σελ. 79-80).
  • Νωρίς και συστηματική κοινωνικοποίηση εκτός οικογένειας (βρεφονηπιακός σταθμός, νηπιαγωγείο), με πρώτες φιλίες του Νηπιαγωγείου (σελ. 144).
  • Παρατεταμένη εξάρτηση και όψιμη ενηλικίωση: η επαγγελματική απόφαση μετατίθεται στην εφηβεία και αργότερα (σελ. 145).
  • Μεγαλύτερος προσωπικός χώρος και διαφορετικοί κοινωνικοί κανόνες (π.χ. Βρετανοί και Σκανδιναβοί κρατούν μεγαλύτερη απόσταση από Γάλλους και Άραβες, σελ. 122).
  • Ισχυρή επίδραση των μέσων μαζικής επικοινωνίας ως φορέων κοινωνικοποίησης (σελ. 120) και προτύπων μίμησης (κοινωνική μάθηση κατά Bandura — οι ήρωες του κινηματογράφου είναι ισχυρότερα μοντέλα, σελ. 42).

  Συμπέρασμα: οι διαφορές μεταξύ πολιτισμών βρίσκονται στις ικανότητες με τις οποίες κάθε πολιτισμός «περιμένει» να εκφραστεί η νοημοσύνη (σελ. 80) — ο δυτικός πολιτισμός επιμηκύνει την παιδική ηλικία, δίνει έμφαση στη σχολική και τεχνολογική γνώση, στην ατομικότητα και στην ταχύτητα, ενώ αφήνει λιγότερο χώρο στην πρακτική εργασία, στη συνεργατικότητα και στην εμβάθυνση.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτικά παραδείγματα: σωματικά — μακρά «παιδικότητα» με παιχνίδι αντί για εργασία (2% του χρόνου έναντι 41% στην Κένυα κατά τους Whiting), βελτίωση διατροφής και αύξηση του ύψους, αλλά και καθιστική ζωή· γνωστικά — παρατεταμένη υποχρεωτική εκπαίδευση που αυξάνει τις επιδόσεις, «τεχνολογική νοημοσύνη» και σχολεία που ευνοούν ταχύτητα και δημιουργική σκέψη, έμφαση στην ταχύτητα αντί στην εμβάθυνση κατά τον Sternberg, φαινόμενο Flynn· κοινωνικο-συναισθηματικά — ατομικότητα και ανταγωνισμός των δυτικών καπιταλιστικών κοινωνιών, πρώιμη κοινωνικοποίηση εκτός οικογένειας, παρατεταμένη εξάρτηση, διαφορετικοί κανόνες προσωπικού χώρου και ισχυρή επίδραση των ΜΜΕ ως φορέων κοινωνικοποίησης και προτύπων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — Αλληλεπίδραση ωρίμασης και περιβάλλοντος

Ερώτηση: Δώστε αποδείξεις της αλληλεπίδρασης ωρίμασης και περιβάλλοντος μέσα από τη δική σας εμπειρία.

Απάντηση:

• Το θεωρητικό πλαίσιο (σελ. 147-151): ωρίμαση = οι κληρονομικές καταβολές που καθορίζουν το γενικό πλάνο για την πορεία της ανάπτυξής μας και λειτουργεί τελείως ανεξάρτητα από το περιβάλλον· μάθηση = η διαδικασία που αφορά την άσκηση και την ατομική προσπάθεια και αναφέρεται στην κοινωνικοπολιτισμική διαδικασία ανάπτυξης. Η σχέση τους δεν είναι αθροιστική ή εναλλακτική αλλά δυναμική, πολλαπλασιαστική: δεν μπορεί να υπάρξει κανενός είδους μάθηση, αν ένας από τους παράγοντες απουσιάζει πλήρως.

  Οι αποδείξεις που δίνει το ίδιο το βιβλίο:

