Λύσεις — Κεφάλαιο 12: Βλαπτικοί παράγοντες κατά των μικροοργανισμών (σελ. 237-238) – ΥΓΙΕΙΝΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 12: Βλαπτικοί παράγοντες κατά των μικροοργανισμών (σελ. 237-238)

Λύσεις των 14 ερωτήσεων του κεφαλαίου 12: Q1-6 σελ. 237, Q7-14 σελ. 238.

Ερώτηση 1 — Αποστείρωση, απολύμανση, αντισηψία

Ερώτηση: Τι ονομάζουμε αποστείρωση, τι απολύμανση και τι αντισηψία;

Απάντηση:

• Τα μικρόβια και οι σπόροι των σπορογόνων μικροβίων μπορούν να καταστραφούν ή να ανασταλεί η ανάπτυξή τους με ειδικά φυσικά ή χημικά μέσα — έτσι πετυχαίνουμε απολύμανση, αντισηψία ή αποστείρωση (σελ. 231). Αποστείρωση: η πλήρης καταστροφή όλων των τύπων των μικροβίων καθώς και των σπόρων τους (αυτόκαυστο 121 °C, ξηρός κλίβανος, ακτίνες γ, οξείδιο αιθυλενίου, διήθηση — για χειρουργικά εργαλεία, θρεπτικά υλικά, σύριγγες). Απολύμανση: η απομάκρυνση ή και η καταστροφή των διαφόρων μικροοργανισμών· με την απολύμανση δεν μπορούμε να επιτύχουμε την καταστροφή των σπόρων των σπορογόνων μικροβίων (χημικά απολυμαντικά σε επιφάνειες, πατώματα, νερό, αντικείμενα· βρασμός). Αντισηψία: η απολύμανση του δέρματος ή των διαφόρων βλεννογόνων του σώματος· γίνεται με χημικές ουσίες που ονομάζονται αντισηπτικά και μπορούν να χρησιμοποιηθούν απευθείας πάνω στους ιστούς για την καταστροφή των μικροβίων (αλκοόλη 75 %, ιώδιο, χλωρεξιδίνη, σετριμίδη — πριν από ενέσεις, χειρουργεία, σε τραύματα· ιστορικά ο Λίστερ με το φαινικό οξύ, κεφ. 7). Η αποστείρωση είναι η πληρέστερη, η απολύμανση αφορά αντικείμενα-χώρους, η αντισηψία ζωντανούς ιστούς.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Αποστείρωση: πλήρης καταστροφή όλων των μικροβίων και των σπόρων τους. Απολύμανση: απομάκρυνση ή καταστροφή μικροοργανισμών χωρίς καταστροφή των σπόρων. Αντισηψία: απολύμανση δέρματος-βλεννογόνων με αντισηπτικά που εφαρμόζονται απευθείας στους ιστούς.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τρεις ορισμοί με τη διάκριση σπόρων-ιστών.

Ερώτηση 2 — Παράγοντες αποτελεσματικότητας της θερμότητας

Ερώτηση: Από ποιους παράγοντες επηρεάζεται η αποτελεσματικότητα της θερμοκρασίας ως βλαπτικό παράγοντα των μικροοργανισμών;

Απάντηση:

• Η θερμότητα δρα καταστρεπτικά στο κυτταρόπλασμα των μικροβίων (μετουσίωση πρωτεϊνών-ενζύμων) και εφαρμόζεται ευρέως ως μέθοδος αποστείρωσης· ανάλογα με το αντικείμενο ρυθμίζουμε τη θερμοκρασία (σελ. 231). Η αποτελεσματικότητά της εξαρτάται από: 1. τον αριθμό των μικροβίων που υπάρχει στα εργαλεία ή υλικά (μεγαλύτερο φορτίο → περισσότερος χρόνος — γι' αυτό προηγείται καθαρισμός)· 2. το στέλεχος του μικροβίου — τα σπορογόνα είναι περισσότερο ανθεκτικά στην καταστροφή, ακολουθούν οι μύκητες και τέλος τα μη σπορογόνα μικρόβια (οι σπόροι αντέχουν τον βρασμό για ώρες, καταστρέφονται στους 121 °C· ο ιός της ηπατίτιδας Β αντέχει τον βρασμό 10΄)· 3. το pH του υλικού (τα όξινα-αλκαλικά περιβάλλοντα ευνοούν την καταστροφή)· 4. την περιεκτικότητα των μικροβίων σε νερό (η υγρή θερμότητα είναι δραστικότερη από την ξηρή — το νερό διευκολύνει τη μετουσίωση των πρωτεϊνών· τα αφυδατωμένα κύτταρα-σπόροι είναι ανθεκτικότερα). Επιπλέον, ο χρόνος έκθεσης και το μέσο (υγρή ή ξηρή θερμότητα, πίεση) καθορίζουν το αποτέλεσμα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Από τον αριθμό των μικροβίων στα υλικά, το στέλεχος (σπορογόνα ανθεκτικότερα > μύκητες > μη σπορογόνα), το pH του υλικού και την περιεκτικότητα των μικροβίων σε νερό (υγρή θερμότητα δραστικότερη)· και από τον χρόνο και το μέσο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τέσσερις παράγοντες.

Ερώτηση 3 — Τρόποι χρήσης της υγρής θερμότητας

Ερώτηση: Με ποιους τρόπους χρησιμοποιείται η υγρή θερμότητα σαν βλαπτικός παράγοντας των μικροοργανισμών;

Απάντηση:

• Η υγρή θερμότητα είναι περισσότερο δραστική από την ξηρή (σελ. 231-232). Μπορεί να εφαρμοσθεί: 1. Βρασμός στους 100 °C — καταστρέφονται όλα τα μη σπορογόνα μικρόβια και μεγάλος αριθμός σπορογόνων σε 10 λεπτά, δεν σκοτώνονται όμως όλοι οι ιοί, π.χ. ο ιός της ηπατίτιδας Β· ορισμένοι σπόροι καταστρέφονται σύντομα (κλωστηρίδιο το διαθλαστικό), άλλοι χρειάζονται πολλές ώρες· το σκεύος λέγεται βραστήρας. 2. Υδρατμοί σε 100 °C χωρίς πίεση — κλίβανος ατμού ή αυτόκαυστο σε πίεση μίας ατμόσφαιρας· ο ατμός εισχωρεί στα εργαλεία-υλικά περισσότερο από τον αέρα· για πλήρη αποστείρωση χρειάζεται θέρμανση 100 °C με υδρατμούς για 1½ ώρα. 3. Τυνταλλισμός — θέρμανση σε υδατόλουτρο, όχι συνεχής, στους 50-60 °C επί μία ώρα και για τρεις συνεχόμενες ημέρες (διακεκομμένα διαστήματα: οι σπόροι που επιζούν βλαστάνουν ενδιάμεσα και καταστρέφονται την επόμενη ημέρα)· για υγρά θρεπτικά υλικά και υλικά με πρωτεΐνες-θερμοευαίσθητα συστατικά, με καταστροφή των σπόρων. 4. Υδρατμοί με πίεση (αυτόκαυστο) — η θερμοκρασία ξεπερνά τους 100 °C και φθάνει τους 121 °C περίπου, γιατί οι ατμοί μέσα στο αυτόκαυστο αυξάνουν την πίεση· για αποστείρωση θρεπτικών υλικών, εργαλείων, ρουχισμού κ.ά.· ο χρόνος εξαρτάται από είδος-όγκο, συνηθέστερα 15-20 λεπτά στους 121 °C (Εικόνα 12.1). Επίσης, στη βιομηχανία τροφίμων, η παστερίωση (κεφ. 5).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Βρασμός 100 °C (10΄ — μη σπορογόνα, πολλοί σπόροι, όχι όλοι οι ιοί/ηπατίτιδα Β· βραστήρας)· υδρατμοί 100 °C χωρίς πίεση (κλίβανος ατμού/αυτόκαυστο 1 atm, καλύτερη διείσδυση, πλήρης αποστείρωση σε 1½ ώρα)· τυνταλλισμός (υδατόλουτρο 50-60 °C, 1 ώρα, 3 συνεχόμενες ημέρες — θερμοευαίσθητα υγρά, καταστροφή σπόρων)· αυτόκαυστο με πίεση (121 °C, 15-20΄ — θρεπτικά υλικά, εργαλεία, ρουχισμός).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τέσσερις τρόποι με συνθήκες.

Ερώτηση 4 — Προϋποθέσεις επιτυχούς αποστείρωσης με υγρή θερμότητα

Ερώτηση: Αναφέρατε τις προϋποθέσεις, που πρέπει να πληρούνται, για να έχουμε επιτυχή αποστείρωση με υγρή θερμότητα.

Απάντηση:

• Προϋποθέσεις για επιτυχημένη αποστείρωση με υγρή θερμότητα στις πρακτικές εφαρμογές (σελ. 232-233): α) Όταν χρησιμοποιούμε αποστείρωση με βρασμό: 1. τα εργαλεία-αντικείμενα να είναι καθαρά από διάφορα υγρά, όπως αίμα, πύον, σάλιο (οι οργανικές ουσίες προστατεύουν τα μικρόβια)· 2. αν υπάρχουν άλατα πάνω στα εργαλεία, τα αφαιρούμε με τη βοήθεια ξυδιού· 3. το νερό να καλύπτει πλήρως τα εργαλεία και αντικείμενα που αποστειρώνουμε. β) Όταν χρησιμοποιούμε αποστείρωση με υδρατμούς (κλίβανος ατμού, αυτόκαυστο): 1. να υπάρχει ανάμεσα στα εργαλεία-αντικείμενα κενός χώρος, για να επιτρέπει τη διέλευση των υδρατμών — να μην τοποθετούμε πολλά αντικείμενα μέσα στον κλίβανο· 2. τα μεταλλικά κιβώτια να έχουν τρύπες, για να διεισδύουν οι υδρατμοί στο εσωτερικό τους και να έχουμε πλήρη αποστείρωση· 3. για πληρέστερη δίοδο του ατμού, να τυλίγουμε τα εργαλεία-αντικείμενα με χαρτί περιτυλίγματος ή πορώδες ύφασμα (διατηρεί και τη στειρότητα μετά)· 4. να ελέγχουμε συχνά αν το μηχάνημα λειτουργεί σωστά (θερμόμετρο, μανόμετρο, χρονόμετρο — δείκτες αποστείρωσης, βιολογικοί δείκτες με σπόρους). Τηρώντας σωστές ενδείξεις θερμοκρασίας, πίεσης και χρόνου (121 °C, 15-20΄) — 1η Εργαστηριακή Άσκηση.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Βρασμός: εργαλεία καθαρά από αίμα-πύον-σάλιο, αφαίρεση αλάτων με ξύδι, το νερό να καλύπτει πλήρως τα αντικείμενα. Υδρατμοί: κενός χώρος ανάμεσα στα αντικείμενα (όχι υπερφόρτωση), τρύπες στα μεταλλικά κιβώτια, τύλιγμα με χαρτί ή πορώδες ύφασμα, συχνός έλεγχος σωστής λειτουργίας του μηχανήματος.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τρεις + τέσσερις προϋποθέσεις.

Ερώτηση 5 — Ξηρή θερμότητα

Ερώτηση: Με ποιους τρόπους η ξηρή θερμότητα καταστρέφει τους διάφορους μικροοργανισμούς;

Απάντηση:

• Η ξηρή θερμότητα (λιγότερο δραστική από την υγρή — χρειάζεται υψηλότερες θερμοκρασίες και περισσότερο χρόνο) μπορεί να χρησιμοποιηθεί (σελ. 233): 1. Γυμνή φλόγα — θερμαίνουμε τα εργαλεία στη φλόγα φωταερίου μέχρι να πυρακτωθούν· χρησιμοποιείται για αποστείρωση κρικοφόρων στυλεών (που χρησιμοποιούμε στις καλλιέργειες για το άπλωμα του δείγματος — κεφ. 7), μαχαιριδίων, καθώς και εργαλείων που δεν καταστρέφονται από τη θερμότητα της φλόγας (πέρασμα του στομίου των σωληναρίων, της αντικειμενοφόρου για μονιμοποίηση). 2. Ξηρός κλίβανος — η θέρμανση γίνεται στους 160 °C επί μία ώρα ή στους 180 °C για μισή ώρα· χρησιμοποιείται για την αποστείρωση αντικειμένων από γυαλί (τρυβλία, πιπέτες, φιάλες — και μεταλλικών, πουδρών, ελαίων), τα οποία πρέπει να αντέχουν στις μεγάλες θερμοκρασίες του ξηρού κλιβάνου (όχι πλαστικά, υφάσματα, υγρά). Προϋποθέσεις επιτυχούς αποστείρωσης με ξηρό κλίβανο: κενοί χώροι ανάμεσα στα αντικείμενα για να κυκλοφορεί ο θερμός αέρας· καλό πλύσιμο των γυάλινων (αφαίρεση ξένων ουσιών-ρύπων), στέγνωμα και τύλιγμα με χαρτί· βαμβάκι-χάρτινα υλικά να μην έρχονται σε επαφή με τα τοιχώματα του κλιβάνου, για να αποφύγουμε το μαύρισμά τους. Για υλικά μολυσμένα με HIV: ξηρός κλίβανος 170 °C επί 45 λεπτά (κεφ. 11).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Γυμνή φλόγα (πυράκτωση κρικοφόρων στυλεών, μαχαιριδίων, ανθεκτικών εργαλείων) και ξηρός κλίβανος (160 °C 1 ώρα ή 180 °C ½ ώρα — γυάλινα ανθεκτικά αντικείμενα)· προϋποθέσεις: κενοί χώροι για τον θερμό αέρα, καθαρά-στεγνά γυάλινα τυλιγμένα σε χαρτί, βαμβάκι-χαρτί μακριά από τα τοιχώματα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Δύο τρόποι + προϋποθέσεις.

Ερώτηση 6 — Επίδραση του ψύχους

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για την επίδραση του ψύχους στα μικρόβια;

Απάντηση:

• Κατά κανόνα, στην ψύξη σε θερμοκρασία 4 °C γίνεται αναστολή του πολλαπλασιασμού των μικροβίων και παράταση της ζωής τους — δηλαδή η ψύξη δεν καταστρέφει τα μικρόβια (σελ. 233). Γι' αυτό το ψυγείο συντηρεί τα τρόφιμα επιβραδύνοντας την αλλοίωση, αλλά δεν τα αποστειρώνει (τα ψυχρόφιλα βακτήρια αναπτύσσονται και στο ψυγείο — κεφ. 7· οι σαλμονέλλες, οι σταφυλόκοκκοι επιζούν)· επίσης τα μικρόβια-δείγματα διατηρούνται στο ψυγείο και οι ιοί στην κατάψυξη (−40 έως −70 °C, κεφ. 11)· εξαίρεση ο ευπαθής μηνιγγιτιδόκοκκος (ΕΝΥ στους 37 °C, όχι ψυγείο). Καταστροφή των μικροβίων επιτυγχάνουμε όταν εναλλάξ χρησιμοποιούμε ψύξη και θέρμανση (επανειλημμένη κατάψυξη-απόψυξη → σχηματισμός κρυστάλλων πάγου που ρήγνυουν τα κύτταρα). Σχετική είναι και η ξηρασία (απώλεια νερού → βλάβες, αντοχή κατά είδος — οι σπόροι και ορισμένοι ιοί αντέχουν). Πρακτικά: τα κατεψυγμένα τρόφιμα δεν πρέπει να ξαναπαγώνουν μετά την απόψυξη, και η ψύξη πρέπει να συνδυάζεται με σωστό μαγείρεμα (κεφ. 5).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στους 4 °C αναστέλλεται ο πολλαπλασιασμός και παρατείνεται η ζωή των μικροβίων — η ψύξη δεν τα καταστρέφει (συντήρηση, όχι αποστείρωση)· καταστροφή επιτυγχάνεται μόνο με εναλλαγή ψύξης και θέρμανσης.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Αναστολή, όχι καταστροφή· εναλλαγή.

Ερώτηση 7 — Υπεριώδης ακτινοβολία

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για την επίδραση της υπεριώδους ακτινοβολίας στα διάφορα μικρόβια;

Απάντηση:

• Φως: το ηλιακό φως περιέχει υπεριώδεις ακτίνες, που έχουν μικροβιοκτόνο δράση (βλάβη του DNA των μικροβίων) — γι' αυτό ο ήλιος «απολυμαίνει» κατοικίες, ρούχα, νερό (κεφ. 5) (σελ. 234). Οι υπεριώδεις ακτίνες όμως έχουν μικρή διεισδυτικότητα και έτσι δεν μπορούν να αποστειρώσουν αντικείμενα με μεγάλο πάχος (δρουν μόνο επιφανειακά, όχι μέσα από γυαλί ή θολά υγρά). Λαμπτήρες από ατμό υδραργύρου, που παράγουν υπεριώδη ακτινοβολία, χρησιμοποιούνται για την αποστείρωση θαλάμων και επιφανειών σε χειρουργεία και εργαστήρια (θάλαμοι νηματικής ροής, αίθουσες ασηψίας — όταν δεν υπάρχουν άνθρωποι, γιατί βλάπτουν μάτια-δέρμα). Στους ιούς, η υπεριώδης ακτινοβολία προκαλεί αδρανοποίηση σε 30 λεπτά (κεφ. 11). Διαφέρει από την ιονίζουσα ακτινοβολία (ακτίνες γ), που έχει μεγάλη διεισδυτικότητα και καταστρέφει και τους σπόρους (ερώτηση 8).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι υπεριώδεις ακτίνες του ηλιακού φωτός καταστρέφουν μικρόβια αλλά έχουν μικρή διεισδυτικότητα — δεν αποστειρώνουν αντικείμενα με πάχος· λαμπτήρες ατμών υδραργύρου (UV) αποστειρώνουν θαλάμους και επιφάνειες σε χειρουργεία-εργαστήρια· αδρανοποιούν τους ιούς σε 30΄.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Δράση, περιορισμός, εφαρμογή.

Ερώτηση 8 — Ιονίζουσα ακτινοβολία

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για την επίδραση της ιονίζουσας ακτινοβολίας στα διάφορα μικρόβια;

Απάντηση:

• Η ιονίζουσα ακτινοβολία καταστρέφει και τα μικρόβια και τους σπόρους των μικροβίων — είναι δηλαδή μέθοδος αποστείρωσης (σελ. 234)· έχει μεγάλη διεισδυτικότητα (σε αντίθεση με την υπεριώδη) και δρα χωρίς θέρμανση («ψυχρή αποστείρωση»), γι' αυτό είναι κατάλληλη για θερμοευαίσθητα υλικά και συσκευασμένα προϊόντα. Οι ακτίνες γ (από πηγή κοβαλτίου-60) χρησιμοποιούνται για την αποστείρωση χειρουργικών ραμμάτων, γαντιών, τροφίμων και ιατρικών ειδών· επίσης αποστειρώνουμε σύριγγες και βελόνες (μιας χρήσης — πλαστικά που δεν αντέχουν τη θερμότητα, σε βιομηχανική κλίμακα). Μηχανισμός: ιονισμός των μορίων, ελεύθερες ρίζες, θραύση του DNA. Απαιτεί ειδικές εγκαταστάσεις και μέτρα ακτινοπροστασίας (η ιονίζουσα ακτινοβολία είναι βλαπτική και για τον άνθρωπο — κεφ. 5). Στην ακτινοβόληση των τροφίμων, ο ΠΟΥ την κρίνει ασφαλή σε ελεγχόμενες δόσεις.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Καταστρέφει και τα μικρόβια και τους σπόρους (αποστείρωση, μεγάλη διεισδυτικότητα, χωρίς θέρμανση)· οι ακτίνες γ αποστειρώνουν χειρουργικά ράμματα, γάντια, τρόφιμα, ιατρικά είδη, σύριγγες και βελόνες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Δράση σε σπόρους + εφαρμογές.

Ερώτηση 9 — Από τι εξαρτάται η δράση των χημικών μέσων

Ερώτηση: Από τι εξαρτάται η δράση των χημικών μέσων καταστροφής των μικροβίων;

Απάντηση:

• Οι χημικοί παράγοντες μπορούν να δράσουν ως απολυμαντικά (το συνηθέστερο), ως αντισηπτικά και σπανιότερα ως αποστειρωτικά μέσα (σελ. 234). Η δράση των χημικών ουσιών εξαρτάται από: 1. την πυκνότητά τους (συγκέντρωση — π.χ. αλκοόλη 75 %, χλωρίνη 10 %, γλουταραλδεΰδη 2 %)· 2. το είδος και τον αριθμό των μικροβίων (σπόροι, μυκοβακτηρίδια, ιοί χωρίς έλυτρο ανθεκτικότεροι· μεγάλο φορτίο → μικρότερη αποτελεσματικότητα)· 3. τον χρόνο δράσης τους (επαρκής χρόνος επαφής)· 4. τη θερμοκρασία τους (υψηλότερη → ταχύτερη δράση)· 5. το pH τους· 6. την παρουσία ορισμένων υλικών, όπως σκληρό νερό, πλαστικά, βαμβάκι, γάζα, χαρτί κ.λπ., που αδρανοποιούν το χημικό μέσο (π.χ. οι φαινόλες από το πλαστικό), καθώς και οργανικών ουσιών (αίμα, πύον, κόπρανα — γι' αυτό προηγείται καθαρισμός· τα υποχλωριώδη δεν αναμιγνύονται με απορρυπαντικά). Γι' αυτό τα διαλύματα πρέπει να είναι πρόσφατα (π.χ. χλωρίνη 1:10) και σωστά αραιωμένα (οι αλκοόλες δρουν μόνο αραιωμένες με νερό).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Από την πυκνότητα (συγκέντρωση), το είδος και τον αριθμό των μικροβίων, τον χρόνο δράσης, τη θερμοκρασία, το pH, και την παρουσία υλικών που αδρανοποιούν το χημικό (σκληρό νερό, πλαστικά, βαμβάκι, γάζα, χαρτί) ή οργανικών ουσιών (αίμα, πύον).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Έξι παράγοντες.

Ερώτηση 10 — Προϋποθέσεις χημικών απολυμαντικών

Ερώτηση: Ποιες προϋποθέσεις πρέπει να πληρούνται για τα χημικά απολυμαντικά;

Απάντηση:

• Οι προϋποθέσεις που πρέπει να έχει ένα χημικό απολυμαντικό είναι (σελ. 235): 1. να μπορεί να χρησιμοποιηθεί εύκολα (απλή παρασκευή-αραίωση, σταθερότητα, χωρίς ειδικό εξοπλισμό)· 2. να είναι ακίνδυνο για το υλικό που θέλουμε να απολυμάνουμε (να μη διαβρώνει μέταλλα, να μην καταστρέφει πλαστικά-υφάσματα, να μη χρωματίζει — π.χ. το ιώδιο χρωματίζει, το βρώμιο είναι λιγότερο διαβρωτικό από τα υποχλωριώδη)· 3. να είναι αποτελεσματικό και σχετικά φτηνό (ευρύ αντιμικροβιακό φάσμα — Gram+, Gram−, μύκητες, ιοί, ιδανικά σπόροι — γρήγορη δράση, χαμηλό κόστος για μαζική χρήση)· 4. να μην έχει δυσάρεστη μυρωδιά. Επιπλέον, για τα αντισηπτικά (που εφαρμόζονται σε ιστούς) απαιτείται να είναι ακίνδυνα για τον άνθρωπο (μη τοξικά, μη ερεθιστικά — η σετριμίδη είναι τοξική από το στόμα, τα ισχυρά οξέα-αλκάλεα ερεθίζουν) και να μην αδρανοποιούνται από οργανικές ουσίες. Η επιλογή εξαρτάται από το υλικό (επιφάνειες, εργαλεία, δέρμα, νερό) και τους παράγοντες δράσης (πυκνότητα, χρόνος, θερμοκρασία, pH, οργανικές ουσίες).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Εύκολη χρήση, ακίνδυνο για το υλικό που απολυμαίνεται, αποτελεσματικό και σχετικά φτηνό, χωρίς δυσάρεστη οσμή· για τα αντισηπτικά επιπλέον ακίνδυνα για τους ιστούς.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τέσσερις προϋποθέσεις.

Ερώτηση 11 — Ομάδες χημικών μέσων

Ερώτηση: Ποιες είναι οι σπουδαιότερες ομάδες χημικών μέσων καταστροφής των μικροβίων;

Απάντηση:

• Οι κυριότερες ομάδες των χημικών απολυμαντικών είναι (σελ. 235-236): 1. Αλκάλεα και οξέα — διαλύματα που καταστρέφουν μικρόβια· τα ισχυρά ερεθίζουν δέρμα-βλεννογόνους· βορικό οξύ, ασθενή διαλύματα βενζοϊκού και γαλακτικού οξέος (συντηρητικά). 2. Φαινόλες — καταστρέφουν μεγάλο αριθμό μικροβίων, μειωμένη δράση στους σπόρους, αδρανοποιούνται από ξένα σώματα (πλαστικό)· συντηρητικά σε εμβόλια και ορούς· κρεζόλες (σαπωνούχο διάλυμα 5 % — πατώματα, αποχωρητήρια), τολουόλη, χλωροφαινόλες, χλωρεξιδίνη (1 % σε 70 % ισοπροπυλική αλκοόλη — τραύματα). 3. Σάπωνες — ανιοντικά απορρυπαντικά (αρνητικό φορτίο), μηχανική απομάκρυνση των μικροβίων από το δέρμα με το ξέπλυμα, δράση στα Gram θετικά. 4. Τεταρτοταγείς βάσεις του αμμωνίου — κατιοντικά απορρυπαντικά (θετικό φορτίο), δρουν σε Gram θετικά και Gram αρνητικά καταστρέφοντας την κυτταροπλασματική μεμβράνη, και σε μύκητες. 5. Αλκοόλες — γρήγορη δράση, διαλύουν λίπη και μετουσιώνουν πρωτεΐνες (καταστροφή μεμβράνης)· 75 % για απολύμανση δέρματος (αιθυλική, μεθυλική, ισοπροπυλική)· δρουν μόνο αραιωμένες με νερό. 6. Αλδεΰδες — φορμαλδεΰδη (βακτήρια και σπόροι), φορμαλίνη (37-40 % — επιφάνειες, δωμάτια· ατμοί για εργαλεία), γλουταραλδεΰδη (2 % — χειρουργικά εργαλεία), οξείδιο του αιθυλενίου (μικρόβια-σπόροι· εργαλεία, φάρμακα, χώροι — αέριο αποστείρωσης). 7. Αλογόνα — βρώμιο, ιώδιο, χλώριο (υποχλωριώδη — ερώτηση 12). 8. Σετριμίδη — αντισηπτική (τοξική από το στόμα)· διάλυμα 15 % + 1,5 % χλωρεξιδίνη ως απορρυπαντικό-απολυμαντικό. 9. Ακριδίνες — χρωστικές ουσίες με αντισηπτική ικανότητα. Κατά την Ανακεφαλαίωση: «φαινόλες, αλκοόλες, αλδεΰδες, αλογόνα κ.ά.».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Αλκάλεα-οξέα (βορικό, βενζοϊκό, γαλακτικό), φαινόλες (κρεζόλες, χλωρεξιδίνη — συντηρητικά εμβολίων), σάπωνες (ανιοντικά), τεταρτοταγείς βάσεις αμμωνίου (κατιοντικά), αλκοόλες (75 % δέρμα), αλδεΰδες (φορμαλδεΰδη, φορμαλίνη, γλουταραλδεΰδη 2 %, οξείδιο αιθυλενίου), αλογόνα (βρώμιο, ιώδιο, υποχλωριώδη), σετριμίδη, ακριδίνες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Εννέα ομάδες με παραδείγματα.

Ερώτηση 12 — Τα αλογόνα

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τα αλογόνα;

Απάντηση:

• Στα αλογόνα ανήκουν τα διαλύματα βρωμίου, ιωδίου και χλωρίου — ισχυρά οξειδωτικά με ευρύ φάσμα (σελ. 236). 1. Τα διαλύματα βρωμίου χρησιμοποιούνται για την απολύμανση διαφόρων επιφανειών· εμφανίζουν μειωμένη διαβρωτική ικανότητα σε σύγκριση με τα υποχλωριώδη. 2. Τα διαλύματα ιωδίου χρησιμοποιούνται για την απολύμανση του δέρματος (βάμμα ιωδίου, ιωδιούχος ποβιδόνη — αντισηψία πριν από ενέσεις-χειρουργεία)· το ιώδιο απολυμαίνει επίσης το νερό, στο οποίο προστίθεται με τη μορφή αερίου· προκαλεί καταστροφή στα βακτήρια, στους σπόρους τους και στους μύκητες· μειονέκτημά του είναι η τοπική ερεθιστική ενέργεια και ο χρωματισμός των ρούχων και του δέρματος (και αλλεργίες). 3. Τα υποχλωριώδη (χλωρίνη — υποχλωριώδες νάτριο) χρησιμοποιούνται για την απολύμανση διαφόρων επιφανειών, του πόσιμου νερού (χλωρίωση — κεφ. 5) και του νερού σε πισίνες και κολυμβητήρια· κατά τη χρησιμοποίησή τους δεν πρέπει να αναμιγνύονται με απορρυπαντικά (αδρανοποίηση, τοξικά αέρια). Η χλωρίνη είναι «το καλύτερο και ισχυρότερο από τα απολυμαντικά» για τους ιούς — πρόσφατο διάλυμα 10 % (1:10) σε νερό, και για επιφάνειες μολυσμένες με HIV (κεφ. 11)· το χλώριο αδρανοποιεί και τους ιούς.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Διαλύματα βρωμίου (επιφάνειες, λιγότερο διαβρωτικά από τα υποχλωριώδη), ιωδίου (απολύμανση δέρματος, νερού ως αέριο· καταστρέφει βακτήρια, σπόρους, μύκητες· μειονέκτημα ερεθισμός και χρωματισμός δέρματος-ρούχων) και χλωρίου — υποχλωριώδη (επιφάνειες, πόσιμο νερό, πισίνες· όχι ανάμειξη με απορρυπαντικά· χλωρίνη 10 % το ισχυρότερο κατά των ιών).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τρία αλογόνα με χρήσεις-μειονεκτήματα.

Ερώτηση 13 — Ρόλος των αντιμικροβιακών φαρμάκων

Ερώτηση: Ποιος είναι ο ρόλος των αντιμικροβιακών φαρμάκων;

Απάντηση:

• Τα αντιμικροβιακά φάρμακα είναι ουσίες που χρησιμοποιούνται κατά την άσκηση της ιατρικής για τη θεραπεία ενός οργανισμού από ασθένειες (λοιμώξεις) (σελ. 236). Ο ρόλος τους: μπορούν να καταστρέψουν τα μικρόβια που προκαλούν την ασθένεια, χωρίς όμως να βλάπτουν τον οργανισμό του αρρώστου (εκλεκτική τοξικότητα — δρουν σε δομές του μικροβίου που δεν έχει το ανθρώπινο κύτταρο, π.χ. το κυτταρικό τοίχωμα για τις πενικιλλίνες) — σε αντίθεση με τα απολυμαντικά-αντισηπτικά, που χρησιμοποιούνται σε αντικείμενα ή στην επιφάνεια του σώματος. Κατηγορίες: αντιβακτηριδιακά, αντιμυκητιασικά, αντιιικά και αντιπαρασιτικά φάρμακα· πολλές φορές χορηγείται συνδυασμός αντιμικροβιακών όταν έχουμε μεικτές λοιμώξεις (π.χ. λοιμώξεις του αναπνευστικού συστήματος, των γεννητικών οδών). Χρησιμοποιούνται και προληπτικά (χημειοπροφύλαξη — επαφές μηνιγγίτιδας, ελονοσία, χειρουργεία) και για την καταπολέμηση της μικροβιοφορίας (διφθερίτιδα). Προβλήματα: τα μικρόβια αποκτούν ανθεκτικότητα (πενικιλλινάση του σταφυλοκόκκου, ψευδομονάδες, εντερόκοκκοι — αλόγιστη χρήση)· αλλεργία (πενικιλλίνη — αναφυλαξία)· παρενέργειες όπως διάρροια, εμετοί, κολίτιδα (ψευδομεμβρανώδης από C. difficile), επιλοιμώξεις (μύκητες — διαταραχή της φυσιολογικής χλωρίδας, κεφ. 9). Τα αντιβιοτικά δεν δρουν στους ιούς (κεφ. 11). Η επιλογή γίνεται με βάση το αντιβιόγραμμα (κεφ. 7).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ουσίες για τη θεραπεία λοιμώξεων που καταστρέφουν τα παθογόνα μικρόβια χωρίς να βλάπτουν τον οργανισμό του αρρώστου (εκλεκτική τοξικότητα)· αντιβακτηριδιακά, αντιμυκητιασικά, αντιιικά, αντιπαρασιτικά, συνδυασμοί σε μεικτές λοιμώξεις· προβλήματα ανθεκτικότητα, αλλεργία, παρενέργειες (διάρροια, εμετοί, κολίτιδα, επιλοιμώξεις)· επιλογή με αντιβιόγραμμα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Ορισμός-ρόλος, κατηγορίες, προβλήματα.

Ερώτηση 14 — Παραδείγματα αντιμικροβιακών φαρμάκων

Ερώτηση: Αναφέρατε παραδείγματα αντιμικροβιακών φαρμάκων.

Απάντηση:

• Στην ομάδα των αντιμικροβιακών φαρμάκων ανήκουν (σελ. 237): 1. οι πενικιλλίνες — η πρώτη ομάδα αντιβιοτικών (Φλέμινγκ, από τον μύκητα Penicillium — Νόμπελ 1945, κεφ. 7)· δρουν στο κυτταρικό τοίχωμα των Gram θετικών κυρίως· θεραπεία-προφύλαξη στρεπτοκοκκικών λοιμώξεων, σύφιλης, μηνιγγιτιδόκοκκου, γονόκοκκου, τετάνου, γάγγραινας (κεφ. 11)· προβλήματα: αλλεργία, πενικιλλινάση του σταφυλοκόκκου. 2. οι κεφαλοσπορίνες — συγγενείς των πενικιλλινών, ευρύτερο φάσμα (και Gram αρνητικά). 3. οι τετρακυκλίνες — ευρέος φάσματος· ρικέτσιες, χλαμύδια, μυκοπλάσματα, βρουκέλλες, χολέρα. 4. η ερυθρομυκίνη — μακρολίδιο, εναλλακτικό της πενικιλλίνης σε αλλεργικούς· μυκόπλασμα, διφθερίτιδα (μικροβιοφορία), κοκκύτης. Και άλλα: αμινογλυκοσίδες (στρεπτομυκίνη — φυματίωση, βρουκέλλωση), αντιφυματικά (ριφαμπικίνη, ισονιαζίδη), σουλφοναμίδες, αντιμυκητιασικά (νυστατίνη, αμφοτερικίνη, αζόλες), αντιιικά (ακυκλοβίρη για έρπητα, αντιρετροϊκά για HIV, ιντερφερόνη για ηπατίτιδα), αντιπαρασιτικά (χλωροκίνη-κινίνη για ελονοσία, μετρονιδαζόλη για αμοιβάδες-τριχομονάδες, αντιελμινθικά). Χορηγούνται με βάση το αντιβιόγραμμα και σε συνδυασμούς για μεικτές λοιμώξεις· πολλές φορές τα μικρόβια αποκτούν ανθεκτικότητα, ενώ μπορεί να εμφανιστεί αλλεργία ή παρενέργειες (διάρροια, εμετοί, κολίτιδα, επιλοιμώξεις).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Πενικιλλίνες, κεφαλοσπορίνες, τετρακυκλίνες, ερυθρομυκίνη κ.ά. (αντιβακτηριδιακά)· επίσης αμινογλυκοσίδες-αντιφυματικά, αντιμυκητιασικά (νυστατίνη, αμφοτερικίνη), αντιιικά (ακυκλοβίρη, αντιρετροϊκά, ιντερφερόνη), αντιπαρασιτικά (χλωροκίνη, μετρονιδαζόλη)· κίνδυνοι ανθεκτικότητα, αλλεργία, παρενέργειες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τέσσερα του βιβλίου + ανά κατηγορία.