Λύσεις ερωτήσεων-ασκήσεων κεφ. 1 (σελ. 260) – ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων-ασκήσεων κεφ. 1

Πλήρεις λύσεις των 4 ερωτήσεων-ασκήσεων του κεφαλαίου 1 — το αντικείμενο μελέτης της Γεωγραφίας του Τουρισμού (Πρόλογος, σελ. 8), η ιστορία της παγκόσμιας τουριστικής ανάπτυξης (§1.1), η τουριστική προσφορά και ζήτηση (§1.2) και τα έξι πρότυπα τουριστικής ανάπτυξης (§1.3). Η άσκηση 3 είναι ερώτηση κρίσης και η άσκηση 4 ερμηνεία των δεδομένων του Πίνακα 1.1 — και οι δύο λύνονται με ενδεικτική απάντηση και ρητά κριτήρια αξιολόγησης.

Το αντικείμενο μελέτης της Γεωγραφίας του Τουρισμού

Ερώτηση: Ποιο είναι το αντικείμενο μελέτης της Γεωγραφίας του Τουρισμού;

Απάντηση:

• ⚠️ Πού βρίσκεται η απάντηση: το κεφάλαιο 1 («Εισαγωγικές Έννοιες», σελ. 11-16) δεν περιέχει ορισμό του αντικειμένου. Η απάντηση δίνεται αυτούσια στον Πρόλογο του βιβλίου, σελ. 8.

• Η Γεωγραφία του Τουρισμού μελετά (σελ. 8, αυτούσια):

  1) τα κοινωνικά, οικονομικά και γεωγραφικά χαρακτηριστικά των περιοχών από
     τις οποίες προέρχονται οι τουρίστες
  
  2) τα ψυχολογικά και πολιτισμικά κίνητρα των τουριστών, δηλαδή τους
     παράγοντες που ωθούν τα άτομα στην απόφαση να ταξιδέψουν.
     Στο πλαίσιο αυτό εξετάζει:
       α) τη φύση των περιοχών υποδοχής
       β) τους παράγοντες που προσελκύουν τους ταξιδιώτες στους
          συγκεκριμένους τόπους
       γ) τις διαδρομές και τους ενδιάμεσους φορείς και οργανισμούς του
          συστήματος μεταφορών και επικοινωνιών που καθιστούν δυνατό το
          τουριστικό ταξίδι
  
  3) την οργάνωση, πολιτική και σχεδιασμό του τουρισμού, καθώς και τις
     επιπτώσεις της τουριστικής ανάπτυξης

• Το ενοποιητικό στοιχείο: «Βασικό σημείο αναφοράς της Γεωγραφίας του Τουρισμού είναι το τουριστικό ταξίδι» (σελ. 8). Το τουριστικό ταξίδι ξεκινά από την απόφαση του ταξιδιώτη, συνεχίζεται με τη διαδικασία προετοιμασίας (καθορισμός και διασφάλιση των όρων μεταφοράς και παραμονής), την αναχώρηση από τον τόπο μόνιμης κατοικίας, το διασυνοριακό πέρασμα (αν ο προορισμός είναι στο εξωτερικό), την άφιξη και την τουριστική παραμονή, που χαρακτηρίζεται από «διαδοχικές και αλληλοεξαρτώμενες σχέσεις συναλλαγής, ζήτησης και προσφοράς αγαθών και υπηρεσιών» (παραμονή, διατροφή, μετακίνηση, αγορές, διασκέδαση), και ολοκληρώνεται με την επιστροφή.

• Πώς αυτό αντανακλάται στη δομή του βιβλίου: οι τρεις άξονες του αντικειμένου εμφανίζονται στο κεφ.1 ως τουριστική προσφορά (φύση των περιοχών υποδοχής, παράγοντες έλξης — §1.2.1), τουριστική ζήτηση (κίνητρα, τύπος ταξιδιού, περιοχές προέλευσης — §1.2.2) και πρότυπα τουριστικής ανάπτυξης (οργάνωση, πολιτική, σχεδιασμός — §1.3).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η Γεωγραφία του Τουρισμού μελετά (α) τα κοινωνικά, οικονομικά και γεωγραφικά χαρακτηριστικά των περιοχών από τις οποίες προέρχονται οι τουρίστες, (β) τα ψυχολογικά και πολιτισμικά κίνητρα των τουριστών — και στο πλαίσιο αυτό τη φύση των περιοχών υποδοχής, τους παράγοντες που προσελκύουν τους ταξιδιώτες και τις διαδρομές με τους φορείς μεταφορών και επικοινωνιών — και (γ) την οργάνωση, πολιτική και σχεδιασμό του τουρισμού καθώς και τις επιπτώσεις της τουριστικής ανάπτυξης. Βασικό σημείο αναφοράς της είναι το τουριστικό ταξίδι.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η ερώτηση απαντάται από τον Πρόλογο (σελ. 8), όχι από το σώμα του κεφαλαίου 1.

Τα χαρακτηριστικά στοιχεία της τουριστικής προσφοράς

Ερώτηση: Ποια είναι τα χαρακτηριστικά στοιχεία της τουριστικής προσφοράς;

Απάντηση:

• Η βασική διάκριση (§1.2.1, σελ. 13): «Οι γεωγραφικοί τουριστικοί πόροι διακρίνονται σε φυσικούς-γεωγραφικούς και ανθρωπογεωγραφικούς».
• Α. Φυσικοί-γεωγραφικοί πόροι (1) Το κλίμα — σημαντικό ρόλο παίζει «η ψυχοσωματική άνεση των επισκεπτών κατά την παραμονή τους». Οι κλιματικές συνθήκες πρέπει να είναι ήπιες και ευχάριστες, κατά προτίμηση με ηλιοφάνεια. Αντίθετα, «τα υψηλά επίπεδα θερμοκρασίας, υγρασίας, βροχόπτωσης, η νεφοκάλυψη και οι δυνατοί άνεμοι δυσχεραίνουν την τουριστική ανάπτυξη». (2) Οι ακτές και η θάλασσα — «μετά το κλίμα… ίσως οι σημαντικότεροι γεωγραφικοί πόλοι έλξης τουρισμού», αφού ο δημοφιλέστερος τύπος ταξιδιού σήμερα είναι τα τουριστικά πακέτα διακοπών ήλιου και θάλασσας. Τα ζητούμενα χαρακτηριστικά: καθαρή και αμμώδης παραλία, κατάλληλη για ηλιοθεραπεία και ασφαλής για κολύμπι, με βαθμό κυματισμού που επιτρέπει στα παιδιά να παίζουν, επαρκής χώρος για όλους τους λουόμενους, μικρή απόσταση από το κατάλυμα, είδος παραλίας (βότσαλο/άμμος) και καθαρότητα του νερού. (3) Τα τοπία και τα φυσικά στοιχεία — καταρράκτες, ηφαίστεια, σπηλιές, τοπία μεγάλης αισθητικής αξίας· προσελκύουν ιδιαίτερα τουρίστες από αστικά κέντρα, προσφέρουν αθλητικές δραστηριότητες (αναρρίχηση, ιππασία, σκι) και αποσκοπούν «στο βίωμα μιας ξεχωριστής εμπειρίας… και στην απόδραση από την καθημερινότητα των σύγχρονων πόλεων». Τα σημαντικότερα γεωγραφικά χαρακτηριστικά του τοπίου: ο γεωμορφολογικός του χαρακτήρας, η χλωρίδα και η πανίδα, η παρουσία του ανθρώπινου παράγοντα και ο συνδυασμός τους με τους εξωγενείς παράγοντες.
• Β. Ανθρωπογενείς ή ανθρωπογεωγραφικοί πόροι — «συνήθως σύνθετοι και δημιουργημένοι από τον άνθρωπο»: παραδοσιακοί οικισμοί, παραδοσιακή αρχιτεκτονική, μουσεία, ιστορικά κέντρα πόλεων, περιβαλλοντικά πάρκα και προστατευόμενες περιοχές. Περιλαμβάνουν πολιτιστικούς και ιστορικούς πόρους, κατάλοιπα παλαιότερων εποχών και πολιτισμών, αρχαιολογικά ευρήματα, αρχιτεκτονική και άλλες μορφές τέχνης, θέσεις μεγάλης ιστορικής και θρησκευτικής αξίας. Η χρήση τους μπορεί να προορίζεται αποκλειστικά για τους τουρίστες (θεματικό πάρκο Ντίσνεϋλαντ) ή όχι (παραδοσιακοί οικισμοί υπαίθρου).
• Γ. Οι τουριστικές ζώνες — «ευρύτερες γεωγραφικές περιοχές που περιλαμβάνουν μεγάλο αριθμό τουριστικών περιοχών, οι οποίες ανήκουν στο ίδιο ή σε διαφορετικά κράτη». Διαμορφώνονται είτε γύρω από ένα κυρίαρχο κίνητρο (διακοπές, ψυχαγωγία, πολιτισμός) είτε γύρω από περισσότερα κίνητρα, που δημιουργούν πιο σύνθετες μορφές τουριστικής ζήτησης.
• Δ. Οι υποδομές και οι προσφερόμενες υπηρεσίες — ξενοδοχεία, πρακτορεία, εταιρίες μεταφορών, λιμάνια, αεροδρόμια, οδικό δίκτυο, επιχειρήσεις εστίασης και αναψυχής. «Αποτελούν την υλικοτεχνική βάση στην οποία στηρίζεται ο τουριστικός τομέας», ενώ «η ποιότητα, η εξειδίκευση και η σωστή διαχείρισή τους αναδεικνύονται σε σημαντικούς παράγοντες καθορισμού των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της προσφοράς κάθε περιοχής».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η τουριστική προσφορά στηρίζεται στους γεωγραφικούς τουριστικούς πόρους, που διακρίνονται σε φυσικούς-γεωγραφικούς (κλίμα, ακτές και θάλασσα, τοπία με τη χλωρίδα και την πανίδα τους) και σε ανθρωπογεωγραφικούς (παραδοσιακοί οικισμοί και αρχιτεκτονική, μουσεία, ιστορικά κέντρα πόλεων, περιβαλλοντικά πάρκα, αρχαιολογικοί χώροι και θέσεις ιστορικής ή θρησκευτικής αξίας). Σε αυτούς προστίθενται οι τουριστικές ζώνες, που ομαδοποιούν περιοχές γύρω από ένα ή περισσότερα κίνητρα, και οι υποδομές με τις προσφερόμενες υπηρεσίες, που αποτελούν την υλικοτεχνική βάση του τουριστικού τομέα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η απάντηση αντλείται από την §1.2.1 «Τουριστική Προσφορά» (σελ. 13-15).

Δύο από τα σημαντικότερα πρότυπα τουριστικής ανάπτυξης

Ερώτηση: Αναφέρατε δυο από τα σημαντικότερα, κατά τη δική σας άποψη, πρότυπα τουριστικής ανάπτυξης. Εξηγήστε την επιλογή σας.

Απάντηση:

• ⚠️ Ερώτηση κρίσης — ζητά ρητά «κατά τη δική σας άποψη». Η απάντηση που ακολουθεί είναι ενδεικτική: οποιαδήποτε δύο από τα έξι πρότυπα του βιβλίου είναι αποδεκτά, εφόσον η επιλογή τεκμηριώνεται με τα χαρακτηριστικά που δίνει η §1.3 (σελ. 16).
• Τα έξι πρότυπα του βιβλίου (σελ. 16), για να γίνει τεκμηριωμένη επιλογή:

  1. Οργανωμένου μαζικού τουρισμού διακοπών (καλοκαιρινής/χειμερινής περιόδου)
  2. Τουρισμού ενταγμένου στο τοπικό αναπτυξιακό πλαίσιο (αστικός, υπαίθρου)
  3. Βιώσιμου τουρισμού με ειδικές και εναλλακτικές μορφές
  4. Τουριστικής ανάπτυξης σε θύλακες (τουριστικά χωριά, θεματικά πάρκα)
  5. Παραθεριστικό (παραθεριστικές / δεύτερες κατοικίες)
  6. Εναλλακτικού τουρισμού (φυσιολατρία, περιπέτεια, αθλητισμός, συνέδρια…)

• Ενδεικτική επιλογή Α — το πρότυπο ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΟΥ ΜΑΖΙΚΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΔΙΑΚΟΠΩΝ. Τεκμηρίωση από το βιβλίο: είναι το πρότυπο που «κυριάρχησε στον παγκόσμιο τουρισμό μετά το 1970» και «συνδέεται άμεσα με την ευρύτερη ανάπτυξη πολλών περιοχών και κρατών του κόσμου». Ο οικονομικός του αντίκτυπος είναι ο μεγαλύτερος, αφού «άλλοι κλάδοι της οικονομίας της περιοχής εξαρτώνται από τον τουρισμό». Η κλίμακά του εξηγείται από τις «μεγάλες οργανωμένες προσφερόμενες υποδομές και υπηρεσίες» και από το ότι τη ζήτηση τη διαχειρίζονται οι tour operators, «οι οποίοι με την πολιτική που ασκούν επηρεάζουν τις επιλογές των τουριστών». Το μειονέκτημά του, που το ίδιο το βιβλίο επισημαίνει: η εποχικότητα της ζήτησης, με αιχμή το καλοκαίρι ή τον χειμώνα ανάλογα με την περιοχή.
• Ενδεικτική επιλογή Β — το πρότυπο ΒΙΩΣΙΜΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ με ειδικές και εναλλακτικές μορφές. Τεκμηρίωση από το βιβλίο: «μετά το 1980 πληθαίνουν οι προσπάθειες προώθησης ενός προτύπου τουριστικής ανάπτυξης του οποίου βασικό χαρακτηριστικό θα είναι η βιώσιμη ανάπτυξη, δηλαδή μια ανάπτυξη που θα έχει διάρκεια». Είναι η απάντηση ακριβώς στο πρόβλημα που δημιουργεί το πρώτο πρότυπο — η βραχυπρόθεσμη οικονομική απόδοση που το βιβλίο κατατάσσει στους καθοριστικούς, αλλά προβληματικούς, παράγοντες επιλογής προτύπου. Σύνδεση με το κεφάλαιο: η §1.1 (σελ. 12) εξηγεί ότι «η συνεχής εξειδίκευση της ζήτησης δημιουργεί καινούριους απομακρυσμένους προορισμούς που διαθέτουν τοπικής κλίμακας αλλά πλούσιους περιβαλλοντικούς και πολιτιστικούς πόρους, και προσφέρουν εναλλακτικές μορφές τουρισμού» — δηλαδή η ίδια η εξέλιξη της ζήτησης στρέφεται προς αυτό το πρότυπο.
• Το κριτήριο αξιολόγησης: κάθε επιλογή είναι σωστή αν ο μαθητής (α) ονομάσει το πρότυπο με τη διατύπωση του βιβλίου, (β) αναφέρει τουλάχιστον δύο από τα χαρακτηριστικά που του αποδίδει η §1.3, και (γ) συνδέσει την επιλογή με κάποιο επιχείρημα — οικονομικό μέγεθος, διάρκεια, προστασία πόρων, τοπική ανάπτυξη ή αντιμετώπιση της εποχικότητας.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: (α) Το πρότυπο οργανωμένου μαζικού τουρισμού διακοπών, γιατί κυριάρχησε παγκοσμίως μετά το 1970, συνδέεται άμεσα με την ευρύτερη ανάπτυξη πολλών περιοχών και κρατών και έχει τον μεγαλύτερο οικονομικό αντίκτυπο, αφού και άλλοι κλάδοι της τοπικής οικονομίας εξαρτώνται από τον τουρισμό — με βασικό μειονέκτημα την εποχικότητα της ζήτησης. (β) Το πρότυπο βιώσιμου τουρισμού με ειδικές και εναλλακτικές μορφές, γιατί από το 1980 και μετά απαντά στο πρόβλημα της βραχυπρόθεσμης απόδοσης, επιδιώκοντας ανάπτυξη με διάρκεια, και ευθυγραμμίζεται με τη συνεχή εξειδίκευση της ζήτησης. Κάθε άλλη τεκμηριωμένη επιλογή από τα έξι πρότυπα της §1.3 είναι εξίσου αποδεκτή.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Ερώτηση κρίσης («κατά τη δική σας άποψη») — η απάντηση είναι ενδεικτική· ζητούμενο είναι η τεκμηρίωση με τα χαρακτηριστικά της §1.3.

Η εξέλιξη της τουριστικής ζήτησης με βάση τον Πίνακα 1.1

Ερώτηση: Με τη βοήθεια των δεδομένων του πίνακα 1.1 (σελ. 16), πως βλέπετε να εξελίσσεται η τουριστική ζήτηση;

Απάντηση:

• Τα δεδομένα — Πίνακας 1.1, «Η εξέλιξη της ποσοστιαίας (%) κατανομής των διεθνών τουριστικών αφίξεων, κατά περιφέρεια, για τα έτη 1951-1991» (σελ. 16):

                           1950     1960     1970     1980     1991
     ΑΦΡΙΚΗ                 2,70     1,08     1,51     2,54     2,90
     ΑΜΕΡΙΚΗ               29,61    24,11    22,95    21,32    21,50
     ΑΝΑΤ. ΑΣΙΑ/ΕΙΡΗΝΙΚΟΣ   0,75     0,98     3,04     6,82    11,48
     ΕΥΡΩΠΗ                66,60    72,66    70,76    65,55    61,84
     ΜΕΣΗ ΑΝΑΤΟΛΗ           0,78     0,916    1,17     2,98     1,56
     ΝΟΤΙΑ ΑΣΙΑ             0,19     0,26     0,57     0,79     0,71

  ⚠️ Προσοχή στην ερμηνεία: ο πίνακας δίνει ποσοστιαία κατανομή, όχι απόλυτους αριθμούς. Η πτώση ενός ποσοστού δεν σημαίνει μείωση των αφίξεων — σημαίνει μικρότερο μερίδιο σε μια αγορά που, όπως λέει η §1.1, συνολικά «πολλαπλασιάστηκε».

• Παρατήρηση 1 — η Ευρώπη παραμένει κυρίαρχη αλλά υποχωρεί σε μερίδιο. Από 66,60% το 1950 ανέβηκε σε κορύφωση 72,66% το 1960 και στη συνέχεια υποχωρεί σταθερά: 70,76% (1970) → 65,55% (1980) → 61,84% (1991). Παραμένει σε όλη την περίοδο πρώτη με διαφορά, επιβεβαιώνοντας το κείμενο της §1.1 ότι «η Ευρώπη βρίσκεται στην πρώτη θέση των τουριστικών προτιμήσεων παγκοσμίως». Συνολική μεταβολή 1950→1991: −4,76 ποσοστιαίες μονάδες.
• Παρατήρηση 2 — η Αμερική χάνει το μεγαλύτερο μερίδιο. Από 29,61% το 1950 πέφτει σε 21,50% το 1991, δηλαδή −8,11 ποσοστιαίες μονάδες — η μεγαλύτερη απώλεια μεριδίου του πίνακα. Η πτώση είναι συνεχής μέχρι το 1980 (24,11 → 22,95 → 21,32) και σταθεροποιείται το 1991. Παραμένει δεύτερη, όπως λέει το κείμενο.
• Παρατήρηση 3 — η εκρηκτική άνοδος της Ανατολικής Ασίας και του Ειρηνικού. Από 0,75% το 1950 σε 11,48% το 1991: δεκαπενταπλασιασμός του μεριδίου (0,75 → 0,98 → 3,04 → 6,82 → 11,48), με τη μεγαλύτερη επιτάχυνση μετά το 1970. Είναι ακριβώς το φαινόμενο που περιγράφει η §1.1: «ένα όλο και μεγαλύτερο μερίδιο της τουριστικής ζήτησης απορροφά σταδιακά τα τελευταία χρόνια η Ανατολική Ασία και η περιφέρεια του Ειρηνικού, καταλαμβάνοντας την τρίτη θέση». Ουσιαστικά το μερίδιο που χάνουν Ευρώπη και Αμερική (−12,87 μονάδες μαζί) το απορροφά σχεδόν εξ ολοκλήρου αυτή η περιφέρεια (+10,73 μονάδες).
• Παρατήρηση 4 — οι υπόλοιπες περιφέρειες μένουν περιθωριακές. Αφρική (2,70 → 2,90), Μέση Ανατολή (0,78 → 1,56, με αιχμή 2,98 το 1980 και υποχώρηση το 1991) και Νότια Ασία (0,19 → 0,71) κινούνται σε πολύ χαμηλά μεγέθη και, όπως σημειώνει το κείμενο, «παραμένουν στην ίδια ιεραρχική θέση από το 1950 μέχρι σήμερα». Και οι τρεις μαζί δεν ξεπερνούν το 5,2% το 1991.
• Συμπέρασμα — ενδεικτική σύνθεση: η τουριστική ζήτηση εξελίσσεται προς γεωγραφική διεύρυνση και αποσυγκέντρωση. Ο παραδοσιακός άξονας Ευρώπη-Αμερική, που το 1950 συγκέντρωνε 96,21% των διεθνών αφίξεων, περιορίζεται στο 83,34% το 1991, ενώ αναδύεται η Ανατολική Ασία/Ειρηνικός ως τρίτος πόλος. Η εξέλιξη αυτή συμφωνεί με τους δύο παράγοντες που αναφέρει η §1.1: τις τεχνολογικές εξελίξεις στα μέσα μεταφοράς και επικοινωνίας, που εξάπλωσαν το τουριστικό προϊόν «ως τις πιο απομακρυσμένες περιοχές του πλανήτη», και τη συνεχή εξειδίκευση της ζήτησης, που δημιουργεί «καινούριους απομακρυσμένους προορισμούς».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: ο πίνακας δείχνει ποσοστιαία κατανομή, οπότε οι μεταβολές αφορούν μερίδια μιας αγοράς που συνολικά πολλαπλασιάστηκε. Η Ευρώπη παραμένει σταθερά πρώτη, αλλά το μερίδιό της υποχωρεί από 66,60% το 1950 σε 61,84% το 1991, μετά την κορύφωση του 72,66% το 1960. Η Αμερική παραμένει δεύτερη χάνοντας το μεγαλύτερο μερίδιο, από 29,61% σε 21,50%. Αντίθετα, η Ανατολική Ασία και ο Ειρηνικός εκτινάσσονται από 0,75% σε 11,48%, καταλαμβάνοντας την τρίτη θέση και απορροφώντας σχεδόν όλο το μερίδιο που έχασαν οι δύο παραδοσιακοί προορισμοί. Η Αφρική, η Μέση Ανατολή και η Νότια Ασία παραμένουν σε πολύ χαμηλά επίπεδα και στην ίδια ιεραρχική θέση. Συνολικά, η ζήτηση διευρύνεται γεωγραφικά και αποσυγκεντρώνεται: ο άξονας Ευρώπη-Αμερική πέφτει από 96,21% σε 83,34% των διεθνών αφίξεων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Άσκηση ερμηνείας δεδομένων — η απάντηση είναι ενδεικτική· ζητούμενο είναι η ανάγνωση των τάσεων του Πίνακα 1.1 και η σύνδεσή τους με το κείμενο της §1.1.