  • Η ομιλία (σελ. 140): κανένα βρέφος έξι μηνών δεν μπορεί να επικοινωνήσει με προτάσεις (όριο ωρίμασης), αλλά παιδί που ζει σε περιβάλλον χωρίς ερεθίσματα και ανταπόκριση θα μιλήσει πολύ αργότερα (όριο μάθησης) — ο χρόνος και ο τρόπος που θα μάθει να μιλά ένα παιδί είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης της βιολογικής ωρίμασής του και της προηγούμενης εμπειρίας του.
  • Το εύρος αντίδρασης και το χρώμα του δέρματος (σελ. 148): σε περιοχές με λίγο ήλιο, άνθρωποι με γονίδια για σκούρο δέρμα έχουν σχετικά ανοιχτόχρωμη επιδερμίδα, ενώ οι ίδιοι σε τροπικές περιοχές θα έχουν σκούρα — κάθε κληρονομική καταβολή έχει πολλούς τρόπους εκδίπλωσης, ανάλογα με τις περιβαλλοντικές συνθήκες.
  • Η έρευνα του Πανεπιστημίου της Βόρειας Καρολίνας (σελ. 149): σε 112 μωρά έως τα 4 τους χρόνια, στα δύο τους χρόνια το 11% της νοημοσύνης προβλεπόταν από τον συνδυασμό γονιδίων και περιβάλλοντος και στα τέσσερα το 29%· για τα δίχρονα καθοριστικός ήταν ο δείκτης νοημοσύνης της μητέρας, ενώ για τα τετράχρονα το οικογενειακό περιβάλλον — μετά τη βρεφική ηλικία η μάθηση προηγείται της κληρονομικότητας.
  • Οι κρίσιμες περίοδοι (σελ. 150-151): τα χηνάκια του Lorenz (μόνο τις πρώτες 36 ώρες, φαινόμενο της αποτύπωσης)· η εγκεφαλική ανάπτυξη του εμβρύου μεταξύ 26ης και 35ης εβδομάδας, όπου η ελλιπής διατροφή της εγκύου μπορεί να επιφέρει μείωση των εγκεφαλικών κυττάρων ως και 40%· τα «άγρια παιδιά», που παρουσίασαν νοητική καθυστέρηση και δεν μπόρεσαν ποτέ να μάθουν κάποια γλώσσα· τα παιδιά που μεγαλώνουν σε ιδρύματα με περιορισμένα ερεθίσματα.
  • Ο γονότυπος διαμορφώνει το περιβάλλον (σελ. 149): τα ζωηρά, χαμογελαστά μωρά προκαλούν μεγαλύτερη αλληλεπίδραση με το πρόσωπο που τα φροντίζει, σε σύγκριση με τα νωχελικά, ενώ κάθε άτομο ψάχνει το περιβάλλον που ταιριάζει στον γονότυπό του (το παιδί που αγαπά τη μουσική μαθαίνει όργανο κ.ο.κ.).

  Ενδεικτικές «αποδείξεις» από την προσωπική εμπειρία (η ερώτηση ζητά προσωπικά παραδείγματα — ενδεικτικά):

  1. Το βάδισμα: κανένα παιδί δεν περπατά στους 4 μήνες, όσο κι αν το «γυμνάσουμε» (ωρίμαση)· ωστόσο, παιδί που μένει συνεχώς στο καρότσι ή στο πάρκο περπατά αργότερα από παιδί με ελεύθερο χώρο και ενθάρρυνση (μάθηση).
  2. Ο έλεγχος των σφιγκτήρων: η εκπαίδευση στην τουαλέτα αποτυγχάνει αν επιχειρηθεί πριν από τη νευρομυϊκή ωρίμαση, ενώ καθυστερεί αν κανείς δεν την υποστηρίξει — ο πρόωρος εξαναγκασμός αποβαίνει άκαρπος και προκαλεί κακή διάθεση και ένταση (σελ. 151).
  3. Η ξένη γλώσσα: αδέλφια με παρόμοιες καταβολές αποκτούν πολύ διαφορετική προφορά ανάλογα με την ηλικία έναρξης — δείχνοντας κρίσιμη περίοδο για τη φωνολογία.
  4. Το μουσικό όργανο ή ο αθλητισμός: παιδί με έμφυτη κλίση που δεν βρίσκει ευκαιρία δεν εξελίσσεται· παιδί με λιγότερη κλίση αλλά συστηματική άσκηση μπορεί να προοδεύσει — αλλά αν λείπει εντελώς ο ένας παράγοντας, δεν υπάρχει αποτέλεσμα.
  5. Δύο παιδιά στην ίδια τάξη με το ίδιο πρόγραμμα έχουν διαφορετική πρόοδο: το ίδιο περιβάλλον επιδρά διαφορετικά σε άτομα με διαφορετικές καταβολές ή με ίδιες καταβολές αλλά με διαφορετικές εμπειρίες (σελ. 150).

  Παιδαγωγικό συμπέρασμα (σελ. 151): «Κάθε γνώση κατακτάται, μόνο όταν το παιδί είναι σε θέση να την προσλάβει» — γι' αυτό ο/η βρεφονηπιοκόμος περιμένει την ετοιμότητα και ταυτόχρονα εξασφαλίζει τα ερεθίσματα στην κατάλληλη στιγμή.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: αποδείξεις είναι η ομιλία (κανένα εξάμηνο βρέφος δεν μιλά με προτάσεις, αλλά και παιδί χωρίς ερεθίσματα μιλά πολύ αργότερα), το εύρος αντίδρασης με το χρώμα του δέρματος και την ηλιοφάνεια, η έρευνα της Βόρειας Καρολίνας (στα 2 έτη καθοριστικό το I.Q. της μητέρας, στα 4 το οικογενειακό περιβάλλον), οι κρίσιμες περίοδοι (χηνάκια του Lorenz στις πρώτες 36 ώρες, εμβρυϊκή διατροφή 26ης-35ης εβδομάδας, «άγρια παιδιά», παιδιά ιδρυμάτων) και το ότι ο γονότυπος διαμορφώνει το περιβάλλον· από την προσωπική εμπειρία, το βάδισμα, ο έλεγχος των σφιγκτήρων, η προφορά σε ξένη γλώσσα, η μουσική ή ο αθλητισμός και η διαφορετική πρόοδος παιδιών στην ίδια τάξη — αφού η σχέση ωρίμασης και μάθησης είναι πολλαπλασιαστική και κάθε γνώση κατακτάται μόνο όταν το παιδί είναι σε θέση να την προσλάβει.

Κριτήρια αξιολόγησης: