Λύσεις των ερωτήσεων του Κεφαλαίου 1 (σελ. 34) – ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΑΡΔΕΥΤΙΚΩΝ ΔΙΚΤΥΩΝ ΣΤΗΝ ΚΗΠΟΤΕΧΝΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις των ερωτήσεων του Κεφαλαίου 1

Αναλυτικές απαντήσεις και στις 12 ερωτήσεις του Κεφαλαίου 1 «Βασικοί παράγοντες άρδευσης», με αυτούσια τα χωρία του βιβλίου, τον Πίνακα 1.1 και την κατατομή του εδάφους σε μορφή ASCII, πλήρη επαλήθευση του αριθμητικού παραδείγματος της §1.8.1 και επισήμανση των λαθών και ασαφειών του βιβλίου.

Ο ορισμός του εδάφους και οι τρεις φάσεις του

Ερώτηση: Τι είναι έδαφος και από ποιες φάσεις αποτελείται;

Απάντηση:

• Ο ΟΡΙΣΜΟΣ (§1.1, σελ. 23), αυτούσιος: «Το έδαφος είναι ένας φυσικός σχηματισμός που αναπτύσσεται στην επιφάνεια της γης και προσφέρει στο φυτό τρεις ουσιώδεις παραμέτρους ζωής: 1. στήριξη, 2. θρεπτικά στοιχεία, 3. νερό.»

    ΤΙ ΠΡΟΣΦΕΡΕΙ ΤΟ ΕΔΑΦΟΣ ΣΤΟ ΦΥΤΟ
       ① ΣΤΗΡΙΞΗ           — μηχανική αγκύρωση του ριζικού συστήματος
       ② ΘΡΕΠΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ — τα συγκρατεί κυρίως η ΑΡΓΙΛΟΣ και η
                             ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΟΥΣΙΑ
       ③ ΝΕΡΟ              — συγκρατείται στους ΕΔΑΦΙΚΟΥΣ ΠΟΡΟΥΣ

• ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΦΑΣΕΙΣ: «Το έδαφος αποτελείται από τρεις φάσεις: τη στερεά, την υγρή και την αέρια. Η στερεά φάση καταλαμβάνει περίπου το 50% του όγκου του. Τον υπόλοιπο όγκο καταλαμβάνουν η υγρή και η αέρια φάση, δηλαδή το νερό και ο εδαφικός αέρας. Αυτός ο όγκος νερού και εδαφικού αέρα καλείται «πορώδες» του εδάφους.»

    ┌──────────────────────────────────────────┐
    │  ΣΤΕΡΕΑ ΦΑΣΗ                    ≈ 50%    │
    │  (ΑΝΟΡΓΑΝΑ + ΟΡΓΑΝΙΚΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ)         │
    ├──────────────────────────────────────────┤
    │  ΥΓΡΗ ΦΑΣΗ  = ΝΕΡΟ            ┐          │
    │                               ├ ≈ 50%    │  ◄── «ΠΟΡΩΔΕΣ»
    │  ΑΕΡΙΑ ΦΑΣΗ = ΕΔΑΦΙΚΟΣ ΑΕΡΑΣ  ┘          │
    └──────────────────────────────────────────┘

• Η ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΦΑΣΗΣ: «αποτελείται από ανόργανα και οργανικά συστατικά. Τα ανόργανα συστατικά του εδάφους καταλαμβάνουν το 90 - 98% του συνολικού όγκου της στερεάς φάσης και ανάλογα με το μέγεθος των κόκκων τους διακρίνονται σε δύο κατηγορίες: α) χαλίκια και πέτρες (με διάμετρο μεγαλύτερη από 2 mm), β) λεπτή γη (με διάμετρο μικρότερη από 2 mm).» ➜ «Τα χαλίκια και οι πέτρες αποτελούν το σκελετό του εδάφους και συμβάλλουν ελάχιστα έως καθόλου στη θρέψη των φυτών.» ➜ «Η λεπτή γη αποτελείται από τρία κλάσματα: 1. την άμμο (Sand), 2. την ιλύ (Silt) και 3. την άργιλο (Clay).»
• ⚠️ ΓΙΑΤΙ ΤΟ ΕΔΑΦΟΣ ΜΑΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΕΙ ΣΤΗΝ ΑΡΔΕΥΣΗ (εισαγωγή §1.1): «Για να κατασκευαστεί ένα σωστό δίκτυο άρδευσης, είναι αναγκαίες κάποιες βασικές γνώσεις σχετικά με τη φύση των εδαφών και τη σχέση που έχει ο παράγοντας «έδαφος» με το ριζικό σύστημα των φυτών. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι με την άρδευση δεν κατανέμουμε απλά νερό πάνω στην επιφάνεια του εδάφους, αλλά εφαρμόζουμε την απαραίτητη ποσότητα νερού στον κατάλληλο χρόνο.» ⚠️ Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 34) συνοψίζει: «Καλείται πορώδες του εδάφους ο συνολικός όγκος νερού και αέρα που περιέχει. Η σύσταση και η δομή του εδάφους αποτελούν απαραίτητες γνώσεις.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το έδαφος είναι ένας φυσικός σχηματισμός που αναπτύσσεται στην επιφάνεια της γης και προσφέρει στο φυτό τρεις ουσιώδεις παραμέτρους ζωής: στήριξη, θρεπτικά στοιχεία και νερό. Αποτελείται από τρεις φάσεις: τη στερεά, την υγρή και την αέρια. Η στερεά φάση καταλαμβάνει περίπου το 50% του όγκου του, ενώ τον υπόλοιπο όγκο καταλαμβάνουν η υγρή και η αέρια φάση, δηλαδή το νερό και ο εδαφικός αέρας· αυτός ο όγκος νερού και εδαφικού αέρα καλείται πορώδες του εδάφους. Η στερεά φάση αποτελείται από ανόργανα και οργανικά συστατικά. Τα ανόργανα συστατικά καταλαμβάνουν το 90 έως 98% του συνολικού όγκου της στερεάς φάσης και, ανάλογα με το μέγεθος των κόκκων τους, διακρίνονται σε δύο κατηγορίες: στα χαλίκια και τις πέτρες, με διάμετρο μεγαλύτερη από 2 χιλιοστά, που αποτελούν τον σκελετό του εδάφους και συμβάλλουν ελάχιστα έως καθόλου στη θρέψη των φυτών, και στη λεπτή γη, με διάμετρο μικρότερη από 2 χιλιοστά, η οποία αποτελείται από τρία κλάσματα, την άμμο, την ιλύ και την άργιλο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα τρία κλάσματα και τα χαρακτηριστικά τους

Ερώτηση: Ποια είναι τα τρία κλάσματα από τα οποία αποτελείται το έδαφος; Αναλύστε τα βασικά χαρακτηριστικά τους.

Απάντηση:

• ⚠️ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΗ ΔΙΑΤΥΠΩΣΗ ΤΗΣ ΕΡΩΤΗΣΗΣ: το βιβλίο ρωτά για «τα τρία κλάσματα από τα οποία αποτελείται το έδαφος», όμως το κείμενο (§1.1) είναι σαφές ότι τα τρία κλάσματα είναι κλάσματα της λεπτής γης, όχι ολόκληρου του εδάφους — το έδαφος περιέχει επιπλέον χαλίκια και πέτρες, οργανικά συστατικά, αέρα και νερό. ➜ «Η λεπτή γη αποτελείται από τρία κλάσματα: 1. την άμμο (Sand), 2. την ιλύ (Silt) και 3. την άργιλο (Clay).»

• ① Η ΑΜΜΟΣ (Sand) — αυτούσια: «η άμμος αποτελείται από κόκκους με διάμετρο μεγαλύτερη από 0,05 mm. Το χαρακτηριστικό της άμμου είναι ότι έχει μεγάλους πόρους μεταξύ των κόκκων, κάτι που σημαίνει ότι το νερό διέρχεται μέσα από αυτήν με μεγάλη ταχύτητα. Συνεπώς, στην άμμο επικρατούν καλές συνθήκες αερισμού και στράγγισης για την ανάπτυξη των φυτών.» ② Η ΙΛΥΣ (Silt): «αποτελείται από κόκκους με διάμετρο από 0,002 - 0,05 mm. Έχει μικρότερους πόρους σε σύγκριση με την άμμο, με αποτέλεσμα να προκαλούνται όχι και τόσο ευνοϊκές συνθήκες αερισμού για την ανάπτυξη των φυτών.»

• ③ Η ΑΡΓΙΛΟΣ (Clay): «αποτελείται από κόκκους με διάμετρο μικρότερη από 0,002 mm. Έχει την ικανότητα να συγκρατεί θρεπτικά στοιχεία τα οποία είναι απαραίτητα για την ανάπτυξη των φυτών. Επειδή, όμως, έχει μικρούς πόρους, το νερό κινείται αργά μέσα σε αυτήν, με αποτέλεσμα να προκαλούνται δυσμενείς συνθήκες αερισμού για την ανάπτυξη των φυτών.»

    ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ (Εικόνα 1.1)
  
    ΚΛΑΣΜΑ    ΔΙΑΜΕΤΡΟΣ ΚΟΚΚΩΝ   ΠΟΡΟΙ       ΝΕΡΟ           ΑΕΡΙΣΜΟΣ
    ─────────────────────────────────────────────────────────────────────
    ΑΜΜΟΣ     > 0,05 mm          ΜΕΓΑΛΟΙ     ΠΟΛΥ ΓΡΗΓΟΡΑ   ΚΑΛΟΣ
    (Sand)                                   (καλή στράγγιση)
    ─────────────────────────────────────────────────────────────────────
    ΙΛΥΣ      0,002 - 0,05 mm    ΜΕΣΑΙΟΙ     ΕΝΔΙΑΜΕΣΑ      ΟΧΙ ΚΑΙ ΤΟΣΟ
    (Silt)                                                  ΕΥΝΟΪΚΟΣ
    ─────────────────────────────────────────────────────────────────────
    ΑΡΓΙΛΟΣ   < 0,002 mm         ΜΙΚΡΟΙ      ΑΡΓΑ           ΔΥΣΜΕΝΗΣ
    (Clay)                                   + ΣΥΓΚΡΑΤΕΙ ΘΡΕΠΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ
    ─────────────────────────────────────────────────────────────────────
  
    ΜΕΓΕΘΟΣ ΚΟΚΚΩΝ (σχηματικά, όχι υπό κλίμακα)
       ΑΜΜΟΣ    ●  ●  ●     ← μεγάλοι κόκκοι, μεγάλα κενά
       ΙΛΥΣ     ∙∙∙∙∙∙∙∙    ← μεσαίοι
       ΑΡΓΙΛΟΣ  ▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪  ← ελάχιστοι, πυκνά στοιβαγμένοι

• ⚠️ ΤΟ ΠΡΑΚΤΙΚΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΡΔΕΥΣΗ: κάθε κλάσμα έχει ένα πλεονέκτημα και ένα μειονέκτημα, γι' αυτό το ιδανικό έδαφος είναι πάντοτε μείγμα και όχι ένα καθαρό κλάσμα:

    ΑΜΜΟΣ   ✓ ΑΕΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΤΡΑΓΓΙΣΗ   ✗ ΔΕΝ ΣΥΓΚΡΑΤΕΙ ΝΕΡΟ
    ΑΡΓΙΛΟΣ ✓ ΣΥΓΚΡΑΤΕΙ ΝΕΡΟ ΚΑΙ        ✗ ΔΥΣΜΕΝΗΣ ΑΕΡΙΣΜΟΣ
              ΘΡΕΠΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ
    ΙΛΥΣ    — ΕΝΔΙΑΜΕΣΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

  ➜ Το βιβλίο (§1.2) το επιβεβαιώνει: «Το έδαφος περιέχει τα τρία παραπάνω κλάσματα σε διάφορες αναλογίες», και οι αναλογίες αυτές αποτυπώνονται στο «τρίγωνο» ταξινόμησης της υφής των εδαφών (Εικόνα 1.2).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα τρία κλάσματα είναι η άμμος, η ιλύς και η άργιλος. Σημειώνεται ότι, σύμφωνα με το κείμενο του βιβλίου, πρόκειται για τα τρία κλάσματα της λεπτής γης, δηλαδή του τμήματος των ανόργανων συστατικών με διάμετρο μικρότερη από 2 χιλιοστά, και όχι ολόκληρου του εδάφους. Η άμμος αποτελείται από κόκκους με διάμετρο μεγαλύτερη από 0,05 χιλιοστά και έχει μεγάλους πόρους μεταξύ των κόκκων, κάτι που σημαίνει ότι το νερό διέρχεται μέσα από αυτήν με μεγάλη ταχύτητα· συνεπώς επικρατούν καλές συνθήκες αερισμού και στράγγισης για την ανάπτυξη των φυτών. Η ιλύς αποτελείται από κόκκους με διάμετρο από 0,002 έως 0,05 χιλιοστά και έχει μικρότερους πόρους σε σύγκριση με την άμμο, με αποτέλεσμα να προκαλούνται όχι και τόσο ευνοϊκές συνθήκες αερισμού. Η άργιλος αποτελείται από κόκκους με διάμετρο μικρότερη από 0,002 χιλιοστά και έχει την ικανότητα να συγκρατεί θρεπτικά στοιχεία απαραίτητα για την ανάπτυξη των φυτών· επειδή όμως έχει μικρούς πόρους, το νερό κινείται αργά μέσα σε αυτήν, με αποτέλεσμα να προκαλούνται δυσμενείς συνθήκες αερισμού.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η δομή του εδάφους

Ερώτηση: Τι καλείται δομή του εδάφους;

Απάντηση:

• Ο ΟΡΙΣΜΟΣ (§1.1, σελ. 24), αυτούσιος: «Δομή του εδάφους εννοούμε τον τρόπο με τον οποίο οι κόκκοι της άμμου, της ιλύος και της αργίλου είναι συνδεδεμένοι και τοποθετημένοι στο χώρο.»

• ΤΑ ΣΥΣΣΩΜΑΤΩΜΑΤΑ: «Συγκεκριμένα, οι κόκκοι συνδέονται μεταξύ τους σχηματίζοντας εδαφικές ομάδες ορισμένου σχήματος (συσσωματώματα). Η ύπαρξη των εδαφικών συσσωματωμάτων οφείλεται σε δυνάμεις, όπως αυτές της συνοχής και της συνάφειας.»

    ΧΩΡΙΣ ΔΟΜΗ (μεμονωμένοι κόκκοι)   ΜΕ ΔΟΜΗ (συσσωματώματα)
  
       ▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪                    ▪▪▪   ▪▪▪▪    ▪▪▪
       ▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪                   ▪▪▪▪▪  ▪▪▪    ▪▪▪▪▪
       ▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪                    ▪▪▪  ▪▪▪▪▪    ▪▪▪
       ▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪                   ▪▪▪▪   ▪▪▪    ▪▪▪▪
       ΠΥΚΝΑ ΣΤΟΙΒΑΓΜΕΝΟΙ               ΟΜΑΔΕΣ ΚΟΚΚΩΝ + ΜΕΓΑΛΑ ΚΕΝΑ
       → ΜΙΚΡΟ ΠΟΡΩΔΕΣ                  → ΚΑΛΟ ΠΟΡΩΔΕΣ, ΑΕΡΙΣΜΟΣ,
                                          ΣΤΡΑΓΓΙΣΗ, ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΡΙΖΩΝ

• ⚠️ ΞΕΧΩΡΙΣΤΕ ΤΗ ΔΟΜΗ ΑΠΟ ΤΗ ΣΥΣΤΑΣΗ — είναι δύο διαφορετικές έννοιες που το βιβλίο αναφέρει μαζί («η σύσταση και η δομή του εδάφους αποτελούν απαραίτητες γνώσεις», ΠΕΡΙΛΗΨΗ):

    ΣΥΣΤΑΣΗ (ΥΦΗ / ΚΟΚΚΟΜΕΤΡΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ)
       ΤΙ ΠΟΣΟΣΤΟ άμμου, ιλύος και αργίλου έχει το έδαφος
       ➜ ΔΕΝ ΑΛΛΑΖΕΙ εύκολα — είναι ΕΓΓΕΝΕΣ χαρακτηριστικό
       ➜ Αποτυπώνεται στο ΤΡΙΓΩΝΟ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗΣ (Εικ. 1.2, Πίν. 1.1)
  
    ΔΟΜΗ
       ΠΩΣ ΕΙΝΑΙ ΣΥΝΔΕΔΕΜΕΝΟΙ ΚΑΙ ΤΟΠΟΘΕΤΗΜΕΝΟΙ ΣΤΟ ΧΩΡΟ οι ίδιοι κόκκοι
       ➜ ΒΕΛΤΙΩΝΕΤΑΙ — η §1.2 αναφέρει ρητά ότι η ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΥΛΗ
         «ΒΕΛΤΙΩΝΕΙ ΤΗ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΕΔΑΦΟΥΣ» και «ΑΥΞΑΝΕΙ ΤΟ ΠΟΡΩΔΕΣ»

• ⚠️ Η δομή συνδέεται άμεσα με τα θέματα της άρδευσης: επηρεάζει το πορώδες, άρα το πόσο νερό συγκρατεί το έδαφος και πόσο εύκολα αερίζονται οι ρίζες. Γι' αυτό και το βιβλίο (§1.7.2, υποσημ. 4) προειδοποιεί ότι το νάτριο του νερού άρδευσης (πάνω από 15% των προσροφημένων κατιόντων) «καταστρέφει τη δομή του εδάφους» και «μειώνει την υδατοπερατότητα».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Δομή του εδάφους εννοούμε τον τρόπο με τον οποίο οι κόκκοι της άμμου, της ιλύος και της αργίλου είναι συνδεδεμένοι και τοποθετημένοι στον χώρο. Συγκεκριμένα, οι κόκκοι συνδέονται μεταξύ τους σχηματίζοντας εδαφικές ομάδες ορισμένου σχήματος, τα συσσωματώματα. Η ύπαρξη των εδαφικών συσσωματωμάτων οφείλεται σε δυνάμεις, όπως αυτές της συνοχής και της συνάφειας. Η δομή διαφέρει από τη σύσταση, η οποία αφορά τις αναλογίες των τριών κλασμάτων και αποτυπώνεται στο τρίγωνο ταξινόμησης της υφής των εδαφών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα στοιχεία ενός ιδανικού εδάφους για κήπο

Ερώτηση: Από τι αποτελείται ένα ιδανικό έδαφος για κήπο;

Απάντηση:

• Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ (§1.2, σελ. 25), αυτούσια: «Ένα ιδανικό έδαφος για κήπο πρέπει να αποτελείται από τα εξής στοιχεία: 1. ανόργανα συστατικά (άμμο, ιλύ και άργιλο), 2. οργανικά υλικά (φυτική και ζωική ύλη), 3. ζωντανούς οργανισμούς (βακτήρια, μύκητες, σκώληκες), 4. αέρα, 5. νερό.»

• ΠΟΥ ΒΡΙΣΚΟΝΤΑΙ ΑΥΤΑ ΤΑ ΠΕΝΤΕ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: «Τα παραπάνω πέντε στοιχεία βρίσκονται στα υψηλότερα 15 - 30 cm του εδάφους, που καλούνται «επιφανειακή εδαφική στρώση».» ➜ Και η σελ. 26 το επαναλαμβάνει: «όταν αναφερόμαστε σε ένα ιδανικό έδαφος, εννοούμε τα πρώτα 15 - 30 cm της επιφανειακής στρώσης του». ⚠️ ΛΑΘΟΣ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ: η λεζάντα της Εικ. 1.3 γράφει «(5 -30) cm» για το επιφανειακό στρώμα — λείπει το «1». Το σωστό είναι 15 - 30 cm, όπως το λέει δύο φορές το κείμενο.

•   Η ΚΑΤΑΤΟΜΗ ΤΟΥ ΕΔΑΦΟΥΣ (Εικόνα 1.3) — λάκκος βάθους ≈ 1,5 m
  
    ╔══════════════════════════╗
    ║ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΚΟ ΣΤΡΩΜΑ       ║  15 - 30 cm
    ║ «ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΟΥΣΙΑ, ΑΜΜΟ,   ║  «Υπάρχουν ΠΟΛΛΕΣ ΡΙΖΕΣ, λόγω της
    ║  ΙΛΥ ΚΑΙ ΑΡΓΙΛΟ»         ║   ΥΨΗΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ»
    ╠══════════════════════════╣
    ║ ΥΠΕΔΑΦΟΣ                 ║  30 - 120 cm
    ║ «ΑΡΓΙΛΟ ΚΑΙ ΑΛΛΑ         ║  «ΠΟΛΥ ΛΙΓΟΤΕΡΕΣ ΡΙΖΕΣ… λόγω της
    ║  ΣΤΟΙΧΕΙΑ»               ║   ΧΑΜΗΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ»
    ╠══════════════════════════╣
    ║ C  «ΜΗ ΣΤΑΘΕΡΟΠΟΙΗΜΕΝΟ ΜΗΤΡΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΚΑΙ ΑΡΓΙΛΟΣ»
    ╠══════════════════════════╣
    ║ R  «ΠΕΤΡΩΜΑ - ΜΗΤΡΙΚΟ ΥΛΙΚΟ»
    ╚══════════════════════════╝

• ΓΙΑΤΙ ΤΟ ΙΔΑΝΙΚΟ ΕΔΑΦΟΣ ΕΙΝΑΙ ΜΕΙΓΜΑ ΚΑΙ ΟΧΙ ΕΝΑ ΜΟΝΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ — η οργανική ύλη (§1.2) προσφέρει επτά ωφέλειες:

    1. «ΑΥΞΑΝΕΙ ΤΟ ΠΟΡΩΔΕΣ ΤΟΥ ΕΔΑΦΟΥΣ»
    2. «ΠΑΡΕΧΕΙ ΚΥΡΙΩΣ ΑΖΩΤΟ ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΦΩΣΦΟΡΟ, όπως και ΑΛΛΑ ΘΡΕΠΤΙΚΑ
        ΣΤΟΙΧΕΙΑ, στα αναπτυσσόμενα φυτά»
    3. «ΣΥΓΚΡΑΤΕΙ ΤΟ ΝΕΡΟ ΓΙΑ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΗ ΧΡΗΣΗ ΑΠΟ ΤΑ ΦΥΤΑ»
    4. «ΕΦΟΔΙΑΖΕΙ ΜΕ ΤΡΟΦΗ ΤΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ ΤΟΥ ΕΔΑΦΟΥΣ»
    5. «ΧΡΗΣΙΜΕΥΕΙ ΣΑΝ ΑΠΟΘΗΚΗ ΘΡΕΠΤΙΚΩΝ ΟΥΣΙΩΝ»
    6. «ΕΛΑΧΙΣΤΟΠΟΙΕΙ ΤΗ ΔΙΑΒΡΩΣΗ»
    7. «ΒΕΛΤΙΩΝΕΙ ΤΗ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΕΔΑΦΟΥΣ»
    ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ: ΤΥΡΦΗ · ΦΥΛΛΟΧΩΜΑ · ΚΟΠΡΟΧΩΜΑ · ΚΟΠΡΙΑ ·
       ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΕΝΣΩΜΑΤΩΝΟΝΤΑΙ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ

  ➜ Οι ζωντανοί οργανισμοί επίσης δεν είναι διακοσμητικοί: «Τα μικρόβια του εδάφους βοηθούν, ώστε τα υπολείμματα των μεγαλύτερων φυτών και ζώων να αποσυντίθενται και να μετατρέπονται σε θρεπτικά υλικά του εδάφους.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ένα ιδανικό έδαφος για κήπο πρέπει να αποτελείται από πέντε στοιχεία: πρώτον, ανόργανα συστατικά, δηλαδή άμμο, ιλύ και άργιλο· δεύτερον, οργανικά υλικά, δηλαδή φυτική και ζωική ύλη· τρίτον, ζωντανούς οργανισμούς, δηλαδή βακτήρια, μύκητες και σκώληκες· τέταρτον, αέρα· και πέμπτον, νερό. Τα πέντε αυτά στοιχεία βρίσκονται στα υψηλότερα 15 έως 30 εκατοστά του εδάφους, που καλούνται επιφανειακή εδαφική στρώση· όταν λοιπόν αναφερόμαστε σε ιδανικό έδαφος, εννοούμε τα πρώτα 15 έως 30 εκατοστά της επιφανειακής στρώσης του. Σημειώνεται ότι η λεζάντα της Εικόνας 1.3 γράφει λανθασμένα «(5-30) cm», ενώ το κείμενο αναφέρει δύο φορές το σωστό εύρος 15 έως 30 εκατοστά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το επιφανειακό στρώμα εδάφους και τα χαρακτηριστικά του

Ερώτηση: Τι καλείται επιφανειακό στρώμα εδάφους και ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά του;

Απάντηση:

• Ο ΟΡΙΣΜΟΣ (§1.2, σελ. 25): τα πέντε στοιχεία του ιδανικού εδάφους «βρίσκονται στα υψηλότερα 15 - 30 cm του εδάφους, που καλούνται «επιφανειακή εδαφική στρώση»». Στην κατατομή (Εικ. 1.3) ο ορίζοντας αυτός περιγράφεται ως: «Επιφανειακό στρώμα εδάφους - Αποτελείται από οργανική ουσία, άμμο, ιλύ και άργιλο. Υπάρχουν πολλές ρίζες, λόγω της υψηλής βιολογικής δραστηριότητας.» ⚠️ ΛΑΘΟΣ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ: η λεζάντα γράφει «(5 -30) cm» ενώ το κείμενο λέει 15 - 30 cm.

• ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ (σελ. 26) — αυτούσια:

    ① «παρατηρείται ΤΟ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΠΟΣΟ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΟΥΣΙΑΣ»
    ② «η ΜΕΓΙΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ»
    ③ «παρατηρείται ΥΨΗΛΗ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΟΞΥΓΟΝΟΥ»
    ④ «καθώς επίσης και ΤΟ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΠΛΗΘΟΣ ΤΩΝ ΡΙΖΩΝ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ»
    ⑤ «οι ρίζες των φυτών ΕΞΑΣΦΑΛΙΖΟΥΝ ΕΞ ΟΛΟΚΛΗΡΟΥ ΤΑ ΘΡΕΠΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ
        ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΗΣ ΘΡΕΨΗΣ ΤΟΥΣ»

  ΤΟ ΙΔΑΝΙΚΟ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΚΟ ΣΤΡΩΜΑ: «Ένα ιδανικό επιφανειακό στρώμα εδάφους είναι αυτό στο οποίο η αεροχωρητικότητα φθάνει στο 50%. Στην περίπτωση αυτή οι ρίζες πολλαπλασιάζονται και εξαπλώνονται με γοργούς ρυθμούς.»

• ΓΙΑΤΙ ΕΠΙΚΕΝΤΡΩΝΟΥΜΕ ΤΟ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ ΜΑΣ ΕΚΕΙ: «Επιπλέον έχουμε τη δυνατότητα να επηρεάσουμε το περιβάλλον των ριζών, είτε τροποποιώντας το ήδη υπάρχον επιφανειακό στρώμα εδάφους είτε δημιουργώντας ένα νέο εξαρχής.»

    ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕ ΤΟΝ ΑΜΕΣΩΣ ΚΑΤΩΤΕΡΟ ΟΡΙΖΟΝΤΑ
  
                       ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΚΟ ΣΤΡΩΜΑ    ΥΠΕΔΑΦΟΣ
                       (15-30 cm)            (30-120 cm)
    ΣΥΣΤΑΣΗ            ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΟΥΣΙΑ,       ΑΡΓΙΛΟΣ και άλλα
                       ΑΜΜΟΣ, ΙΛΥΣ, ΑΡΓΙΛΟΣ  στοιχεία
    ΡΙΖΕΣ              ΠΟΛΛΕΣ                ΠΟΛΥ ΛΙΓΟΤΕΡΕΣ
    ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ          ΥΨΗΛΗ                 ΧΑΜΗΛΗ
    ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ
    ΟΞΥΓΟΝΟ            ΥΨΗΛΗ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ     —

• ⚠️ ΑΣΑΦΕΙΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΓΙΑ ΤΟ 50%: η §1.1 λέει ότι η στερεά φάση καταλαμβάνει «περίπου το 50% του όγκου» και ότι το υπόλοιπο 50% το μοιράζονται νερό και αέρας μαζί. Εδώ όμως λέει ότι ιδανικό είναι το στρώμα «στο οποίο η αεροχωρητικότητα φθάνει στο 50%», χωρίς να διευκρινίζει αν το 50% υπολογίζεται:

    ΕΡΜΗΝΕΙΑ Α — ΕΠΙ ΤΟΥ ΣΥΝΟΛΙΚΟΥ ΟΓΚΟΥ
       αέρας 50% → δεν μένει χώρος για νερό  ➜ ΑΝΤΙΦΑΣΚΕΙ με τη §1.1
    ΕΡΜΗΝΕΙΑ Β — ΕΠΙ ΤΟΥ ΠΟΡΩΔΟΥΣ (που είναι ≈ 50% του όγκου)
       αέρας = 50% του πορώδους = 25% του συνολικού όγκου
       νερό  = 50% του πορώδους = 25% του συνολικού όγκου
       ➜ ΣΥΜΦΩΝΕΙ με τη §1.1 και με το ΙΣΟΖΥΓΙΟ ΝΕΡΟΥ-ΑΕΡΑ που
         περιγράφει η υποσημ. 2 της §1.3

  ➜ Η ερμηνεία Β είναι η μόνη συμβατή με το υπόλοιπο κεφάλαιο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Επιφανειακό στρώμα εδάφους ή επιφανειακή εδαφική στρώση καλούνται τα υψηλότερα 15 έως 30 εκατοστά του εδάφους, στα οποία βρίσκονται τα πέντε στοιχεία ενός ιδανικού εδάφους, δηλαδή τα ανόργανα συστατικά, τα οργανικά υλικά, οι ζωντανοί οργανισμοί, ο αέρας και το νερό. Τα βασικά του χαρακτηριστικά είναι ότι σε αυτό παρατηρείται το μεγαλύτερο ποσό της οργανικής ουσίας και η μέγιστη βιολογική δραστηριότητα, υψηλή συγκέντρωση οξυγόνου, καθώς και το μεγαλύτερο πλήθος των ριζών των φυτών, οι οποίες εξασφαλίζουν εξ ολοκλήρου από εκεί τα θρεπτικά στοιχεία για τις ανάγκες της θρέψης τους. Ένα ιδανικό επιφανειακό στρώμα είναι αυτό στο οποίο η αεροχωρητικότητα φθάνει στο 50%, οπότε οι ρίζες πολλαπλασιάζονται και εξαπλώνονται με γοργούς ρυθμούς. Στον ορίζοντα αυτόν εστιάζουμε το ενδιαφέρον μας, γιατί έχουμε τη δυνατότητα να επηρεάσουμε το περιβάλλον των ριζών, είτε τροποποιώντας το ήδη υπάρχον επιφανειακό στρώμα είτε δημιουργώντας ένα νέο εξαρχής.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η συγκράτηση του νερού στο έδαφος

Ερώτηση: Πώς συγκρατείται το νερό στο έδαφος;

Απάντηση:

• Η ΒΑΣΙΚΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ (§1.3, σελ. 28), αυτούσια: «Το νερό συγκρατείται μέσα στους εδαφικούς πόρους με δυνάμεις ανάλογες με αυτές που δημιουργούνται στους τριχοειδείς σωλήνες.»

    Η ΤΡΙΧΟΕΙΔΗΣ ΑΝΥΨΩΣΗ — Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΣΥΓΚΡΑΤΗΣΗΣ
  
       ΜΕΓΑΛΟΣ ΠΟΡΟΣ        ΜΙΚΡΟΣ ΠΟΡΟΣ
         ║     ║               ║ ║
         ║     ║               ║▓║  ← το νερό ΑΝΕΒΑΙΝΕΙ ΨΗΛΟΤΕΡΑ και
         ║▓▓▓▓▓║               ║▓║    ΣΥΓΚΡΑΤΕΙΤΑΙ ΜΕ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΔΥΝΑΜΗ
       ══╩═════╩══          ═══╩═╩═══
       ΜΙΚΡΗ ΔΥΝΑΜΗ         ΜΕΓΑΛΗ ΔΥΝΑΜΗ
       ΣΥΓΚΡΑΤΗΣΗΣ          ΣΥΓΚΡΑΤΗΣΗΣ

• Η ΔΕΥΤΕΡΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗ — Η ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΟΥΣΙΑ (σελ. 29): «Επίσης, το νερό συγκρατείται στην οργανική ουσία του εδάφους. Για παράδειγμα, σάπια φύλλα ή κλαδιά συγκρατούν νερό δρώντας σα σφουγγάρι. Η οργανική ουσία ή ο χούμος αποτελούν απαραίτητα (οργανικά) συστατικά για ένα καλό έδαφος.» ➜ Και η §1.2 το επιβεβαιώνει ως τρίτη ωφέλεια της οργανικής ύλης: «Συγκρατεί το νερό για μελλοντική χρήση από τα φυτά.»

• ΠΟΣΟ ΝΕΡΟ ΣΥΓΚΡΑΤΕΙΤΑΙ — ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΥΓΡΑΣΙΑΣ (σελ. 28-29):

    ΥΓΡΑΣΙΑ ΚΟΡΕΣΜΟΥ
       «όταν ΟΛΟΙ ΟΙ ΠΟΡΟΙ ενός εδάφους είναι ΓΕΜΑΤΟΙ ΜΕ ΝΕΡΟ»
       ⚠️ «Αν το έδαφος ΠΑΡΑΜΕΙΝΕΙ ΚΟΡΕΣΜΕΝΟ… ΓΙΑ ΜΕΓΑΛΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΔΙΑΣΤΗΜΑ,
          ΤΑ ΦΥΤΑ ΘΑ ΠΕΘΑΝΟΥΝ ΛΟΓΩ ΕΛΛΕΙΨΗΣ ΟΞΥΓΟΝΟΥ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΙΣ ΡΙΖΕΣ»
            │
            │  ΣΤΡΑΓΓΙΣΗ ΓΙΑ ΔΥΟ Ή ΤΡΕΙΣ ΗΜΕΡΕΣ
            ▼
    ΥΔΑΤΟΪΚΑΝΟΤΗΤΑ  ◄─── Η ΙΔΑΝΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ
       «ΤΑ ΦΥΤΑ ΠΑΙΡΝΟΥΝ ΤΙΣ ΑΝΑΓΚΑΙΕΣ ΠΟΣΟΤΗΤΕΣ ΝΕΡΟΥ για να
        ευδοκιμήσουν, ΚΑΤΑΒΑΛΛΟΝΤΑΣ ΤΗ ΜΙΚΡΟΤΕΡΗ ΔΥΝΑΤΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ»
            │
            │   ◄──── ΔΙΑΘΕΣΙΜΗ ΥΓΡΑΣΙΑ ────►
            ▼
    ΣΗΜΕΙΟ ΜΑΡΑΝΣΗΣ
       «ΤΑ ΦΥΤΑ ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΑΝΤΛΗΣΟΥΝ ΤΗΝ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑ ΥΓΡΑΣΙΑ
        ΚΑΤΑΒΑΛΛΟΝΤΑΣ, ΕΣΤΩ, ΟΛΕΣ ΤΟΥΣ ΤΙΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ»
  
    «Η ΔΙΑΦΟΡΑ ΤΗΣ ΥΓΡΑΣΙΑΣ ΣΤΟ ΣΗΜΕΙΟ ΜΑΡΑΝΣΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΓΡΑΣΙΑ
     ΥΔΑΤΟΪΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΤΗ ΔΙΑΘΕΣΙΜΗ ΥΓΡΑΣΙΑ.»
    ⚠️ «Η ΑΡΔΕΥΣΗ ΕΦΑΡΜΟΖΕΤΑΙ ΠΡΙΝ Η ΥΓΡΑΣΙΑ ΦΘΑΣΕΙ ΣΤΟ ΣΗΜΕΙΟ ΜΑΡΑΝΣΗΣ,
       ΓΙΑ ΝΑ ΜΗ ΜΑΡΑΘΟΥΝ ΤΑ ΦΥΤΑ.»

• ⚠️ ΤΟ ΙΣΟΖΥΓΙΟ ΝΕΡΟΥ - ΑΕΡΑ (υποσημ. 2, §1.3): «Όταν το νερό απομακρύνεται, αδειάζουν αρχικά οι μεγαλύτεροι πόροι και μετά οι μικρότεροι. Με την απομάκρυνση του νερού εισέρχεται αέρας και αντιστρόφως. Για την απρόσκοπτη ανάπτυξη των φυτών, πρέπει το ισοζύγιο νερού-αέρα στο έδαφος να είναι τέτοιο, ώστε να παρέχεται η απαραίτητη υγρασία και συγχρόνως το απαραίτητο οξυγόνο στις ρίζες.»

    ΤΑ ΒΑΡΙΑ ΕΔΑΦΗ (ΑΡΓΙΛΩΔΗ)   «ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΗ ΥΓΡΑΣΙΑ και ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΟ
                                  ΑΕΡΙΣΜΟ (ΟΞΥΓΟΝΟ)»
    ΤΑ ΑΜΜΩΔΗ ΕΔΑΦΗ             «ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΗ ΥΓΡΑΣΙΑ και ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΟ
                                  ΑΕΡΙΣΜΟ»

  ➜ Γι' αυτό και το ιδανικό έδαφος για κήπο είναι μείγμα και όχι καθαρή άμμος ή καθαρή άργιλος.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το νερό συγκρατείται μέσα στους εδαφικούς πόρους με δυνάμεις ανάλογες με αυτές που δημιουργούνται στους τριχοειδείς σωλήνες: όσο μικρότεροι είναι οι πόροι, τόσο ισχυρότερες είναι οι δυνάμεις συγκράτησης. Επίσης, το νερό συγκρατείται και στην οργανική ουσία του εδάφους· για παράδειγμα, σάπια φύλλα ή κλαδιά συγκρατούν νερό δρώντας σαν σφουγγάρι, και γι' αυτό η οργανική ουσία ή ο χούμος αποτελούν απαραίτητα οργανικά συστατικά για ένα καλό έδαφος. Ως προς την ποσότητα, όταν όλοι οι πόροι είναι γεμάτοι νερό το έδαφος βρίσκεται σε κορεσμό, ενώ αν το αφήσουμε να στραγγίσει για δύο ή τρεις ημέρες βρίσκεται στην υδατοϊκανότητά του, κατάσταση στην οποία τα φυτά παίρνουν τις αναγκαίες ποσότητες νερού καταβάλλοντας τη μικρότερη δυνατή ενέργεια. Όταν τα φυτά δεν μπορούν πλέον να αντλήσουν την υπάρχουσα υγρασία, έστω και καταβάλλοντας όλες τους τις δυνάμεις, φτάνουμε στο σημείο μάρανσης· η διαφορά της υγρασίας στο σημείο μάρανσης από την υγρασία υδατοϊκανότητας αποτελεί τη διαθέσιμη υγρασία, και η άρδευση εφαρμόζεται πριν η υγρασία φθάσει στο σημείο μάρανσης, για να μη μαραθούν τα φυτά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Αργιλώδη και αμμώδη εδάφη ως προς τη συγκράτηση του νερού

Ερώτηση: Σε τι διαφέρουν τα αργιλώδη από τα αμμώδη εδάφη, όσον αφορά τη συγκράτηση του νερού;

Απάντηση:

• ΤΟ ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΧΩΡΙΟ (§1.3, σελ. 28), αυτούσιο: «Τα αμμώδη εδάφη διαθέτουν μεγάλους πόρους και γι' αυτό δε συγκρατούν με μεγάλες δυνάμεις το νερό. Τα αργιλώδη εδάφη διαθέτουν πολλούς μικροσκοπικούς πόρους και έτσι συγκρατούν σημαντικά περισσότερο νερό και με ισχυρότερες δυνάμεις από ό,τι τα αμμώδη εδάφη.» ➜ Το βιβλίο το επαναλαμβάνει στη σελ. 29: «τα εδάφη που περιέχουν πολλή άργιλο συγκρατούν περισσότερο νερό από τα εδάφη τα οποία είναι κυρίως αμμώδη. Επίσης, τα αργιλώδη εδάφη συγκρατούν το νερό με μεγαλύτερες δυνάμεις, άρα για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.»

•   Η ΑΙΤΙΑ — ΤΟ ΜΕΓΕΘΟΣ ΤΩΝ ΠΟΡΩΝ
  
    ΑΜΜΩΔΕΣ ΕΔΑΦΟΣ              ΑΡΓΙΛΩΔΕΣ ΕΔΑΦΟΣ
      ●   ●   ●   ●               ▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪
        ○   ○   ○                 ▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪
      ●   ●   ●   ●               ▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪▪
    ΛΙΓΟΙ ΜΕΓΑΛΟΙ ΠΟΡΟΙ         ΠΟΛΛΟΙ ΜΙΚΡΟΣΚΟΠΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ
    → ΜΙΚΡΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ           → ΙΣΧΥΡΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΣΥΓΚΡΑΤΗΣΗΣ
      ΣΥΓΚΡΑΤΗΣΗΣ                 και ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΝΕΡΟ
  
    ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΤΙΚΑ
                          ΑΜΜΩΔΗ              ΑΡΓΙΛΩΔΗ
    ΠΟΡΟΙ                 ΜΕΓΑΛΟΙ             ΠΟΛΛΟΙ ΜΙΚΡΟΣΚΟΠΙΚΟΙ
    ΠΟΣΟΤΗΤΑ ΝΕΡΟΥ        ΛΙΓΟΤΕΡΟ            ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ
    ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΣΥΓΚΡΑΤΗΣΗΣ  ΜΙΚΡΕΣ              ΙΣΧΥΡΟΤΕΡΕΣ
    ΧΡΟΝΟΣ ΔΙΑΤΗΡΗΣΗΣ     ΜΙΚΡΟΣ              ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟΣ
    ΑΕΡΙΣΜΟΣ (υποσημ. 2)  ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΟΣ         ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΟΣ
    ΥΓΡΑΣΙΑ (υποσημ. 2)   ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΗ        ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΗ

• ΤΟ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ (σελ. 29):

    ΧΟΡΗΓΟΥΜΕ 25 mm ΝΕΡΟΥ
       «δηλ. 25 ΛΙΤΡΑ (l) ΚΑΤΑΝΕΜΗΜΕΝΑ ΣΕ ΕΝΑ ΤΕΤΡΑΓΩΝΙΚΟ ΜΕΤΡΟ (m²)»
  
    ΑΜΜΩΔΕΣ ΕΔΑΦΟΣ    → τα υψηλότερα 30 cm ξηραίνονται σε  5 ΗΜΕΡΕΣ
    ΑΡΓΙΛΩΔΕΣ ΕΔΑΦΟΣ  → τα υψηλότερα 30 cm ξηραίνονται σε 15 ΗΜΕΡΕΣ
    ────────────────────────────────────────────────────────────────
    ΛΟΓΟΣ:  15 ΗΜΕΡΕΣ ÷ 5 ΗΜΕΡΕΣ = 3
  
    ➜ «τα ΑΡΓΙΛΩΔΗ ΕΔΑΦΗ ΑΠΑΙΤΟΥΝ ΤΡΕΙΣ ΦΟΡΕΣ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΧΡΟΝΟ ΓΙΑ ΝΑ
       ΞΗΡΑΝΘΟΥΝ από ό,τι τα ΑΜΜΩΔΗ ΕΔΑΦΗ»
  
    ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΣΥΝΕΠΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΡΔΕΥΣΗ
       ΑΜΜΩΔΕΣ   → ΜΙΚΡΟ ΕΥΡΟΣ ΑΡΔΕΥΣΗΣ (συχνά), ΜΙΚΡΗ ΔΟΣΗ
       ΑΡΓΙΛΩΔΕΣ → ΜΕΓΑΛΟ ΕΥΡΟΣ ΑΡΔΕΥΣΗΣ (αραιά), ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΔΟΣΗ

• ⚠️ ΤΟ ΑΝΤΙΤΙΜΟ ΤΗΣ ΑΡΓΙΛΟΥ — ΔΙΑΣΤΟΛΗ, ΣΥΣΤΟΛΗ ΚΑΙ ΡΩΓΜΕΣ: «Συνήθως, τα αργιλώδη εδάφη διαστέλλονται κατά τη διαβροχή τους, ενώ αντίθετα, όταν τα εδάφη αυτά ξηρανθούν, συστέλλονται παρουσιάζοντας ταυτόχρονα επιφανειακές ρωγμές» (§1.3, Εικ. 1.8). ➜ «Όταν ένα έδαφος στεγνώνει, συστέλλεται και συνήθως παρουσιάζει ρωγμές, ενώ απαιτεί μικρές ποσότητες νερού για να φτάσει πάλι στον κορεσμό.» ⚠️ «Η ξήρανση και οι ρωγμές στα αργιλώδη εδάφη μπορούν να προκαλέσουν βλάβες στις ρίζες των φυτών.» ➜ Να θυμάστε επίσης από τη §1.1 ότι η άργιλος «έχει την ικανότητα να συγκρατεί θρεπτικά στοιχεία» — άρα η μεγαλύτερη συγκράτηση δεν αφορά μόνο το νερό.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα αμμώδη εδάφη διαθέτουν μεγάλους πόρους και γι' αυτό δεν συγκρατούν με μεγάλες δυνάμεις το νερό, ενώ τα αργιλώδη εδάφη διαθέτουν πολλούς μικροσκοπικούς πόρους και έτσι συγκρατούν σημαντικά περισσότερο νερό και με ισχυρότερες δυνάμεις από ό,τι τα αμμώδη. Κατά συνέπεια, τα αργιλώδη συγκρατούν το νερό για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Το βιβλίο δίνει και αριθμητικό παράδειγμα: αν χορηγήσουμε 25 χιλιοστά νερού, δηλαδή 25 λίτρα κατανεμημένα σε ένα τετραγωνικό μέτρο, τα υψηλότερα 30 εκατοστά ενός αμμώδους εδάφους θα ξηρανθούν σε πέντε ημέρες, ενώ ενός αργιλώδους σε δεκαπέντε ημέρες· συνεπώς τα αργιλώδη εδάφη απαιτούν τρεις φορές περισσότερο χρόνο για να ξηρανθούν από ό,τι τα αμμώδη. Σημειώνεται ότι τα αργιλώδη εδάφη διαστέλλονται κατά τη διαβροχή και συστέλλονται κατά την ξήρανση, παρουσιάζοντας επιφανειακές ρωγμές, οι οποίες μπορούν να προκαλέσουν βλάβες στις ρίζες των φυτών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Εξατμισοδιαπνοή και αρδευτική περίοδος

Ερώτηση: Τι καλείται εξατμισοδιαπνοή και τι αρδευτική περίοδος;

Απάντηση:

• Η ΕΞΑΤΜΙΣΟΔΙΑΠΝΟΗ (§1.5, σελ. 30), αυτούσια: «Ορίζουμε ως εξατμισοδιαπνοή το ποσό των απωλειών νερού προς την ατμόσφαιρα, που οφείλονται τόσο στην εξάτμιση του νερού από την επιφάνεια του εδάφους, όσο και στη διαπνοή των φυτών.»

    ΕΞΑΤΜΙΣΟΔΙΑΠΝΟΗ = ΕΞΑΤΜΙΣΗ + ΔΙΑΠΝΟΗ
  
                ↑↑↑ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ ↑↑↑
           ↑                        ↑
       ΔΙΑΠΝΟΗ                  ΕΞΑΤΜΙΣΗ
       (από τα ΦΥΛΛΑ           (από την ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ
        των φυτών)              ΤΟΥ ΕΔΑΦΟΥΣ)
           ♣                        │
        ═══╧════════════════════════╧═══ ΕΔΑΦΟΣ

  ➜ Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 34) δίνει τον ίδιο ορισμό: «Εξατμισοδιαπνοή είναι το ποσό των απωλειών του νερού προς την ατμόσφαιρα, που οφείλεται τόσο στην εξάτμιση του νερού από την επιφάνεια του εδάφους, όσο και στη διαπνοή των φυτών.»

• ΟΙ ΔΥΟ ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΞΑΤΜΙΣΟΔΙΑΠΝΟΗΣ (υποσημ. 3, §1.5):

    α) ΔΥΝΑΤΗ ΕΞΑΤΜΙΣΟΔΙΑΠΝΟΗ
       «αναφέρεται στην εξατμισοδιαπνοή η οποία ΠΡΟΕΡΧΕΤΑΙ ΑΠΟ ΕΔΑΦΟΣ ΜΕ
        ΥΨΗΛΟ ΠΟΣΟΣΤΟ ΥΓΡΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΠΛΗΡΗ ΦΥΤΟΚΑΛΥΨΗ»
  
    β) ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΕΞΑΤΜΙΣΟΔΙΑΠΝΟΗ
       «αναφέρεται στην ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΠΟΣΟΤΗΤΑ ΥΔΡΑΤΜΩΝ που αποδίδεται στην
        ατμόσφαιρα ΑΠΟ ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΑ ΦΥΤΑ, ΚΑΤΩ ΑΠΟ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ»
  
    ⚠️ «Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΕΞΑΤΜΙΣΟΔΙΑΠΝΟΗ ως ΑΘΡΟΙΣΜΑ ΕΞΑΤΜΙΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΝΟΗΣ
       ΕΙΝΑΙ ΜΙΚΡΟΤΕΡΗ ΑΠΟ ΤΗ ΔΥΝΑΤΗ, ιδιαίτερα σε ΞΗΡΕΣ ΚΑΙ ΗΜΙΞΗΡΕΣ
       ΠΕΡΙΟΧΕΣ.»
  
    ΜΕΘΟΔΟΙ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΥ
       ΑΜΕΣΕΣ  «στηρίζονται στην ΑΠΕΥΘΕΙΑΣ ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΒΟΛΗΣ ΤΗΣ
                ΥΓΡΑΣΙΑΣ ΤΟΥ ΕΔΑΦΟΥΣ»
       ΕΜΜΕΣΕΣ «στηρίζονται στην ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΕΜΠΕΙΡΙΚΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ Ή ΤΥΠΩΝ, που
                αναπτύχθηκαν κάτω από ορισμένες κλιματολογικές συνθήκες»

• Η ΑΡΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ (§1.6, σελ. 30), αυτούσια: «Ως αρδευτική περίοδος ορίζεται ο χρόνος που μεσολαβεί από την πρώτη μέχρι την τελευταία άρδευση, στη διάρκεια του ημερολογιακού έτους.»

    ΤΙ ΤΗΝ ΕΠΗΡΕΑΖΕΙ
       ① ΤΟ ΒΑΘΟΣ ΤΟΥ ΕΔΑΦΟΥΣ
          «Φυτά που καλλιεργούνται σε έδαφος ΜΕ ΜΙΚΡΟ ΒΑΘΟΣ (ΓΛΑΣΤΡΕΣ,
           ΖΑΡΝΤΙΝΙΕΡΕΣ κτλ.) έχουν ΑΝΑΓΚΗ ΑΡΔΕΥΣΗΣ ΝΩΡΙΤΕΡΑ»
       ② ΟΙ ΚΛΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ
          «Το ΙΔΙΟ ΑΚΡΙΒΩΣ ΦΥΤΟ, όταν καλλιεργείται σε ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΕΣ
           ΚΛΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ, παρουσιάζει ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΗ ΑΡΔΕΥΤΙΚΗ
           ΠΕΡΙΟΔΟ» — π.χ. ΡΟΔΟΣ ≠ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ
       ③ Η ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΟΥ ΚΗΠΟΥ
          «ο ΚΗΠΟΣ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑ ΣΥΝΟΛΟ ΦΥΤΩΝ… με ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΕΣ ΥΔΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ»
       ⚠️ «καθιστούν ΣΧΕΔΟΝ ΑΔΥΝΑΤΟ ΤΟΝ ΕΠΑΚΡΙΒΗ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟ ΤΗΣ
          ΑΡΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΚΑΘΕ ΦΥΤΟΥ»
  
    ΓΙΑ ΤΗ ΧΩΡΑ ΜΑΣ — «ΜΕ ΜΙΑ ΓΕΝΙΚΟΤΕΡΗ ΚΑΙ ΕΥΡΥΤΕΡΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ»
       ΜΕΣΑ ΜΑΪΟΥ ══════════════════════════════► ΜΕΣΑ ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ

• ΠΩΣ ΣΥΝΔΕΟΝΤΑΙ ΟΙ ΔΥΟ ΕΝΝΟΙΕΣ (§1.6): «Μέσα από την άρδευση έχουμε σκοπό να καλύψουμε τις απώλειες της εξατμισοδιαπνοής, όταν το έλλειμμα της εδαφικής υγρασίας δεν μπορεί να καλυφθεί με τις βροχές.» ➜ ΕΛΛΕΙΜΜΑ ΕΔΑΦΙΚΗΣ ΥΓΡΑΣΙΑΣ = «το νερό που θα πρέπει να προστεθεί στο έδαφος, για να φτάσει η υγρασία του στην υδατοϊκανότητά του». ➜ «Έτσι λοιπόν, αν υπολογίσουμε αυτές τις απώλειες — οι οποίες εξαρτώνται από το είδος του φυτού, τις κλιματολογικές συνθήκες και τα χαρακτηριστικά του εδάφους — μπορούμε να καθορίσουμε τόσο την ημερομηνία έναρξης της άρδευσης, όσο και τον όγκο του νερού που απαιτείται για αποτελεσματική άρδευση κατά τη διάρκεια της αρδευτικής περιόδου.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Εξατμισοδιαπνοή ορίζεται το ποσό των απωλειών νερού προς την ατμόσφαιρα, που οφείλονται τόσο στην εξάτμιση του νερού από την επιφάνεια του εδάφους όσο και στη διαπνοή των φυτών. Διακρίνεται σε δυνατή, που προέρχεται από έδαφος με υψηλό ποσοστό υγρασίας και πλήρη φυτοκάλυψη, και σε πραγματική, που αφορά την πραγματική ποσότητα υδρατμών από συγκεκριμένα φυτά κάτω από πραγματικές συνθήκες και είναι μικρότερη από τη δυνατή, ιδιαίτερα σε ξηρές και ημίξηρες περιοχές. Αρδευτική περίοδος ορίζεται ο χρόνος που μεσολαβεί από την πρώτη μέχρι την τελευταία άρδευση, στη διάρκεια του ημερολογιακού έτους. Η αρδευτική περίοδος εξαρτάται από το βάθος του εδάφους, αφού φυτά σε γλάστρες ή ζαρντινιέρες έχουν ανάγκη άρδευσης νωρίτερα, και από τις κλιματολογικές συνθήκες, αφού το ίδιο φυτό παρουσιάζει διαφορετική αρδευτική περίοδο στη Ρόδο και στη Θεσσαλονίκη. Με μια γενικότερη προσέγγιση, για τη χώρα μας η αρδευτική περίοδος ξεκινά στα μέσα του Μαΐου και τελειώνει στα μέσα του Οκτωβρίου. Οι δύο έννοιες συνδέονται, γιατί μέσα από την άρδευση έχουμε σκοπό να καλύψουμε τις απώλειες της εξατμισοδιαπνοής, όταν το έλλειμμα της εδαφικής υγρασίας δεν μπορεί να καλυφθεί με τις βροχές.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Εύρος, δόση και διάρκεια άρδευσης

Ερώτηση: Τι είναι εύρος, δόση και διάρκεια άρδευσης;

Απάντηση:

• Το βιβλίο ορίζει τους τρεις όρους στη §1.6.1 (σελ. 31) και τους επαναλαμβάνει στην ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 34): α. ΔΟΣΗ ΑΡΔΕΥΣΗΣ: «Με τον όρο αυτό εννοείται η ποσότητα του νερού που εφαρμόζεται στον κήπο, κάθε φορά που αρδεύεται.» β. ΕΥΡΟΣ ΑΡΔΕΥΣΗΣ: «Με τον όρο εύρος άρδευσης εννοείται το χρονικό διάστημα που μεσολαβεί μεταξύ δύο διαδοχικών αρδεύσεων.» γ. ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΑΡΔΕΥΣΗΣ: «Με τον όρο διάρκεια άρδευσης εννοείται ο χρόνος από την έναρξη μέχρι τη λήξη της κάθε άρδευσης.»

•   ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕ ΕΝΑ ΧΡΟΝΟΔΙΑΓΡΑΜΜΑ
  
     ΔΕΥΤΕΡΑ                              ΠΕΜΠΤΗ
     ┌──────────┐                         ┌──────────┐
     │ ΑΡΔΕΥΣΗ  │                         │ ΑΡΔΕΥΣΗ  │
     │ 20 λεπτά │                         │ 20 λεπτά │
     └──────────┘                         └──────────┘
     ◄ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ►                         ◄ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ►
     ◄──────────────── ΕΥΡΟΣ (3 ημέρες) ─────────────►
  
     ΔΟΣΗ = ΠΟΣΟ ΝΕΡΟ έπεσε στον κήπο σε ΚΑΘΕ μία από αυτές τις αρδεύσεις
  
    ΣΥΝΟΨΗ
       ΔΟΣΗ     → ΠΟΣΟΤΗΤΑ (πόσο νερό)
       ΕΥΡΟΣ    → ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ (κάθε πότε)
       ΔΙΑΡΚΕΙΑ → ΧΡΟΝΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ (πόση ώρα κάθε φορά)

• ⚠️ Ο ΣΤΟΧΟΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΟΣΗ — ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΚΑΝΟΝΙΚΗ: «Στόχος είναι η δόση άρδευσης να είναι κανονική.»

    ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΙΚΗ ΔΟΣΗ
       «το έδαφος ΔΙΑΒΡΕΧΕΤΑΙ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΚΑ, με συνέπεια ΤΟ ΝΕΡΟ ΝΑ
        ΕΞΑΝΤΛΕΙΤΑΙ ΓΡΗΓΟΡΑ»
  
    ΠΛΕΟΝΑΣΜΑΤΙΚΗ ΔΟΣΗ — ΔΥΟ ΖΗΜΙΕΣ
       «ΑΦΕΝΟΣ ΜΕΝ υπάρχουν ΑΠΩΛΕΙΕΣ ΝΕΡΟΥ»
       «ΑΦΕΤΕΡΟΥ ΔΙΑΛΥΟΝΤΑΙ ΚΑΙ ΑΠΟΜΑΚΡΥΝΟΝΤΑΙ ΠΡΟΣ ΤΑ ΒΑΘΥΤΕΡΑ ΣΤΡΩΜΑΤΑ
        ΠΟΛΥΤΙΜΕΣ ΘΡΕΠΤΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ ΓΙΑ ΤΑ ΦΥΤΑ ΜΑΣ»
  
    ⚠️ Η ΜΟΝΗ ΕΞΑΙΡΕΣΗ — ΤΑ ΑΛΑΤΟΥΧΑ ΕΔΑΦΗ
       «Στην περίπτωση ΑΛΑΤΟΥΧΩΝ ΕΔΑΦΩΝ, Η ΚΑΤΕΙΣΔΥΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΕ
        ΒΑΘΥΤΕΡΑ ΣΤΡΩΜΑΤΑ ΕΙΝΑΙ ΕΠΙΘΥΜΗΤΗ, γιατί ΑΠΟΜΑΚΡΥΝΕΙ ΜΕΡΟΣ ΤΩΝ
        ΑΛΑΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΡΙΖΟΣΤΡΩΜΑ»

• ΠΩΣ ΣΥΝΔΕΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΟ ΕΔΑΦΟΣ — τα τρία μεγέθη δεν επιλέγονται αυθαίρετα:

    ΑΜΜΩΔΕΣ ΕΔΑΦΟΣ (ξηραίνεται σε 5 ΗΜΕΡΕΣ)
       ΜΙΚΡΟ ΕΥΡΟΣ (συχνές αρδεύσεις) · ΜΙΚΡΗ ΔΟΣΗ
       ➜ γιατί ΔΕΝ ΣΥΓΚΡΑΤΕΙ ΤΟ ΝΕΡΟ και η περίσσεια ΧΑΝΕΤΑΙ ΣΕ ΒΑΘΟΣ
  
    ΑΡΓΙΛΩΔΕΣ ΕΔΑΦΟΣ (ξηραίνεται σε 15 ΗΜΕΡΕΣ)
       ΜΕΓΑΛΟ ΕΥΡΟΣ (αραιές αρδεύσεις) · ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΔΟΣΗ
       ➜ γιατί ΣΥΓΚΡΑΤΕΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΝΕΡΟ και ΓΙΑ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΔΙΑΣΤΗΜΑ
       ⚠️ ΠΡΟΣΟΧΗ στον ΚΟΡΕΣΜΟ: «τα φυτά θα ΠΕΘΑΝΟΥΝ ΛΟΓΩ ΕΛΛΕΙΨΗΣ
          ΟΞΥΓΟΝΟΥ» αν μείνει κορεσμένο για μεγάλο διάστημα

Σύνοψη: (ενδεικτική) Δόση άρδευσης είναι η ποσότητα του νερού που εφαρμόζεται στον κήπο κάθε φορά που αρδεύεται. Εύρος άρδευσης είναι το χρονικό διάστημα που μεσολαβεί μεταξύ δύο διαδοχικών αρδεύσεων. Διάρκεια άρδευσης είναι ο χρόνος από την έναρξη μέχρι τη λήξη της κάθε άρδευσης. Στόχος είναι η δόση άρδευσης να είναι κανονική: στην περίπτωση ελλειμματικής δόσης το έδαφος διαβρέχεται μόνο επιφανειακά, με συνέπεια το νερό να εξαντλείται γρήγορα, ενώ στην περίπτωση πλεονασματικής δόσης αφενός υπάρχουν απώλειες νερού και αφετέρου διαλύονται και απομακρύνονται προς τα βαθύτερα στρώματα πολύτιμες θρεπτικές ουσίες για τα φυτά. Εξαίρεση αποτελούν τα αλατούχα εδάφη, όπου η κατείσδυση του νερού σε βαθύτερα στρώματα είναι επιθυμητή, γιατί απομακρύνει μέρος των αλάτων από το ριζόστρωμα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα τασίμετρα

Ερώτηση: Τι είναι τα τασίμετρα;

Απάντηση:

• Η ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ (§1.8.4, σελ. 33), αυτούσια: «Το τασίμετρο είναι ένας σωλήνας, που φέρει στο κάτω άκρο ένα πορώδες κύπελλο και στο επάνω άκρο ένα μανόμετρο.»

          ╔═══╗
          ║ ⊙ ║  ← ΜΑΝΟΜΕΤΡΟ (επάνω άκρο)
          ╚═╤═╝
            │
            ║ ║  ← ΣΩΛΗΝΑΣ ΓΕΜΑΤΟΣ ΜΕ ΝΕΡΟ
     ═══════║ ║═══════════ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ ΕΔΑΦΟΥΣ
            ║ ║
            ║ ║  ← το ΒΑΘΟΣ στο οποίο θέλουμε να μετρήσουμε
            ╚▓╝  ← ΠΟΡΩΔΕΣ ΚΥΠΕΛΛΟ (κάτω άκρο)

• Η ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ: «Γεμίζουμε το σωλήνα με νερό και τοποθετούμε το όργανο μέσα στο έδαφος, έτσι ώστε το πορώδες κύπελλο να βρίσκεται στο βάθος, στο οποίο θέλουμε να μετρήσουμε την υγρασία.» Η ΑΡΧΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ: «Το νερό του τασίμετρου μέσω του πορώδους έρχεται σε υδραυλική επικοινωνία με το νερό που βρίσκεται στο έδαφος.»

•   ΠΩΣ ΔΙΑΒΑΖΕΤΑΙ Η ΕΝΔΕΙΞΗ
  
    ΕΔΑΦΟΣ ΚΟΝΤΑ ΣΤΟΝ ΚΟΡΕΣΜΟ
       «Όσο η υγρασία του χώρου που βρίσκεται το πορώδες κύπελλο
        ΠΛΗΣΙΑΖΕΙ ΤΟΝ ΚΟΡΕΣΜΟ, Η ΕΝΔΕΙΞΗ ΤΟΥ ΜΑΝΟΜΕΤΡΟΥ ΠΛΗΣΙΑΖΕΙ ΤΟ ΜΗΔΕΝ»
                                                   ┌────┐
       ΥΓΡΟ ΕΔΑΦΟΣ → ΤΟ ΝΕΡΟ ΜΕΝΕΙ ΜΕΣΑ  ──────►  │  0 │
                                                   └────┘
  
    ΕΔΑΦΟΣ ΠΟΥ ΞΗΡΑΙΝΕΤΑΙ
       «Λόγω της ΕΞΑΤΜΙΣΟΔΙΑΠΝΟΗΣ ΤΟ ΕΔΑΦΟΣ ΞΗΡΑΙΝΕΤΑΙ και το βρισκόμενο
        μέσα στο έδαφος νερό ΒΓΑΙΝΕΙ ΑΠΟ ΤΑ ΤΟΙΧΩΜΑΤΑ ΤΟΥ ΠΟΡΩΔΟΥΣ
        ΚΥΠΕΛΛΟΥ, οπότε ΜΕΣΑ ΣΤΟ ΣΩΛΗΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΕΙΤΑΙ ΑΝΑΛΟΓΟ ΚΕΝΟ ΠΟΥ
        ΜΕΤΡΙΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟ ΜΑΝΟΜΕΤΡΟ»
                                                   ┌────┐
       ΞΗΡΟ ΕΔΑΦΟΣ → ΤΟ ΝΕΡΟ ΦΕΥΓΕΙ → ΚΕΝΟ ────►  │ ▲▲ │
                                                   └────┘

• Η ΧΡΗΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΑΡΔΕΥΣΗΣ: «Από τη βιβλιογραφία μπορούμε να βρούμε τιμές ενδεικτικές των τασίμετρων για διάφορα φυτά. Επομένως μπορούμε να προσδιορίσουμε πότε μπορεί να εφαρμοστεί άρδευση.» ⚠️ ΠΟΥ ΕΝΤΑΣΣΕΤΑΙ: το τασίμετρο είναι η τέταρτη από τις μεθόδους μέτρησης της υγρασίας εδάφους που απαριθμεί η ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 34):

    1) ΜΕ ΔΕΙΓΜΑΤΑ ΕΔΑΦΟΥΣ       — ζύγιση, κλίβανος 105 °C, Υβ = Βν/Βξ.ε. × 100
    2) ΜΕ ΤΗ ΜΕΘΟΔΟ ΤΟΥ ΒΟΥΓΙΟΥΚΟΥ — γύψινο πλακίδιο, ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΙΜΟΤΗΤΑ
    3) ΜΕ ΤΗ ΣΥΣΚΕΥΗ ΝΕΤΡΟΝΙΩΝ     — «ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΑ ΣΧΕΔΟΝ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ»
    4) ΜΕ ΤΑΣΙΜΕΤΡΑ                — ΚΕΝΟ ΠΟΥ ΜΕΤΡΙΕΤΑΙ ΜΕ ΜΑΝΟΜΕΤΡΟ

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το τασίμετρο είναι ένας σωλήνας που φέρει στο κάτω άκρο ένα πορώδες κύπελλο και στο επάνω άκρο ένα μανόμετρο. Γεμίζουμε τον σωλήνα με νερό και τοποθετούμε το όργανο μέσα στο έδαφος, έτσι ώστε το πορώδες κύπελλο να βρίσκεται στο βάθος στο οποίο θέλουμε να μετρήσουμε την υγρασία. Το νερό του τασίμετρου, μέσω του πορώδους, έρχεται σε υδραυλική επικοινωνία με το νερό που βρίσκεται στο έδαφος. Όσο η υγρασία του χώρου όπου βρίσκεται το πορώδες κύπελλο πλησιάζει τον κορεσμό, η ένδειξη του μανόμετρου πλησιάζει το μηδέν. Λόγω της εξατμισοδιαπνοής το έδαφος ξηραίνεται και το νερό βγαίνει από τα τοιχώματα του πορώδους κυπέλλου, οπότε μέσα στον σωλήνα δημιουργείται ανάλογο κενό, που μετριέται από το μανόμετρο. Από τη βιβλιογραφία μπορούμε να βρούμε τιμές ενδεικτικές των τασίμετρων για διάφορα φυτά και επομένως να προσδιορίσουμε πότε μπορεί να εφαρμοστεί άρδευση. Το τασίμετρο αποτελεί την τέταρτη από τις μεθόδους μέτρησης της υγρασίας του εδάφους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η φυσική ποιότητα του νερού άρδευσης

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τη φυσική ποιότητα του νερού άρδευσης;

Απάντηση:

• Η ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ — Η ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΗ ΦΥΣΙΚΗ ΙΔΙΟΤΗΤΑ (§1.7.1, σελ. 31): «Μια από τις σημαντικότερες φυσικές ιδιότητες του νερού άρδευσης είναι η θερμοκρασία του. Έχει αποδειχθεί ότι η καταλληλότερη για τα φυτά θερμοκρασία του νερού άρδευσης είναι η θερμοκρασία των 25°C, ιδίως όταν αυτά βρίσκονται στο στάδιο της έντονης βλαστικής ανάπτυξης.»

    ΠΟΛΥ ΚΡΥΟ                 25 °C                  ΠΟΛΥ ΖΕΣΤΟ
    ◄══════════════════════════●══════════════════════════►
    «ΑΚΡΑΙΕΣ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑΚΕΣ    ΚΑΤΑΛΛΗΛΟΤΕΡΗ     «ΑΚΡΑΙΕΣ ΤΙΜΕΣ
     ΤΙΜΕΣ… μπορούν να          ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ        ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ
     ΚΑΤΑΣΤΡΕΨΟΥΝ ΤΑ ΝΕΑΡΑ                          ΚΑΤΑΣΤΡΕΨΟΥΝ…»
     ΚΥΡΙΩΣ ΦΥΤΑ»

  ⚠️ «Γι' αυτό πρέπει να δίνεται ιδιαίτερη προσοχή στα νερά των πηγαδιών ή των πηγών, τα οποία συνήθως είναι πολύ κρύα.» ➜ «Σε ένα σωστό προγραμματισμό άρδευσης πρέπει πάντοτε να συσχετίζεται η θερμοκρασία του νερού με τη θερμοκρασία που επικρατεί στην επιφάνεια του εδάφους κατά την αρδευτική περίοδο.»

• Η ΙΛΥΣ ΚΑΙ ΟΙ ΦΕΡΤΕΣ ΥΛΕΣ: «Επίσης, όσον αφορά τη φυσική συμπεριφορά του νερού άρδευσης, πρέπει να εξετάζεται η ποιότητα της ιλύος (λάσπης) που τυχόν μεταφέρει, καθώς και η ποιότητα των φερτών υλών. Πολλές φορές έχει παρατηρηθεί ότι το νερό μεταφέρει επιζήμιες φερτές ύλες.»

• ⚠️ Ο ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΕΜΦΡΑΞΗΣ — ΤΟ ΠΡΑΚΤΙΚΟΤΕΡΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΓΙΑ ΤΟ ΔΙΚΤΥΟ: «Ακόμα, στις περιπτώσεις άρδευσης με τεχνητή βροχή ή με σταγόνες, όπου η περιεκτικότητα του νερού σε φερτές ύλες είναι υψηλή, μπορεί να προκληθεί έμφραξη στους εκτοξευτήρες ή στους σταλάκτες.»

    ΥΨΗΛΗ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΕ ΦΕΡΤΕΣ ΥΛΕΣ
         │
         ├─► ΑΡΔΕΥΣΗ ΜΕ ΤΕΧΝΗΤΗ ΒΡΟΧΗ ──► ΕΜΦΡΑΞΗ ΕΚΤΟΞΕΥΤΗΡΩΝ
         │
         └─► ΑΡΔΕΥΣΗ ΜΕ ΣΤΑΓΟΝΕΣ ──────► ΕΜΦΡΑΞΗ ΣΤΑΛΑΚΤΩΝ
  
    ➜ Γι' αυτό το βιβλίο αφιερώνει ΟΛΟΚΛΗΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ (κεφ. 7) στα
      ΦΙΛΤΡΑ ΝΕΡΟΥ

•   ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΤΙΚΑ — ΤΙ ΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΕΙ Η ΦΥΣΙΚΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑ
  
    ① Η ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ
       ΙΔΑΝΙΚΗ: 25 °C
       ΠΡΟΣΟΧΗ: ΠΗΓΑΔΙΑ και ΠΗΓΕΣ → ΠΟΛΥ ΚΡΥΟ ΝΕΡΟ
       ΘΥΜΑΤΑ:  ΤΑ ΝΕΑΡΑ ΚΥΡΙΩΣ ΦΥΤΑ
       ΚΑΝΟΝΑΣ: ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ με τη ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΣ ΤΟΥ ΕΔΑΦΟΥΣ
  
    ② Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΙΛΥΟΣ (ΛΑΣΠΗΣ)
  
    ③ Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΦΕΡΤΩΝ ΥΛΩΝ
       ΚΙΝΔΥΝΟΣ: ΕΜΦΡΑΞΗ ΕΚΤΟΞΕΥΤΗΡΩΝ / ΣΤΑΛΑΚΤΩΝ

  ⚠️ Να μη συγχέεται με τη χημική ποιότητα (§1.7.2), που αφορά τα διαλυτά άλατα — τα δύο μαζί συνιστούν την «ποιοτική ταξινόμηση νερού άρδευσης» της §1.7.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μια από τις σημαντικότερες φυσικές ιδιότητες του νερού άρδευσης είναι η θερμοκρασία του. Έχει αποδειχθεί ότι η καταλληλότερη για τα φυτά θερμοκρασία είναι οι 25 βαθμοί Κελσίου, ιδίως όταν τα φυτά βρίσκονται στο στάδιο της έντονης βλαστικής ανάπτυξης. Αντίθετα, ακραίες θερμοκρασιακές τιμές, δηλαδή κρύο ή ζεστό νερό, μπορούν να καταστρέψουν τα νεαρά κυρίως φυτά· γι' αυτό πρέπει να δίνεται ιδιαίτερη προσοχή στα νερά των πηγαδιών ή των πηγών, τα οποία συνήθως είναι πολύ κρύα. Σε έναν σωστό προγραμματισμό άρδευσης πρέπει πάντοτε να συσχετίζεται η θερμοκρασία του νερού με τη θερμοκρασία που επικρατεί στην επιφάνεια του εδάφους κατά την αρδευτική περίοδο. Επίσης, όσον αφορά τη φυσική συμπεριφορά του νερού, πρέπει να εξετάζεται η ποιότητα της ιλύος, δηλαδή της λάσπης, που τυχόν μεταφέρει, καθώς και η ποιότητα των φερτών υλών, αφού πολλές φορές έχει παρατηρηθεί ότι το νερό μεταφέρει επιζήμιες φερτές ύλες. Στις περιπτώσεις άρδευσης με τεχνητή βροχή ή με σταγόνες, όπου η περιεκτικότητα του νερού σε φερτές ύλες είναι υψηλή, μπορεί να προκληθεί έμφραξη στους εκτοξευτήρες ή στους σταλάκτες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η χημική ποιότητα του νερού άρδευσης

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τη χημική ποιότητα του νερού άρδευσης;

Απάντηση:

• Η ΒΑΣΗ (§1.7.2, σελ. 31), αυτούσια: «Η χημική ποιότητα του νερού άρδευσης εξαρτάται από την περιεκτικότητά του σε διαλυτά άλατα. Τα άλατα που απαντώνται στο νερό είναι αυτά του ασβεστίου, του μαγνησίου, του νατρίου, τα διττανθρακικά, τα θειικά και τα χλωριούχα.» ⚠️ «Από όλα τα διαλυτά άλατα, εκείνο που απαντάται συχνότερα στο νερό είναι το χλωριούχο νάτριο (NaCl).»

•   Η ΟΛΙΚΗ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΕ ΑΛΑΤΑ
  
    100 ppm                1500 ppm                    > 5000 ppm
    ├───────── ΑΝΕΚΤΗ ────────┤                              │
    │  «θεωρείται ΑΝΕΚΤΗ ΓΙΑ  │                              │
    │  ΤΑ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΕΙΔΗ    │                              │
    │  ΦΥΤΩΝ»                 │                              │
    ◄──────────── «ΚΥΜΑΙΝΕΤΑΙ ΑΠΟ 100 ΕΩΣ ΚΑΙ ΠΑΝΩ ΑΠΟ 5000 ppm» ►
  
    ppm = «ΜΕΡΗ ΣΤΟ ΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΟ»
    «μάλιστα 1000 ppm ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΟΥΝ ΣΕ 1 gr ΑΛΑΤΩΝ ΣΤΟ ΛΙΤΡΟ»

  ⚠️ «Επίσης, η συνεχής άρδευση μπορεί να οδηγήσει σε αύξηση της συγκέντρωσης των αλάτων.» ⚠️ ΟΡΑΤΗ ΕΝΔΕΙΞΗ ΣΤΟ ΠΕΔΙΟ: «Η παρουσία λευκών στιγμάτων πάνω στο χώμα, στους λάκκους γύρω από δένδρα και θάμνους που αρδεύονται, υποδηλώνει την πιθανή παρουσία αλάτων στο νερό άρδευσης.»

• ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗΣ ΤΩΝ Η.Π.Α. (υποσημ. 4): «Η ποιοτική ταξινόμηση του νερού άρδευσης εκφράζεται με διάφορα συστήματα. Αυτό που επικρατεί περισσότερο είναι το σύστημα που χρησιμοποιείται στις Η.Π.Α., σύμφωνα με το οποίο το νερό άρδευσης κατατάσσεται με βάση την περιεκτικότητα σε άλατα και ιδιαίτερα σε νάτριο.»

    ΔΥΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟΙ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΙ
  
    ① ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΙΜΟΤΗΤΑ (EC)
       «του νερού ΣΕ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ 25 °C, που εκφράζεται σε ds/m»
  
    ② ΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣΡΟΦΗΣΗΣ ΝΑΤΡΙΟΥ (S.A.R.)
       «Στην παραπάνω σχέση η ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΕ ΙΟΝΤΑ Ca, Na και Mg
        ΕΚΦΡΑΖΕΤΑΙ ΣΕ ΧΙΛΙΟΪΣΟΔΥΝΑΜΑ ΑΝΑ ΛΙΤΡΟ (meq/l)»
  
       ΣΕ ΜΟΡΦΗ ΑΠΛΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ:
          S.A.R. = Na⁺ / τετραγωνική ρίζα του [ (Ca²⁺ + Mg²⁺) / 2 ]

• ⚠️ ΤΙ ΠΑΘΑΙΝΕΙ ΤΟ ΕΔΑΦΟΣ ΜΕ ΚΑΚΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΝΕΡΟ (υποσημ. 4):

    ΠΡΟΣΡΟΦΗΜΕΝΑ ΙΟΝΤΑ ΝΑΤΡΙΟΥ > 15% ΤΩΝ ΠΡΟΣΡΟΦΗΜΕΝΩΝ ΚΑΤΙΟΝΤΩΝ
       ➜ «ΚΑΤΑΣΤΡΕΦΕΤΑΙ Η ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΕΔΑΦΟΥΣ»
       ➜ «ΜΕΙΩΝΕΤΑΙ Η ΥΔΑΤΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ»
  
    ΜΕΓΑΛΕΣ ΤΙΜΕΣ ΑΛΑΤΟΤΗΤΑΣ
       ➜ «το έδαφος ΠΡΟΟΔΕΥΤΙΚΑ ΘΑ ΜΕΤΑΤΡΑΠΕΙ ΣΕ ΑΛΑΤΟΥΧΟ»
  
    ΥΨΗΛΕΣ ΤΙΜΕΣ S.A.R.
       ➜ «το έδαφος ΘΑ ΜΕΤΑΤΡΑΠΕΙ ΣΕ ΝΑΤΡΙΩΜΕΝΟ (ΑΛΚΑΛΙΩΜΕΝΟ)»

  ➜ Προσέξτε τη σύνδεση με τη §1.6.1: στα αλατούχα εδάφη η κατείσδυση του νερού σε βαθύτερα στρώματα είναι επιθυμητή, γιατί «απομακρύνει μέρος των αλάτων από το ριζόστρωμα» — δηλαδή το βιβλίο δίνει και το αντίμετρο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η χημική ποιότητα του νερού άρδευσης εξαρτάται από την περιεκτικότητά του σε διαλυτά άλατα. Τα άλατα που απαντώνται στο νερό είναι αυτά του ασβεστίου, του μαγνησίου, του νατρίου, τα διττανθρακικά, τα θειικά και τα χλωριούχα, ενώ από όλα εκείνο που απαντάται συχνότερα είναι το χλωριούχο νάτριο. Η ολική περιεκτικότητα του νερού σε άλατα κυμαίνεται από 100 έως και πάνω από 5000 ppm, δηλαδή μέρη στο εκατομμύριο, με 1000 ppm να αντιστοιχούν σε ένα γραμμάριο αλάτων στο λίτρο· περιεκτικότητα από 100 έως 1500 ppm θεωρείται ανεκτή για τα περισσότερα είδη φυτών. Η συνεχής άρδευση μπορεί να οδηγήσει σε αύξηση της συγκέντρωσης των αλάτων, ενώ η παρουσία λευκών στιγμάτων πάνω στο χώμα, στους λάκκους γύρω από δέντρα και θάμνους που αρδεύονται, υποδηλώνει την πιθανή παρουσία αλάτων στο νερό άρδευσης. Το σύστημα ταξινόμησης που επικρατεί περισσότερο είναι αυτό των Ηνωμένων Πολιτειών, σύμφωνα με το οποίο το νερό κατατάσσεται με βάση την περιεκτικότητα σε άλατα και ιδιαίτερα σε νάτριο, με εργαστηριακό προσδιορισμό της ηλεκτρικής αγωγιμότητας στους 25 βαθμούς Κελσίου και του λόγου προσρόφησης νατρίου. Αν στο έδαφος υπάρχουν προσροφημένα ιόντα νατρίου πάνω από το 15% του συνόλου των προσροφημένων κατιόντων, καταστρέφεται η δομή του εδάφους και μειώνεται η υδατοπερατότητα, ενώ με μεγάλες τιμές αλατότητας το έδαφος μετατρέπεται προοδευτικά σε αλατούχο και με υψηλές τιμές του λόγου προσρόφησης νατρίου σε νατριωμένο ή αλκαλιωμένο.

Κριτήρια αξιολόγησης: