Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 4 (1-7) (σελ. 100) – ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 4 (1-7)

Πλήρεις λύσεις των 7 ερωτήσεων-δραστηριοτήτων του κεφαλαίου 4 — τα είδη νοημοσύνης του Gardner, απλή λογική και συναισθηματική νοημοσύνη, χρησιμότητα των τεστ, φαινόμενο Flynn, διαμόρφωση περιβάλλοντος σε νοητική καθυστέρηση, «εξυπνάδα του δρόμου» και σύγκριση προσώπων ως προς τη συναισθηματική νοημοσύνη.

Ερώτηση 1 — Τα είδη νοημοσύνης κατά τον Gardner

Ερώτηση: Ποια είναι τα είδη νοημοσύνης που πρότεινε ο Gardner και σε τι αναφέρεται το καθένα;

Απάντηση:

• Ο Gardner (1983) υποστήριξε ότι η σωστή προσέγγιση της νοημοσύνης γίνεται όχι μόνο με την επαφή μας με τα «κανονικά» παιδιά και τους κανονικούς ενήλικες, αλλά και με μελέτες χαρισματικών ατόμων, δεξιοτεχνών και ειδικών σε διάφορους τομείς, ατόμων που πάσχουν από εγκεφαλικές βλάβες, λαμβάνοντας υπόψη και τις ικανότητες που θεωρούνται σημαντικές σε κάθε πολιτισμό. Η προσέγγισή του ονομάστηκε «θεωρία πολλαπλής νοημοσύνης» και προτείνει επτά διαφορετικά είδη (σελ. 75-76):

  • Α) Γλωσσική νοημοσύνη — π.χ. για να διαβάσουμε ένα βιβλίο ή για να γράψουμε ένα ποίημα.
  • Β) Λογικο-μαθηματική νοημοσύνη — π.χ. για να λύσουμε ένα μαθηματικό πρόβλημα ή για να εξαγάγουμε ένα λογικό συμπέρασμα.
  • Γ) Χωροταξική νοημοσύνη — π.χ. για να τακτοποιήσουμε βαλίτσες στο πορτ-μπαγκάζ.
  • Δ) Μουσική νοημοσύνη — π.χ. για να τραγουδήσουμε ή να συνθέσουμε ένα τραγούδι.
  • Ε) Κιναισθητική/σωματική νοημοσύνη — π.χ. για να χορέψουμε ή να παίξουμε ποδόσφαιρο.
  • ΣΤ) Διαπροσωπική νοημοσύνη — π.χ. για την κατανόηση και την αλληλεπίδραση με τους γύρω μας.
  • Ζ) Ενδοπροσωπική νοημοσύνη — π.χ. για να καταλάβουμε τον εαυτό μας.

  Επιπλέον είδη:

  • Πνευματική νοημοσύνη: περιλαμβάνει το ενδιαφέρον για τα κοσμικά και τα υπαρξιακά θέματα και την αναγνώριση της πνευματικότητας ως επιτεύγματος της ύπαρξης.
  • Υπαρξιακή νοημοσύνη: περιλαμβάνει το ενδιαφέρον για εσχατολογικά θέματα.
  • Φυσιοκρατική νοημοσύνη (πρόταση του 1998): παρατηρείται σε ανθρώπους ικανούς να διακρίνουν φυσικά μοντέλα, όπως διέκρινε ο Δαρβίνος.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Επτά είδη: γλωσσική (ανάγνωση, γραφή ποιήματος), λογικο-μαθηματική (μαθηματικό πρόβλημα, λογικό συμπέρασμα), χωροταξική (τακτοποίηση βαλιτσών), μουσική (τραγούδι, σύνθεση), κιναισθητική/σωματική (χορός, ποδόσφαιρο), διαπροσωπική (κατανόηση και αλληλεπίδραση με τους γύρω) και ενδοπροσωπική (κατανόηση του εαυτού) — με προσθήκες την πνευματική (κοσμικά-υπαρξιακά θέματα), την υπαρξιακή (εσχατολογικά θέματα) και, από το 1998, τη φυσιοκρατική (διάκριση φυσικών μοντέλων).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Απλή λογική και συναισθηματική νοημοσύνη

Ερώτηση: Να συγκρίνετε τις λειτουργίες της απλής λογικής με τη λογική της συναισθηματικής νοημοσύνης.

Απάντηση:

• Η απλή λογική (γνωστική σφαίρα): η νοημοσύνη ουσιαστικά χαρακτηρίζει τη λειτουργία της γνωστικής σφαίρας (σελ. 80) — κατανόηση, συλλογισμοί, επίλυση προβλημάτων, σχολική και ακαδημαϊκή επίδοση. Είναι αυτό που μετρούν κυρίως τα τεστ νοημοσύνης, τα οποία στην πραγματικότητα μετρούν κυρίως τη σχολική επίδοση (σελ. 93).

  Η λογική της συναισθηματικής νοημοσύνης: η ικανότητα ακριβούς αντίληψης, έκφρασης και κατανόησης συναισθημάτων, έτσι ώστε το άτομο να διευκολύνει τη σκέψη του και να ελέγχει το συναίσθημά του, με στόχο τη συναισθηματική και λογική του ωρίμαση (σελ. 80). Συνδέει τη γνωστική με τη συγκινησιακή σφαίρα (συναισθήματα, διαθέσεις, αξιολογήσεις, καταστάσεις όπως η κούραση ή η ενεργητικότητα).

  Σύγκριση με βάση το παράδειγμα του βιβλίου (το περιστατικό με το παλτό, σελ. 79-80):

  • Απάντηση της απλής λογικής: η απαγόρευση από τον διευθυντή της προσφοράς δώρων από δάσκαλο σε μαθητή — λύση που ουσιαστικά αποσιωπά τα συναισθήματα και τιμωρεί όσους νοιάστηκαν και αγκάλιασαν το παιδί.
  • Απάντηση της συναισθηματικής νοημοσύνης: η ενίσχυση από τον διευθυντή του διαλόγου για την εκτόνωση της συναισθηματικής φόρτισης που προκλήθηκε — η αντίδραση που συμπεριλαμβάνει τα συναισθήματα είναι μέρος αυτού που ονομάζουμε συναισθηματική νοημοσύνη.

  Πίνακας σύγκρισης: | | Απλή λογική | Συναισθηματική νοημοσύνη | |---|---|---| | Σφαίρα | γνωστική | γνωστική + συγκινησιακή | | Τι επεξεργάζεται | πληροφορίες, συλλογισμούς | συναισθήματα, διαθέσεις, κίνητρα, σχέσεις | | Πώς αξιολογείται | τεστ νοημοσύνης / I.Q. | δεν αποτυπώνεται στα κλασικά τεστ — δεν παρέχεται από τη σχολική γνώση | | Τι προβλέπει | σχολικές και επαγγελματικές επιδόσεις | ευτυχία και επιτυχία στη ζωή, προσωπική και επαγγελματική εξέλιξη | | Τομείς λειτουργίας | κατανόηση, ανάλυση, υπολογισμός | γνώση και έλεγχος των συναισθημάτων, κίνητρα, ενσυναίσθηση, διαχείριση σχέσεων |

  Τα επιχειρήματα του βιβλίου:

  • Οι διαθέσεις επηρεάζουν τη σκέψη: άνθρωποι με καλή διάθεση νιώθουν πιο υγιείς και βλέπουν την οικονομία να βελτιώνεται, ενώ με κακή διάθεση συμβαίνει το αντίθετο — η διάθεση και ο τρόπος σκέψης επηρεάζονται ανεξάρτητα από την ευφυΐα (σελ. 81).
  • Το πρόβλημα είναι ακριβώς ότι η ακαδημαϊκή, η σχολική νοημοσύνη δεν προετοιμάζει καθόλου ούτε προβλέπει τις αντιδράσεις του ατόμου στις μεταστροφές της ζωής· το υψηλό I.Q. δεν εγγυάται ευδαιμονία, φήμη ή ευτυχία (σελ. 82).
  • Το συναισθηματικό ταλέντο είναι αυτό που καθορίζει πόσο καλά μπορούμε να χειριστούμε οποιαδήποτε ικανότητα έχουμε — γι' αυτό δύο άτομα με την ίδια διανοητική ικανότητα μπορεί το ένα να πάει καλά και το άλλο να αποτύχει (σελ. 83-84). Το επιβεβαιώνουν το περιστατικό του Τζέισον και η έρευνα στους 81 φοιτητές του Ιλλινόις, όπου δέκα χρόνια μετά την αποφοίτηση μόνο ένας στους τέσσερις είχε ανώτερο επαγγελματικό επίπεδο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η απλή λογική ανήκει στη γνωστική σφαίρα, επεξεργάζεται πληροφορίες και συλλογισμούς, μετριέται με τα τεστ νοημοσύνης και προβλέπει κυρίως σχολικές και επαγγελματικές επιδόσεις· η συναισθηματική νοημοσύνη συνδέει τη γνωστική με τη συγκινησιακή σφαίρα, αφορά την ακριβή αντίληψη, έκφραση και κατανόηση των συναισθημάτων με στόχο τη συναισθηματική και λογική ωρίμαση, λειτουργεί στη γνώση και τον έλεγχο των συναισθημάτων, στα κίνητρα, στην ενσυναίσθηση και στη διαχείριση των σχέσεων και σχετίζεται περισσότερο με την ευτυχία και την επιτυχία στη ζωή — όπως δείχνει η διαφορά ανάμεσα στη λύση της απαγόρευσης δώρων και στη λύση του διαλόγου στο περιστατικό με το παλτό.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Πότε είναι χρήσιμα τα τεστ νοημοσύνης

Ερώτηση: Δώστε παραδείγματα συνθηκών κατά τις οποίες η χρήση των τεστ νοημοσύνης θα ήταν χρήσιμη.

Απάντηση:

• Τι μπορεί πραγματικά να μετρήσει ένα τεστ (σελ. 93): «αυτό που πραγματικά καλείται να μετρήσει και μπορεί να μετρήσει ένα τεστ νοημοσύνης είναι κυρίως η σχολική επίδοση. Προσφέρει, δηλαδή, μια δυνατότητα πρόβλεψης επιδόσεων σχολικών και επαγγελματικών» — και με σωστή χρήση τα τεστ είναι σημαντικά εργαλεία (σελ. 94).

  Ενδεικτικές χρήσιμες συνθήκες:

  1. Διάγνωση νοητικής καθυστέρησης — ο αρχικός σκοπός τους: τα τεστ σχεδιάστηκαν και χρησιμοποιήθηκαν αρχικά με στόχο τη διάκριση των νοητικά καθυστερημένων παιδιών από τα φυσιολογικά (σελ. 77), και το 1905 το γαλλικό υπουργείο Παιδείας ανέθεσε στους Σιμόν και Μπινέ τη δημιουργία τεστ που θα επέτρεπε τον διαχωρισμό των μαθητών σε λιγότερο και περισσότερο ευφυείς και θα απεδείκνυε τη νοητική καθυστέρηση (σελ. 90). Παράδειγμα: παιδί χρονολογικής ηλικίας 8 ετών με νοητική ηλικία τετράχρονου — υπάρχει νοητική καθυστέρηση και πρέπει να παρακολουθήσει ειδικό σχολείο (σελ. 90).
  2. Ταξινόμηση της βαρύτητας και σχεδιασμός παρέμβασης: τα όρια I.Q. 50-75 (εκπαιδεύσιμοι), 25-50 (ασκήσιμοι) επιτρέπουν να αποφασιστεί αν είναι εφικτή η φοίτηση, η άσκηση σε αυτοεξυπηρέτηση ή η ένταξη σε ειδικά εργαστήρια (σελ. 95-97).
  3. Έγκαιρος εντοπισμός οριακής νοημοσύνης (I.Q. 70-85), ώστε να δοθεί στήριξη πριν το παιδί βιώσει επανειλημμένη αποτυχία — το βιβλίο τονίζει ότι η σχολική επίδοση είναι ιδιαίτερα επώδυνη διαδικασία για ένα παιδί με υστέρηση που δεν έχει διαγνωστεί και πολύ συχνά οδηγεί σε ψυχικά τραύματα (σελ. 95).
  4. Εντοπισμός ευφυών/χαρισματικών παιδιών (πάνω από 115), για κατάλληλα εμπλουτισμένο πρόγραμμα.
  5. Σχολικός και επαγγελματικός προσανατολισμός: τα τεστ μπορούν να λειτουργήσουν προβλεπτικά ως προς το επαγγελματικό επίπεδο και παιδιά με ανώτερο I.Q. τείνουν να ολοκληρώνουν τη φοίτηση, να πηγαίνουν στο πανεπιστήμιο και να επιλέγουν απαιτητικότερα επαγγέλματα (σελ. 87-88).
  6. Διερεύνηση επιμέρους ικανοτήτων: το τεστ μας επιτρέπει να δούμε τη λεκτική επίδοση στη χρήση της γλώσσας σε σχέση με την πρακτική, όταν το άτομο χειρίζεται αντικείμενα (σελ. 90) — χρήσιμο σε μαθησιακές δυσκολίες, όπου το προφίλ των επιδόσεων δείχνει πού χρειάζεται στήριξη.
  7. Έρευνα και αξιολόγηση παρεμβάσεων: π.χ. οι «μικρο-θρεπτικές έρευνες», όπου παιδιά που πήραν συμπλήρωμα βιταμινών και μετάλλων παρουσίασαν σημαντική αύξηση στις επιδόσεις τους (σελ. 88), ή η μέτρηση της επίδρασης του μολύβδου και της απώλειας σχολικών ετών (πτώση 6 μονάδων για κάθε χαμένο σχολικό χρόνο, σελ. 88).
  8. Παρακολούθηση σε ιατρικές καταστάσεις (μετά από τραυματισμό ή δηλητηρίαση), για την εκτίμηση της επίδρασης στη νοητική λειτουργία.

  Απαραίτητες προϋποθέσεις σωστής χρήσης (σελ. 93-94): προσαρμογή των τεστ ώστε να μη θεωρούνται μεροληπτικά, γιατί κανένα τεστ δεν μπορεί να είναι εντελώς απαλλαγμένο από πολιτισμικά στοιχεία· ερμηνεία με όρους διαφορετικότητας και όχι ανεπάρκειας· επίγνωση ότι δεν εξετάζονται η δημιουργικότητα, η πρακτική γνώση και η συναισθηματική διάσταση της κοινωνικής νοημοσύνης.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Χρήσιμα είναι σε συνθήκες όπου ζητείται πρόβλεψη σχολικής και επαγγελματικής επίδοσης ή διάγνωση: διάγνωση και ταξινόμηση της νοητικής καθυστέρησης (αρχικός σκοπός τους από τους Σιμόν και Μπινέ το 1905, με τα όρια 50-75, 25-50 και κάτω από 70), έγκαιρος εντοπισμός οριακής νοημοσύνης πριν το παιδί βιώσει επανειλημμένη αποτυχία, εντοπισμός ευφυών παιδιών, σχολικός-επαγγελματικός προσανατολισμός, διερεύνηση επιμέρους ικανοτήτων σε μαθησιακές δυσκολίες, έρευνα και αξιολόγηση παρεμβάσεων (μικρο-θρεπτικές έρευνες, επίδραση μολύβδου ή απώλειας σχολικών ετών) και ιατρική παρακολούθηση — πάντα με προσαρμογή των τεστ και ερμηνεία με όρους διαφορετικότητας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — Το φαινόμενο Flynn και οι μειονότητες

Ερώτηση: Γιατί, κατά τη γνώμη σας, το φαινόμενο Flynn ανέδειξε αύξηση της νοημοσύνης πολύ περισσότερο στους μαύρους και στους Λατινοαμερικάνους σε σχέση με τους λευκούς;

Απάντηση:

• Το φαινόμενο (σελ. 89): ο James Flynn παρατήρησε στα τεστ νοημοσύνης μέση αύξηση 3 μονάδων ανά δεκαετία· η αύξηση αποδείχτηκε πολύ μεγαλύτερη στους μαύρους και στους Λατινοαμερικάνους συγκριτικά με τους λευκούς, των οποίων η βελτίωση ήταν μηδαμινή. Το φαινόμενο αποδίδεται κυρίως στις διαφορετικές συνθήκες ζωής μεταξύ των γενεών: η ζωή σήμερα είναι πιο σύνθετη και η επαγγελματική σταδιοδρομία πιο απαιτητική· η ενημέρωση, η αυξημένη σχολική παρακολούθηση και η σύγχρονη τεχνολογία μάς εκθέτουν σε ασύλληπτες δυνατότητες πληροφόρησης· η βελτίωση της διατροφής ίσως επέφερε ακόμη και αύξηση του μεγέθους του εγκεφάλου. Ο ίδιος ο Flynn ισχυρίζεται ότι αυτό που πραγματικά έχει αυξηθεί είναι η ικανότητα επίλυσης αφηρημένων προβλημάτων.

  Ενδεικτική ερμηνεία της μεγαλύτερης αύξησης στις μειονότητες (με βάση τα δεδομένα του κεφαλαίου):

  • Περιθώριο βελτίωσης: οι πληθυσμοί που ξεκινούσαν από πιο δυσμενείς συνθήκες ωφελήθηκαν περισσότερο. Ένα φτωχό και καταπιεστικό περιβάλλον μπορεί να εμποδίζει την ανάπτυξη ενός χαρακτηριστικού, ακόμη και σε ολόκληρο πληθυσμό (σελ. 86) — όταν αυτό το εμπόδιο αίρεται, η βελτίωση είναι μεγαλύτερη.
  • Πρόσβαση στην εκπαίδευση: τα σχολικά χρόνια αλλάζουν τις ικανότητες και αυξάνουν τις επιδόσεις· το βιβλίο αναφέρει ότι όταν τη δεκαετία του '60 έκλεισαν πολλά σχολεία μαύρων στη Βιρτζίνια, οι επιδόσεις έπεσαν κατά 6 μονάδες για κάθε χαμένο σχολικό χρόνο (σελ. 88). Η αντίστροφη κίνηση — η αποκατάσταση και επέκταση της σχολικής φοίτησης — δίνει αντίστοιχα μεγάλα κέρδη.
  • Βελτίωση της διατροφής και της υγείας: η παρατεταμένη κακή διατροφή κατά την παιδική ηλικία επηρεάζει σημαντικά τη νοητική ανάπτυξη, ενώ συμπληρώματα βιταμινών και μετάλλων αυξάνουν σημαντικά τις επιδόσεις (σελ. 88). Οι πληθυσμοί που είχαν τα μεγαλύτερα διατροφικά ελλείμματα κέρδισαν περισσότερο.
  • Μείωση της έκθεσης σε τοξικές ουσίες: τα επίπεδα μολύβδου στο αίμα των παιδιών επέφεραν αρνητικές επιδόσεις, με παιδιά που μεγάλωναν δίπλα σε εργοστάσια ή στο κέντρο μεγαλουπόλεων να κινδυνεύουν περισσότερο (σελ. 88) — πληθυσμοί που ζούσαν ακριβώς σε τέτοιες περιοχές.
  • Πολιτισμική μεροληψία των τεστ: κανένα τεστ δεν μπορεί να είναι εντελώς απαλλαγμένο από πολιτισμικά στοιχεία και τα τεστ είναι άρρηκτα συνδεμένα με τον πολιτισμό στον οποίο φτιάχτηκαν (σελ. 93-94). Όσο οι μειονοτικοί πληθυσμοί εξοικειώνονταν με τη γλώσσα, τη σχολική κουλτούρα και τον τύπο των δοκιμασιών, τόσο μειωνόταν το μεροληπτικό μειονέκτημα — άρα ένα μέρος της «αύξησης» αφορά τη μέτρηση και όχι μόνο την ίδια τη νοημοσύνη.
  • Η «αισιοδοξία της προσπάθειας»: κατά τον Ogbu, τα παιδιά των μειονοτήτων δεν έχουν την αίσθηση ότι η σκληρή δουλειά, όπως η σχολική δουλειά, ανταμείβεται, και έτσι αδιαφορούν για τους τύπους μάθησης που προσφέρει το σχολείο (σελ. 94). Καθώς οι κοινωνικές ευκαιρίες αυξάνονταν, αυξανόταν και το κίνητρο για σχολική προσπάθεια.

  Συμπέρασμα: η μεγαλύτερη αύξηση στους μαύρους και στους Λατινοαμερικάνους επιβεβαιώνει τη δύναμη του περιβάλλοντος: το βιολογικό και κοινωνικό περιβάλλον επηρεάζει πολύ τη νοημοσύνη και, αλληλεπιδρώντας με τον κληρονομικό παράγοντα, συνθέτει ένα σημαντικό μέρος της πνευματικής υπόστασης του ανθρώπου (σελ. 89) — και αποδυναμώνει κάθε ερμηνεία «ανεπάρκειας» με βάση την καταγωγή.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική ερμηνεία: επειδή το φαινόμενο αποδίδεται στις διαφορετικές συνθήκες ζωής μεταξύ των γενεών, η βελτίωση ήταν μεγαλύτερη εκεί όπου οι αρχικές συνθήκες ήταν δυσμενέστερες — αύξηση της σχολικής φοίτησης (στη Βιρτζίνια κάθε χαμένος σχολικός χρόνος κόστιζε 6 μονάδες), βελτίωση της διατροφής (μικρο-θρεπτικές έρευνες), μείωση της έκθεσης σε τοξικές ουσίες όπως ο μόλυβδος, εξοικείωση με τη γλώσσα και την κουλτούρα των τεστ που μείωσε την πολιτισμική μεροληψία, και αύξηση της «αισιοδοξίας της προσπάθειας» κατά τον Ogbu· το εύρημα επιβεβαιώνει τη δύναμη του βιολογικού και κοινωνικού περιβάλλοντος και αποδυναμώνει κάθε ερμηνεία ανεπάρκειας με βάση την καταγωγή.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 5 — Διαμόρφωση περιβάλλοντος για παιδί με νοητική καθυστέρηση

Ερώτηση: Πώς μπορούμε να διαμορφώσουμε το περιβάλλον ενός παιδιού που γεννιέται με νοητική καθυστέρηση, για να βοηθήσουμε όσο το δυνατόν περισσότερο την προσαρμοστικότητά του στις απαιτήσεις του περιβάλλοντος;

Απάντηση:

• Γιατί έχει νόημα η παρέμβαση (σελ. 97): «η εμπειρία μάς έχει διδάξει ότι ένα άτομο με νοητική καθυστέρηση, αν τύχει της κατάλληλης φροντίδας και εκπαίδευσης, μπορεί σε κάποιες περιπτώσεις ακόμη και να υπερέχει στις επιδόσεις του συγκριτικά με ένα φυσιολογικό νοητικά άτομο». Επιπλέον, επιδημιολογικές έρευνες έχουν αποδείξει ότι το 70% της νοητικής καθυστέρησης οφείλεται σε άσχημες επιδράσεις του περιβάλλοντος — άρα το περιβάλλον είναι ο παράγοντας πάνω στον οποίο μπορούμε να δράσουμε.

  Ενδεικτικές κατευθύνσεις διαμόρφωσης του περιβάλλοντος:

  1. Έγκαιρη διάγνωση και έγκαιρη παρέμβαση. Η καθυστέρηση φαίνεται στον αργό ρυθμό ωρίμασης από την πολύ μικρή ηλικία — βάδισμα, ομιλία, δεξιότητες κίνησης, αυτοεξυπηρέτησης και αντίληψης γίνονται σε αργότερο χρόνο (σελ. 95). Η έγκαιρη αναγνώριση αποτρέπει την επώδυνη σχολική εμπειρία ενός παιδιού με υστέρηση που δεν έχει διαγνωστεί και τα ψυχικά τραύματα που αυτή προκαλεί.

  2. Πλούσιο σε ερεθίσματα περιβάλλον. Το βιβλίο τονίζει τον πολύ σημαντικό ρόλο του περιβάλλοντος, που προσφέρει τα κατάλληλα ερεθίσματα, ώστε το παιδί να αναπτυχθεί γλωσσικά, κινητικά και αισθητηριακά (σελ. 97) — άρα γλωσσικά ερεθίσματα, κινητικές δραστηριότητες, αισθητηριακό υλικό, όπως ακριβώς οργανώνονται στις γωνιές και τα εργαστήρια του βρεφονηπιακού σταθμού.

  3. Οικογενειακή παρουσία και σταθερή σχέση. Οι μελέτες έχουν επικεντρωθεί σε παιδιά που μεγαλώνουν σε ιδρύματα χωρίς οικογενειακή παρουσία και σε αποδιοργανωμένες οικογένειες (σελ. 97) — η σταθερή, στοργική σχέση είναι προστατευτικός παράγοντας.

  4. Πρόληψη επιβαρυντικών παραγόντων (σελ. 96-97): προστασία από ασθένειες με εμβολιασμούς, αποφυγή τραυματισμών που μπορεί να επιφέρουν μόνιμες εγκεφαλικές βλάβες, αποφυγή δηλητηριάσεων από χημικές ουσίες, όπως ο μόλυβδος, που βρίσκεται ακόμη και στα χρώματα των παιδικών παιχνιδιών, και σωστή διατροφή, που παίζει πολύ σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη κατά την παιδική ηλικία.

  5. Εξατομικευμένη εκπαίδευση ανάλογα με την κατηγορία (σελ. 95-97): για τους εκπαιδεύσιμους (I.Q. 50-75) εκπαίδευση ως το επίπεδο της Δ΄ Δημοτικού και απόκτηση επαγγελματικών δεξιοτήτων με κατάλληλη καθοδήγηση, ώστε να ζήσουν με οικονομική και κοινωνική ανεξαρτησία· για τους ασκήσιμους (25-50) άσκηση σε αυτοεξυπηρέτηση — να ντύνονται, να φροντίζουν για τη διατροφή και την καθαριότητά τους και να εκτελούν απλές εργασίες — με προστασία, φροντίδα και οικονομική υποστήριξη· για τους ιδιώτες διαρκής ιατροφαρμακευτική αγωγή και φροντίδα.

  6. Επαγγελματική ένταξη: οι εκπαιδεύσιμοι, αν παρακολουθήσουν ειδικά εργαστήρια, μπορούν να αποδώσουν περίφημα ως ανειδίκευτοι ή ημιειδικευμένοι υπάλληλοι ή εργάτες — σε εκδοτικούς οίκους, εστιατόρια, ταχυδρομεία, καταστήματα, εργοστάσια, ιδιαίτερα σε τομείς όπου απαιτούνται μηχανικές και επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές.

  7. Κοινωνική ένταξη χωρίς στιγματισμό. Τα τραύματα εντείνονται όταν το παιδί κληθεί να ενταχθεί σε ομάδα συνομηλίκων με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο ενεργούν όλα τα υπόλοιπα παιδιά (σελ. 95) — χρειάζεται σταδιακή ένταξη, προσαρμοσμένες απαιτήσεις και ρόλοι που το παιδί μπορεί να φέρει εις πέρας. Γι' αυτό και ο όρος «αποκλίνοντα» άτομα, απαλλαγμένος από αρνητικές αποχρώσεις, τονίζει ότι μπορούν να είναι ενεργά και δημιουργικά, αρκεί να τους παρέχεται από μικρή ηλικία η κατάλληλη εκπαίδευση και η κοινωνική στήριξη (σελ. 97).

  8. Κοινωνική μέριμνα και καταπολέμηση των διακρίσεων, που παίζουν, όπως και σε κάθε μορφής απόκλιση, καθοριστικό ρόλο, μαζί με τη συμπαράσταση της πολιτείας στους γονείς, ώστε να αποφεύγεται η εγκατάλειψη σε ιδρύματα (σελ. 100).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: έγκαιρη διάγνωση και παρέμβαση, περιβάλλον πλούσιο σε γλωσσικά, κινητικά και αισθητηριακά ερεθίσματα, σταθερή οικογενειακή παρουσία, πρόληψη επιβαρυντικών παραγόντων (εμβολιασμοί, αποφυγή τραυματισμών, μολύβδου και κακής διατροφής), εξατομικευμένη εκπαίδευση ανάλογα με την κατηγορία (εκπαιδεύσιμοι ως τη Δ΄ Δημοτικού και επαγγελματικές δεξιότητες, ασκήσιμοι σε αυτοεξυπηρέτηση, ιδιώτες με διαρκή φροντίδα), ένταξη σε ειδικά εργαστήρια και εργασία σε τομείς με επαναλαμβανόμενες εργασίες, σταδιακή κοινωνική ένταξη χωρίς στιγματισμό και κοινωνική μέριμνα — αφού το 70% της νοητικής καθυστέρησης οφείλεται σε άσχημες επιδράσεις του περιβάλλοντος και η κατάλληλη φροντίδα μπορεί να φέρει εξαιρετικά αποτελέσματα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 6 — Η «εξυπνάδα του δρόμου» των παιδιών των φαναριών

Ερώτηση: Αναλύστε το λόγο για τον οποίο τα παιδιά των φαναριών απέκτησαν τη λεγόμενη «εξυπνάδα του δρόμου» και φανταστείτε τους τρόπους με τους οποίους μπορούμε να την αναγνωρίσουμε.

Απάντηση:

• Το ερώτημα του βιβλίου (σελ. 91-92): «Πώς μετριέται η σιωπηρή γνώση ή η πρακτική λεγόμενη “εξυπνάδα του δρόμου”, που σχετίζονται με την επίλυση καθημερινών προβλημάτων και αποκτώνται άτυπα με την εργασία, αλλά δε σχετίζονται με σχολική γνώση;» Το βιβλίο επισημαίνει ότι οι Τσιγγάνοι ή τα παιδιά των φαναριών, που έχουν λιγότερες σχολικές, ακαδημαϊκές γνώσεις, κινδυνεύουν να αποκτήσουν μια «ταμπέλα» νοητικής υστέρησης, όταν αξιολογούνται με τεστ ίδια με αυτά των παιδιών που πηγαίνουν σχολείο — και θέτει το ερώτημα: «Είναι άραγε λιγότερο έξυπνα αυτά τα παιδιά;»

  Γιατί αποκτούν την «εξυπνάδα του δρόμου» — ενδεικτική ανάλυση:

  • Η νοημοσύνη είναι μέσο προσαρμογής στο περιβάλλον (σελ. 98): τα παιδιά αυτά προσαρμόζονται σε ένα απαιτητικό, απρόβλεπτο και συχνά επικίνδυνο περιβάλλον — άρα αναπτύσσουν ακριβώς τις δεξιότητες που αυτό το περιβάλλον απαιτεί και επιβραβεύει.
  • Η αρχή της ενίσχυσης: το βιβλίο συνδέει ρητά την αρχή της ενίσχυσης, που μελετήθηκε στο κεφάλαιο της μάθησης, με τον τρόπο έκφρασης της νοημοσύνης μας (σελ. 79) — ό,τι «δουλεύει» στον δρόμο (γρήγορη εκτίμηση προσώπων, διαπραγμάτευση, υπολογισμός χρημάτων, αποφυγή κινδύνου) ενισχύεται καθημερινά.
  • «Μαθαίνουμε ένα άλλο είδος νοημοσύνης» ανάλογα με τον πολιτισμό: μαθαίνουμε να αντιλαμβανόμαστε, να σκεφτόμαστε και να λειτουργούμε ανάλογα με τις αξίες και τις στάσεις που ενισχύει κάθε κοινωνικό πλαίσιο (σελ. 79).
  • Παράλληλα παραδείγματα του βιβλίου: οι επιδέξιοι στα στοιχήματα του ιπποδρόμου (Ceci & Liker, 1986) είχαν πολύ σύνθετο μοντέλο σκέψεων και αλληλεπιδράσεων, παρότι η επίδοσή τους δεν σχετιζόταν με τον δείκτη νοημοσύνης τους — η συνθετότητα της σκέψης τους δεν μπορεί να προβλεφθεί από ένα τυπικό τεστ (σελ. 77-78)· τα παιδιά στην αγροτική Κένυα που μαθαίνουν να αυτοθεραπεύονται με βότανα προσαρμόζονται καλύτερα (σελ. 79)· οι καλλιεργητές ρυζιού στη Λιβερία που είναι καλύτεροι εκτιμητές της ποιότητας του ρυζιού από τους Αμερικανούς (σελ. 87).
  • Έλλειψη σχολικής εμπειρίας: τα παιδιά των μειονοτήτων εγκαταλείπουν πολύ νωρίτερα το σχολείο και, κατά τον Ogbu, δεν έχουν την «αισιοδοξία της προσπάθειας» — άρα η ενέργειά τους κατευθύνεται σε άτυπες, πρακτικές μορφές μάθησης.

  Πώς μπορεί να αναγνωριστεί — ενδεικτικοί τρόποι:

  1. Προσαρμοσμένα, μη μεροληπτικά τεστ: η προσαρμογή των τεστ θεωρείται αυτονόητη, ώστε να μη θεωρούνται μεροληπτικά, αφού κανένα τεστ δεν είναι εντελώς απαλλαγμένο από πολιτισμικά στοιχεία (σελ. 93).
  2. Δοκιμασίες πρακτικής επίλυσης καθημερινών προβλημάτων αντί για σχολικού τύπου ερωτήσεις: υπολογισμός ρέστων και τιμών, εκτίμηση χρόνου και απόστασης, οργάνωση μιας δουλειάς, διαχείριση περιορισμένων πόρων.
  3. Παρατήρηση στο φυσικό περιβάλλον του παιδιού και καταγραφή των στρατηγικών του, όπως έγινε με τους επιδέξιους στον ιππόδρομο — αναζητούμε τη συνθετότητα της σκέψης, όχι τον βαθμό.
  4. Αξιολόγηση των ειδών νοημοσύνης του Gardner που ευνοεί αυτό το περιβάλλον: διαπροσωπική (ανάγνωση προθέσεων, διαπραγμάτευση), ενδοπροσωπική, χωροταξική, κιναισθητική.
  5. Εκτίμηση της συναισθηματικής νοημοσύνης: αναγνώριση των συναισθημάτων των άλλων (ενσυναίσθηση), έλεγχος των δικών μας συναισθημάτων, διαχείριση σχέσεων (σελ. 81-82) — δεξιότητες κρίσιμες για την επιβίωση στον δρόμο.
  6. Αξιολόγηση στη μητρική γλώσσα ή με μη λεκτικές δοκιμασίες, όπως δείχνει το παράδειγμα των παιδιών των Ινδιάνων, που εξετάζονταν σε γλώσσα που δεν ήταν η πρώτη τους (σελ. 93).
  7. Δυναμική αξιολόγηση: μετράμε πόσο γρήγορα μαθαίνει το παιδί κάτι νέο όταν του διδαχθεί, όχι μόνο τι ξέρει ήδη.

  Η αρχή που πρέπει να τηρείται (σελ. 92): «ο αντικειμενικός τρόπος προσέγγισης και ερμηνείας είναι να μιλούμε για τη διαφορετικότητα και όχι την ανεπάρκεια κάποιων πληθυσμών».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική ανάλυση: επειδή η νοημοσύνη είναι μέσο προσαρμογής και κάθε περιβάλλον ενισχύει διαφορετικές δεξιότητες, τα παιδιά αυτά ανέπτυξαν τις δεξιότητες που απαιτεί και επιβραβεύει ο δρόμος (γρήγορη εκτίμηση προσώπων, διαπραγμάτευση, υπολογισμοί, αποφυγή κινδύνου), όπως οι επιδέξιοι στα στοιχήματα του ιπποδρόμου, τα παιδιά της Κένυας με τα βότανα και οι καλλιεργητές ρυζιού στη Λιβερία· αναγνωρίζεται με προσαρμοσμένα μη μεροληπτικά τεστ, δοκιμασίες πρακτικής επίλυσης καθημερινών προβλημάτων, παρατήρηση στο φυσικό περιβάλλον, αξιολόγηση των ειδών νοημοσύνης του Gardner και της συναισθηματικής νοημοσύνης, εξέταση στη μητρική γλώσσα ή με μη λεκτικές δοκιμασίες και δυναμική αξιολόγηση — πάντα μιλώντας για διαφορετικότητα και όχι για ανεπάρκεια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 7 — Σύγκριση προσώπων με και χωρίς συναισθηματική νοημοσύνη

Ερώτηση: Θυμηθείτε πρόσωπα του περιβάλλοντός σας που χαρακτηρίζονται από συναισθηματική νοημοσύνη και συγκρίνετέ τα με πρόσωπα που δε χαρακτηρίζονται από αυτήν. Πώς θα αντιδρούσαν σε όμοιες συνθήκες;

Απάντηση:

• Άσκηση προσωπικού αναστοχασμού — ενδεικτική απάντηση με βάση τους πέντε τομείς της συναισθηματικής νοημοσύνης (σελ. 81-82).

  Πλαίσιο σύγκρισης ανά τομέα:

  1. Γνώση των δικών μας συναισθημάτων. Το άτομο με συναισθηματική νοημοσύνη αναγνωρίζει τα συναισθήματά του την ώρα που δημιουργούνται, γεγονός που του δίνει τη δυνατότητα ελέγχου τους, την ψύχραιμη αντιμετώπιση των προβλημάτων και τη λήψη αποφάσεων. Το αντίθετο άτομο δεν ξέρει τι νιώθει και παρασύρεται.

  2. Έλεγχος των συναισθημάτων. Το πρώτο απαλλάσσεται από το ανεξέλεγκτο άγχος, τον εύκολο θυμό και την κατήφεια και ξεπερνά τις απογοητεύσεις και τις αποτυχίες· το δεύτερο καταλαμβάνεται από εσωτερικές συγκρούσεις, με αποτέλεσμα να φθείρει την ικανότητά του για εργασία και να μην έχει αποδοτική και λειτουργική σκέψη (σελ. 84).

  3. Κίνητρα. Το πρώτο βρίσκει κίνητρα, συγκεντρώνεται και ασκεί αυτοκυριαρχία, με αποτέλεσμα υψηλές επιδόσεις και αυξημένη παραγωγικότητα· το δεύτερο εγκαταλείπει εύκολα.

  4. Ενσυναίσθηση. Το πρώτο είναι πιο ικανό να λαμβάνει τα μη αντιληπτά σήματα των αναγκών και των επιθυμιών των γύρω του — ιδιότητα ιδιαίτερα σημαντική στα επαγγέλματα κοινωνικής προσφοράς και διδασκαλίας, άρα και στον/στην βρεφονηπιοκόμο· το δεύτερο δεν «διαβάζει» τους άλλους.

  5. Διαχείριση σχέσεων. Το πρώτο είναι περισσότερο δημοφιλές, με μεγαλύτερες ηγετικές ικανότητες και επιτυχίες· το δεύτερο δυσκολεύεται να δημιουργήσει και να διατηρήσει σχέσεις.

  Ενδεικτικές αντιδράσεις στις ίδιες συνθήκες:

  • Άδικη κριτική ή χαμηλός βαθμός: το άτομο με συναισθηματική νοημοσύνη αναγνωρίζει τον θυμό ή την απογοήτευσή του, τα εκφράζει με λόγια, ζητά διευκρινίσεις και σχεδιάζει επόμενο βήμα· το άτομο χωρίς αυτήν εκρήγνυται ή καταρρέει — όπως ο Τζέισον, ο αριστούχος φοιτητής που, βλέποντας τον βαθμό 80, σκέφτηκε να αυτοκτονήσει και μαχαίρωσε τον καθηγητή του (σελ. 83). Η ακαδημαϊκή γνώση και η ευφυΐα δεν σχετίζονται απαραίτητα με τη συναισθηματική ωριμότητα.
  • Σύγκρουση με συνάδελφο ή συμμαθητή: το πρώτο ακούει, αναγνωρίζει το συναίσθημα του άλλου και αναζητά λύση· το δεύτερο προσωποποιεί τη διαφωνία και συχνά μεταθέτει τον θυμό του σε τρίτους.
  • Περιστατικό σαν αυτό με το παλτό (σελ. 79-80): το πρώτο ενισχύει τον διάλογο για την εκτόνωση της συναισθηματικής φόρτισης· το δεύτερο επιλέγει μια λύση που αποσιωπά τα συναισθήματα και τιμωρεί όσους νοιάστηκαν.
  • Παιδί που κλαίει στον βρεφονηπιακό σταθμό: το πρώτο ονομάζει το συναίσθημα του παιδιού και το καθησυχάζει· το δεύτερο ενοχλείται και επιβάλλει σιωπή.

  Ενδεικτικά συμπεράσματα: η μικρή ή μεγαλύτερη επιδεξιότητα στη συναισθηματική σφαίρα είναι εκείνη που δίνει απάντηση στο γιατί ένα άτομο πάει καλά στη ζωή και την καριέρα του, ενώ ένα άλλο, με την ίδια διανοητική ικανότητα, αποτυγχάνει· το συναισθηματικό ταλέντο καθορίζει πόσο καλά μπορούμε να χειριστούμε οποιαδήποτε ικανότητα έχουμε (σελ. 83-84). Το επιβεβαιώνει και η έρευνα στους 81 αριστούχους φοιτητές του Ιλλινόις, από τους οποίους δέκα χρόνια μετά την αποφοίτηση μόνο ένας στους τέσσερις είχε ανώτερο επαγγελματικό επίπεδο (σελ. 84).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: η σύγκριση γίνεται στους πέντε τομείς — γνώση και έλεγχος των συναισθημάτων, κίνητρα, ενσυναίσθηση και διαχείριση σχέσεων. Το άτομο με συναισθηματική νοημοσύνη αναγνωρίζει τι νιώθει και το ελέγχει, ξεπερνά απογοητεύσεις, βρίσκει κίνητρα, «διαβάζει» τους άλλους και διατηρεί σχέσεις· το άτομο χωρίς αυτήν παρασύρεται, καταλαμβάνεται από εσωτερικές συγκρούσεις και φθείρει την ικανότητά του για εργασία. Σε ίδιες συνθήκες (άδικη κριτική, σύγκρουση, κλάμα παιδιού) ο πρώτος ονομάζει και εκφράζει το συναίσθημα και αναζητά λύση, ο δεύτερος εκρήγνυται ή αποσιωπά — όπως δείχνει το περιστατικό του Τζέισον και η έρευνα στους 81 αριστούχους φοιτητές.

Κριτήρια αξιολόγησης: