Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 1 (1-4) (σελ. 24) – ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 1 (1-4)

Πλήρεις λύσεις των 4 ερωτήσεων-δραστηριοτήτων του κεφαλαίου 1 — αντικείμενο της Ψυχολογίας, έννοια της συμπεριφοράς, επιλογή κλάδου/ειδικότητας ψυχολόγου και άσκηση ενδοσκόπησης.

Ερώτηση 1 — Αντικείμενο της Ψυχολογίας

Ερώτηση: Ποιο είναι το αντικείμενο της Ψυχολογίας;

Απάντηση:

• Η Ψυχολογία είναι η επιστήμη που μελετά όσα αποτελούν την καθημερινή πραγματικότητα της ζωής του ανθρώπου, δηλαδή την αγάπη, τη δημιουργία, την ανάπτυξη, τη δημιουργικότητα, τον έρωτα, την αντίληψη, τη μάθηση, τα κίνητρα, τον θάνατο κ.ά. (σελ. 13).

  Ασχολείται με την παρατήρηση, την έρευνα, τη μελέτη και την κατανόηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Συγκεκριμένα, εξετάζει πώς σκέπτεται, εξελίσσεται, νιώθει και συμπεριφέρεται ο άνθρωπος.

  Το αντικείμενό της είναι επομένως η μελέτη του ανθρώπου ως πολυδιάστατης οντότητας: γεννιέται, αναπτύσσεται, μαθαίνει, σκέπτεται, αισθάνεται και ζει κάτω από διάφορες συνθήκες — στην οικογένεια, στο σχολείο, στον χώρο εργασίας, στην ευρύτερη κοινωνία. Γι' αυτό έχει αναπτύξει διάφορους κλάδους, καθένας από τους οποίους ασχολείται ειδικά με κάποια διάσταση του ανθρώπου και όλοι μαζί συνεισφέρουν στην καλύτερη κατανόησή του (σελ. 20).

  Προσοχή: εκφράσεις όπως «είμαι καλός ψυχολόγος εγώ» ή «τον ψυχολόγησα αμέσως» δείχνουν πόσο λανθασμένα αντιλαμβάνεται την έννοια της Ψυχολογίας το άτομο που τις χρησιμοποιεί (σελ. 14).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η Ψυχολογία μελετά την καθημερινή πραγματικότητα της ζωής του ανθρώπου (αγάπη, δημιουργία, ανάπτυξη, αντίληψη, μάθηση, κίνητρα κ.ά.) και ασχολείται με την παρατήρηση, την έρευνα, τη μελέτη και την κατανόηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς — εξετάζει δηλαδή πώς σκέπτεται, εξελίσσεται, νιώθει και συμπεριφέρεται ο άνθρωπος, ως πολυδιάστατη οντότητα που μελετάται από τους επιμέρους κλάδους της.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Η έννοια της συμπεριφοράς

Ερώτηση: Τι είναι η συμπεριφορά;

Απάντηση:

• Η συμπεριφορά είναι το αντικείμενο μελέτης της Ψυχολογίας: η επιστήμη ασχολείται με την παρατήρηση, την έρευνα, τη μελέτη και την κατανόηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς και συγκεκριμένα εξετάζει πώς σκέπτεται, εξελίσσεται, νιώθει και συμπεριφέρεται ο άνθρωπος (σελ. 13).

  Με βάση το κεφάλαιο, η συμπεριφορά δεν είναι μόνο ό,τι φαίνεται εξωτερικά: κάθε σχολή σκέψης φωτίζει και μια διάστασή της (σελ. 19-20):

  • Ψυχοδυναμική: η συμπεριφορά καθορίζεται και από ασυνείδητες παρορμήσεις, επιθυμίες και εσωτερικές συγκρούσεις.
  • Συμπεριφοριστική: μελετά τη συμπεριφορά που μπορεί να παρατηρηθεί και τους τρόπους που διευκολύνουν τη μάθηση, με σημαντικό ρόλο της αμοιβής και της τιμωρίας.
  • Ανθρωπιστική: εξηγεί τη συμπεριφορά με βάση τον τρόπο που βλέπει το άτομο τον εαυτό του και τον βαθμό αυτοπραγμάτωσής του.
  • Ψυχοβιολογική: η συμπεριφορά κατανοείται με την παρατήρηση της λειτουργίας του εγκεφάλου, του νευρικού και του ενδοκρινικού συστήματος, των κληρονομικών καταβολών και της βιοχημείας του ατόμου.
  • Γνωστική: ερμηνεύει τη συμπεριφορά σε σχέση με τον τρόπο που το άτομο επεξεργάζεται τις πληροφορίες (σκέψη, γνώση, αντίληψη, κατανόηση, μνήμη, λήψη αποφάσεων, κρίση).

  Επομένως η συμπεριφορά είναι το σύνολο των εκδηλώσεων του ανθρώπου — σκέψεων, συναισθημάτων και πράξεων — που παρατηρούνται και μελετώνται επιστημονικά, και η ποικιλία και η πολυπλοκότητά της κάνουν τη διερεύνησή της μια ενδιαφέρουσα πρόκληση (σελ. 13).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η συμπεριφορά είναι το σύνολο των εκδηλώσεων του ανθρώπου — σκέψεων, συναισθημάτων και πράξεων — που η Ψυχολογία παρατηρεί, ερευνά και μελετά· δεν περιορίζεται στα εξωτερικά ορατά στοιχεία, αφού κάθε σχολή τη φωτίζει διαφορετικά (ασυνείδητες παρορμήσεις, παρατηρήσιμη συμπεριφορά και μάθηση, εικόνα του εαυτού, βιολογικές λειτουργίες, επεξεργασία πληροφοριών), και η πολυπλοκότητά της καθιστά τη διερεύνησή της ενδιαφέρουσα πρόκληση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Επιλογή ειδικότητας ψυχολόγου

Ερώτηση: Ο Γιαννάκης, μαθητής της πρώτης Δημοτικού, αργεί το πρωί στο σχολείο, μοιάζει αφηρημένος, τον τελευταίο καιρό δεν τα πάει καλά με τα μαθήματά του και στο διάλειμμα αρνείται να βγει στην αυλή και να παίξει με τα άλλα παιδιά. Η δασκάλα του θέλει να προτείνει στους γονείς του να τον δει ένας ειδικός. Εσείς σε ποια ειδικότητα ψυχολόγου θα προτείνατε να πάει ο Γιαννάκης; Αιτιολογήστε την πρότασή σας.

Απάντηση:

• Άσκηση εφαρμογής — ενδεικτική απάντηση με βάση τους κλάδους της Ψυχολογίας (σελ. 20-22).

  Τα δεδομένα του περιστατικού: σχολική ηλικία (Α΄ Δημοτικού), πτώση της επίδοσης, έλλειψη συγκέντρωσης («μοιάζει αφηρημένος»), καθυστέρηση στην προσέλευση και κοινωνική απόσυρση (αρνείται να παίξει με τα άλλα παιδιά). Πρόκειται δηλαδή για δυσκολίες που εκδηλώνονται μέσα στο σχολικό πλαίσιο και αφορούν τη μάθηση και τη σχολική προσαρμογή.

  Πρόταση: Παιδαγωγική ή Εκπαιδευτική Ψυχολογία — ο κλάδος που διερευνά τις διαδικασίες μάθησης και διδασκαλίας, ερευνά τα κίνητρα των μαθητών για μάθηση, τη φύση και τα αίτια των ατομικών διαφορών ως προς τη μάθηση και τις νοητικές τους ικανότητες και αναπτύσσει αρχές και τεχνικές για την επίλυση εκπαιδευτικών προβλημάτων. Είναι επομένως ο ειδικός που μπορεί να διερευνήσει γιατί υποχωρεί η επίδοση και η συμμετοχή του Γιαννάκη και να προτείνει παρέμβαση μέσα στο σχολείο.

  Συμπληρωματικά, ανάλογα με τα ευρήματα:

  • Συμβουλευτική Ψυχολογία: αν το ζήτημα αφορά κυρίως προσωπικές δυσκολίες και σχέσεις, ο συμβουλευτικός ψυχολόγος βοηθά το άτομο να παίρνει αποφάσεις με λογικό και συστηματικό τρόπο και να αναπτύσσει ικανότητες επίλυσης προβλημάτων στην εκπαίδευση, την οικογένεια και την κοινωνία.
  • Κλινική Ψυχολογία: αν υπάρχει υποψία ψυχικής διαταραχής (π.χ. κατάθλιψη, έντονο άγχος), ο κλινικός ψυχολόγος κάνει διάγνωση, αξιολογεί την κατάσταση που προκαλεί το πρόβλημα και αποφασίζει για το είδος και την πορεία της θεραπευτικής αγωγής.

  Αιτιολόγηση της επιλογής: επειδή τα συμπτώματα εντοπίζονται στο σχολικό περιβάλλον και αφορούν μάθηση, κίνητρα και σχολική προσαρμογή, η πρώτη και καταλληλότερη προσέγγιση είναι του εκπαιδευτικού ψυχολόγου· αν όμως η αξιολόγηση δείξει ψυχική διαταραχή, η παραπομπή γίνεται στον κλινικό ψυχολόγο. Χρειάζεται πάντα συνεργασία σχολείου και οικογένειας και ολιστική θεώρηση (σελ. 15), αφού μπορεί να συντρέχουν και σωματικοί ή περιβαλλοντικοί παράγοντες.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: επειδή οι δυσκολίες (πτώση επίδοσης, έλλειψη συγκέντρωσης, καθυστέρηση, κοινωνική απόσυρση) εκδηλώνονται στο σχολικό πλαίσιο και αφορούν μάθηση, κίνητρα και προσαρμογή, προτείνεται πρώτα ο εκπαιδευτικός/παιδαγωγικός ψυχολόγος, που διερευνά τις διαδικασίες μάθησης, τα κίνητρα και τα αίτια των ατομικών διαφορών· συμπληρωματικά ο συμβουλευτικός ψυχολόγος για τις προσωπικές δυσκολίες και ο κλινικός ψυχολόγος αν υπάρχει υποψία ψυχικής διαταραχής, με συνεργασία σχολείου-οικογένειας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — Άσκηση ενδοσκόπησης σε ομάδες

Ερώτηση: Χωριστείτε σε ομάδες 4-6 ατόμων. Καθίστε σε κύκλο και κρατήστε στα χέρια σας, καθένας με τη σειρά του, ένα αντικείμενο (π.χ. ένα τετράδιο, μια μπάλα, ένα κλειδί κ.ά.), το ίδιο για όλους. Χρησιμοποιώντας τη μέθοδο της ενδοσκόπησης περιγράψτε την αισθητική εμπειρία που είχατε από το αντικείμενο, δηλαδή πώς το νιώσατε στην αφή -ζεστό, κρύο, αιχμηρό κ.ά.-, το χρώμα του, τι συναισθήματα και σκέψεις είχατε όταν το αγγίζατε κτλ.

Απάντηση:

• Ομαδική άσκηση — ενδεικτική πορεία και συμπεράσματα.

  Η μέθοδος: η ενδοσκόπηση, που εισήγαγε ο Βουντ, είναι μέθοδος κατά την οποία το άτομο που γίνεται αντικείμενο έρευνας καλείται να συγκεντρωθεί στον εαυτό του και να περιγράψει με λεπτομέρεια τι ακριβώς σκεπτόταν και τι ένιωθε κατά τη διάρκεια των ελεγχόμενων αισθητικών ερεθισμάτων που δεχόταν (σελ. 17).

  Βήματα:

  1. Ομάδες 4-6 ατόμων σε κύκλο, ένα κοινό αντικείμενο για όλους (π.χ. ένα κλειδί).
  2. Κάθε μέλος κρατά το αντικείμενο με κλειστά ή ανοιχτά μάτια και, όταν έρθει η σειρά του, περιγράφει με λεπτομέρεια την εμπειρία του.
  3. Η περιγραφή οργανώνεται με τα χαρακτηριστικά που όρισε ο Βουντ: ποιότητα (ευχάριστη/δυσάρεστη), ένταση (πόσο δυνατά γίνεται αντιληπτή), βαθμός αίσθησης και διάρκεια — καθώς και αφή (ζεστό, κρύο, λείο, τραχύ, αιχμηρό), βάρος, χρώμα, μυρωδιά, σκέψεις και συναισθήματα που προκλήθηκαν.
  4. Καταγραφή κάθε περιγραφής χωρίς σχόλια από τους υπόλοιπους.
  5. Συζήτηση για τις ομοιότητες και τις διαφορές των περιγραφών.

  Ενδεικτικές παρατηρήσεις: οι περιγραφές των φυσικών ιδιοτήτων (χρώμα, σχήμα, θερμοκρασία) συμπίπτουν σε μεγάλο βαθμό, ενώ οι συναισθηματικές αντιδράσεις και οι συνειρμοί διαφέρουν έντονα — το ίδιο κλειδί θυμίζει σε ένα άτομο ασφάλεια και σπίτι και σε άλλο έγνοια ή απώλεια· η θερμοκρασία του αντικειμένου αλλάζει καθώς περνά από χέρι σε χέρι, οπότε η ίδια η αισθητική εμπειρία μεταβάλλεται.

  Ενδεικτικά συμπεράσματα:

  • Το ίδιο ερέθισμα γίνεται αντιληπτό διαφορετικά από κάθε άτομο, γιατί η αντίληψη επηρεάζεται από προηγούμενες εμπειρίες, συναισθήματα και προσδοκίες — θέμα που αναπτύσσεται στο κεφάλαιο των γνωστικών λειτουργιών.
  • Η ενδοσκόπηση δίνει πλούσιο υλικό αλλά είναι υποκειμενική: δύσκολα επαληθεύεται από τρίτους, γι' αυτό και αργότερα προτάθηκαν άλλες μέθοδοι (π.χ. ο Μπρεντάνο πρότεινε την αξιοποίηση της μνήμης και της φαντασίας, σελ. 19).
  • Η άσκηση δείχνει έμπρακτα γιατί η ποικιλία και η πολυπλοκότητα της ανθρώπινης συμπεριφοράς κάνουν τη διερεύνησή της μια ενδιαφέρουσα πρόκληση (σελ. 13).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση ομαδικής άσκησης: εφαρμογή της ενδοσκόπησης του Βουντ — κάθε μέλος κρατά το κοινό αντικείμενο και περιγράφει λεπτομερώς την αισθητική του εμπειρία (αφή, χρώμα, βάρος, ποιότητα, ένταση, βαθμός αίσθησης, διάρκεια) μαζί με σκέψεις και συναισθήματα, ακολουθεί καταγραφή και συζήτηση· συμπέρασμα ότι οι φυσικές ιδιότητες περιγράφονται παρόμοια αλλά τα συναισθήματα και οι συνειρμοί διαφέρουν, γιατί η αντίληψη επηρεάζεται από εμπειρίες και προσδοκίες, και ότι η ενδοσκόπηση δίνει πλούσιο αλλά υποκειμενικό υλικό.

Κριτήρια αξιολόγησης: