Λύσεις — Κεφάλαιο 5: Υγιεινή (σελ. 61-103) – ΥΓΙΕΙΝΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

ΥΓΙΕΙΝΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ ΥΓΙΕΙΝΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ – ΛΥΣΕΙΣ – ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Ασκήσεων Σχολικού Βιβλίου Λύσεις — Κεφάλαιο 5: Υγιεινή (σελ. 61-103) – ΥΓΙΕΙΝΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 5: Υγιεινή (σελ. 61-103)

Λύσεις των 76 ερωτήσεων του κεφαλαίου 5 σε 8 ενότητες: 5.1 Υγιεινή περιβάλλοντος (20, σελ. 61), 5.2 Υγιεινή τροφίμων (6, σελ. 67), 5.3 Νερό-ύδρευση (6, σελ. 72), 5.4 Αποχέτευση-απορρίμματα (12, σελ. 78), 5.5 Ατομική καθαριότητα (18, σελ. 89), 5.6 Ενδυμασία (2, σελ. 92), 5.7 Κατοικία (7, σελ. 97), 5.8 Εργασία (5, σελ. 103).

5.1 Ερώτηση 1 — Το φυσικό περιβάλλον

Ερώτηση: Τι περιλαμβάνει το φυσικό περιβάλλον;

Απάντηση:

Περιβάλλον είναι οτιδήποτε περιβάλλει τον άνθρωπο και επιδρά στην ανάπτυξη και στην υγεία του άμεσα ή έμμεσα (σελ. 49). Διακρίνεται σε φυσικό και κοινωνικό. Το φυσικό περιβάλλον περιλαμβάνει: τον ατμοσφαιρικό αέρα, τη θερμοκρασία, την υγρασία, την ηλιακή ακτινοβολία, τη ρύπανση της ατμόσφαιρας, το νερό και τις πλημμύρες, το έδαφος και τους σεισμούς. (Το κοινωνικό περιλαμβάνει κατοικία, εργασία, μόρφωση, ψυχαγωγία, κοινωνικούς οργανισμούς, θρησκεία, ήθη-έθιμα, εκπαίδευση, διατροφή.) Το περιβάλλον είναι σύνθετο και αλλάζει συνεχώς· πολλές αλλαγές, δημιουργήματα του ίδιου του ανθρώπου, απειλούν την υγεία του.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ατμοσφαιρικός αέρας, θερμοκρασία, υγρασία, ηλιακή ακτινοβολία, ρύπανση της ατμόσφαιρας, νερό και πλημμύρες, έδαφος και σεισμοί (το κοινωνικό: κατοικία, εργασία, μόρφωση, ψυχαγωγία, οργανισμοί, θρησκεία, ήθη, εκπαίδευση, διατροφή).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Επτά στοιχεία.

5.1 Ερώτηση 2 — Μελλοντικοί περιβαλλοντικοί κίνδυνοι

Ερώτηση: Ποιους μελλοντικούς περιβαλλοντικούς κινδύνους γνωρίζετε;

Απάντηση:

Κατά την Ανακεφαλαίωση (σελ. 60), η υγεία απειλείται όλο και περισσότερο από τις αλλαγές του περιβάλλοντος, ώστε πολλά νοσήματα στο μέλλον να οφείλονται σε αυτό. Οι περιβαλλοντικοί κίνδυνοι που δημιουργήθηκαν πρόσφατα και απειλούν το μέλλον: 1. Η τρύπα του όζοντος — μείωση του στρατοσφαιρικού όζοντος (Ανταρκτική) από υπερηχητικά αεροπλάνα, ψυκτικά υγρά, προωθητικά σπρέι → περισσότερη υπεριώδης → καρκίνος του δέρματος (σελ. 58). 2. Το φαινόμενο του θερμοκηπίου — αύξηση του CO₂ που δεσμεύει την υπέρυθρη ακτινοβολία → διπλασιασμός ως το 2050, αύξηση θερμοκρασίας 2-4 °C, λιώσιμο πάγων, καταποντισμός παραλιακών ζωνών, ερημοποίηση. 3. Η όξινη βροχή — SO₂ → θειικό οξύ → καταστροφή δασών, λιμνών, κτιρίων, μνημείων, υγείας, με μεταφορά σε άλλες χώρες. 4. Η ραδιενέργεια — πυρηνικές δοκιμές-ατυχήματα, ραδιοϊσότοπα στην τροφική αλυσίδα → λευχαιμία, καρκίνος, μεταλλάξεις (σελ. 59-60). Γενικότερα η ατμοσφαιρική ρύπανση (νέφος, σωματίδια, υδρογονάνθρακες) που «έχει αυξηθεί πολύ και κινδυνεύει η οικολογική ισορροπία του πλανήτη», και η καταστροφή του όζοντος που μεταβάλλει την οικολογική ισορροπία μαζί με τις επεμβάσεις στο νερό και στο έδαφος (σελ. 52).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τρύπα του όζοντος (καρκίνος δέρματος), φαινόμενο του θερμοκηπίου (+2-4 °C, λιώσιμο πάγων, καταποντισμός ακτών, έρημοι), όξινη βροχή, ραδιενέργεια — και γενικά η αυξανόμενη ατμοσφαιρική ρύπανση που απειλεί την οικολογική ισορροπία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τέσσερις κίνδυνοι της Ανακεφαλαίωσης + ρύπανση.

5.1 Ερώτηση 3 — Ο ατμοσφαιρικός αέρας

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τον ατμοσφαιρικό αέρα;

Απάντηση:

Η ατμόσφαιρα είναι το αεριώδες περίβλημα της Γης. Σε κανονικές συνθήκες θερμοκρασίας και πίεσης (760 mm Hg) ο αέρας έχει σύσταση: οξυγόνο 20,9 %, διοξείδιο του άνθρακα 0,03 %, άζωτο 78 %, αργό 0,94 % (σελ. 51). Οξυγόνο: απαραίτητο για τις καύσεις των τροφών και την παραγωγή ενέργειας — ο άνθρωπος ζει μόνο 3-5 λεπτά χωρίς αυτό· κάτω από 11 % αδιαθεσία, αδυναμία, δύσπνοια, κυάνωση, κάτω από 7 % η ζωή αδύνατη· δεν λιγοστεύει χάρη στη φωτοσύνθεση. Άζωτο: αδρανές, χρειάζεται για την ιδανική αραίωση του οξυγόνου, αβλαβές — εξαίρεση η μεταβολή της πίεσής του (νόσος των δυτών). Διοξείδιο του άνθρακα: άχρωμο, άοσμο, συγκεντρώνεται χαμηλά· 2-2,5 % ανεκτό, > 4 % ζάλη-δύσπνοια-κεφαλαλγία-ναυτία-λιποθυμία, > 15 % θάνατος· σε κατοικημένους χώρους ≤ 1 %· από χημικές βιομηχανίες, οινοποιεία, υπονόμους, σπήλαια. Όζον: ελάχιστο, από ηλεκτρικές εκκενώσεις και επίδραση UV στο O₂· το στρώμα του είναι φυσικό φίλτρο των υπεριωδών· αντισηπτικό-μικροβιοκτόνο, περισσότερο στην ύπαιθρο με κωνοφόρα· καταστρέφεται από σπρέι, ψυκτικά, υπερηχητικά, πυρηνικές δοκιμές. Ο αέρας συνδέεται και με τη θερμοκρασία (ηλιακή ακτινοβολία), την υγρασία (υδρατμοί/m³), την ατμοσφαιρική πίεση (760 mm Hg στη θάλασσα, 430 στα 4.000 m) και τη ρύπανση (αλλοίωση της σύστασης από ρύπους).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Αεριώδες περίβλημα της Γης: O₂ 20,9 % (καύσεις-ενέργεια, < 11 % δύσπνοια-κυάνωση, < 7 % θάνατος, αναπληρώνεται με φωτοσύνθεση), N₂ 78 % (αδρανές, αραιώνει το O₂, νόσος δυτών), CO₂ 0,03 % (> 4 % ζάλη, > 15 % θάνατος), αργό 0,94 %, ίχνη όζοντος (φίλτρο UV, μικροβιοκτόνο, καταστρέφεται από σπρέι-ψυκτικά)· σχετίζεται με θερμοκρασία, υγρασία, πίεση, ρύπανση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Σύσταση + ρόλος κάθε αερίου.

5.1 Ερώτηση 4 — Το οξυγόνο της ατμόσφαιρας

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για το οξυγόνο της ατμόσφαιρας;

Απάντηση:

Το οξυγόνο αποτελεί το 20,9 % του ατμοσφαιρικού αέρα (σελ. 51). Σχεδόν όλοι οι οργανισμοί το χρειάζονται για τις καύσεις των τροφών και την παραγωγή ενέργειας· ο άνθρωπος το προσλαμβάνει με την εισπνοή και αποβάλλει διοξείδιο του άνθρακα με την εκπνοή. Τη σπουδαιότητά του δείχνει το ότι ο άνθρωπος ζει εβδομάδες χωρίς τροφή, ημέρες χωρίς νερό, αλλά μόνο 3-5 λεπτά χωρίς οξυγόνο. Όταν το ποσοστό του πέσει κάτω από 11 % παρατηρείται αδιαθεσία, αδυναμία, δύσπνοια, κυάνωση· κάτω από 7 % η ζωή είναι αδύνατη. Παρά την τεράστια κατανάλωση, το οξυγόνο ποτέ δεν βρίσκεται σε χαμηλή ποσότητα στην ατμόσφαιρα, χάρη στη φωτοσύνθεση: τα φυτά την ημέρα, με το ηλιακό φως, προσλαμβάνουν CO₂ και αποδίδουν οξυγόνο. Ο ρόλος του στα τρόφιμα (§5.2): προκαλεί οξείδωση — καταστροφή βιταμίνης C, αλλοίωση χρώματος-οσμής, ανάπτυξη μικροβίων.

Σύνοψη: (ενδεικτική) 20,9 % του αέρα· απαραίτητο για τις καύσεις τροφών-παραγωγή ενέργειας (εισπνοή O₂, εκπνοή CO₂)· 3-5 λεπτά χωρίς αυτό· < 11 % αδιαθεσία-αδυναμία-δύσπνοια-κυάνωση, < 7 % ζωή αδύνατη· δεν εξαντλείται χάρη στη φωτοσύνθεση των φυτών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ποσοστό, ρόλος, όρια, φωτοσύνθεση.

5.1 Ερώτηση 5 — Το άζωτο

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για το άζωτο;

Απάντηση:

Το άζωτο (N₂) αποτελεί το 78 % του ατμοσφαιρικού αέρα (σελ. 51). Είναι αδρανές αέριο και, από πλευράς υγιεινής, χρειάζεται για την ιδανική αραίωση του οξυγόνου (ώστε το οξυγόνο να μην είναι σε καθαρή, επικίνδυνη μορφή). Δεν προκαλεί συνήθως καμία βλάβη στον ανθρώπινο οργανισμό. Εξαίρεση αποτελεί η μεταβολή της πίεσης του αζώτου, που ευθύνεται για τη νόσο των δυτών (σελ. 53-54): κατά την κατάδυση, με την αυξημένη πίεση, το άζωτο διαλύεται στο πλάσμα· αν η επάνοδος γίνει απότομα, δεν προλαβαίνει να αποβληθεί, μένει ελεύθερο στο αίμα ως φυσαλίδες και προκαλεί εμβολές, ίσως και θάνατο — γι' αυτό η επάνοδος γίνεται σταδιακά (4 m/λεπτό με διακοπή 1΄ κάθε 2 m) και η θεραπεία σε θάλαμο υπερπίεσης. (Στο νερό, οι αζωτούχες ενώσεις είναι ένδειξη μόλυνσης, §5.3.)

Σύνοψη: (ενδεικτική) 78 % του αέρα, αδρανές, αραιώνει ιδανικά το οξυγόνο, συνήθως αβλαβές· εξαίρεση η μεταβολή της πίεσής του — νόσος των δυτών (διάλυση στο πλάσμα υπό πίεση, φυσαλίδες-εμβολές σε απότομη ανάδυση).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ποσοστό, ρόλος, νόσος δυτών.

5.1 Ερώτηση 6 — Προϊόντα που καταστρέφουν το όζον

Ερώτηση: Ποια από τα προϊόντα, που κατασκευάζει ο άνθρωπος, καταστρέφουν το όζον;

Απάντηση:

Το στρώμα του όζοντος έχει μεγάλη σημασία από πλευράς υγιεινής, γιατί αποτελεί φυσικό ηθμό (φίλτρο) των υπεριωδών ακτίνων (σελ. 51). Υπάρχουν όμως προϊόντα δημιουργούμενα από τον άνθρωπο που το καταστρέφουν (σελ. 52): 1. όλα τα προωθητικά αέρια (σπρέι)· 2. τα ψυκτικά υγρά (ψυγείων, κλιματιστικών)· 3. τα καύσιμα των υπερηχητικών αεροπλάνων· 4. οι εκπομπές των πυρηνικών δοκιμών. Η καταστροφή του όζοντος μεταβάλλει την οικολογική ισορροπία και, μαζί με τις άλλες παρεμβάσεις του ανθρώπου στο νερό και στο έδαφος, υποβαθμίζει την ποιότητα ζωής και απειλεί την υγεία. Στη σελ. 58 («τρύπα του όζοντος», μείωση πάνω από την Ανταρκτική): υπεύθυνα τα υπερηχητικά αεροπλάνα, τα ψυκτικά υγρά και τα προωθητικά αέρια των σπρέι — και όπου μειώνεται το όζον αυξάνεται ο καρκίνος του δέρματος.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα προωθητικά αέρια (σπρέι), τα ψυκτικά υγρά, τα καύσιμα των υπερηχητικών αεροπλάνων, οι εκπομπές των πυρηνικών δοκιμών· η καταστροφή του στρώματος όζοντος (φίλτρο UV) οδηγεί σε τρύπα του όζοντος και καρκίνο του δέρματος.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τέσσερα προϊόντα + συνέπεια.

5.1 Ερώτηση 7 — Παράγοντες της θερμοκρασίας του αέρα

Ερώτηση: Από ποιους παράγοντες εξαρτάται η θερμοκρασία του αέρα;

Απάντηση:

Η θερμοκρασία του αέρα προέρχεται από την ηλιακή ακτινοβολία (σελ. 52) — κυρίως από την υπέρυθρη ακτινοβολία, που είναι «η κύρια πηγή θερμότητας πάνω στη Γη» (σελ. 55). Εξαρτάται επομένως από την ένταση και τη διάρκεια της ηλιοφάνειας (εποχή, ώρα, γεωγραφικό πλάτος, νέφωση) και επηρεάζεται από τα άλλα στοιχεία του φυσικού περιβάλλοντος που εξετάζει το βιβλίο: την υγρασία (ο θερμός αέρας κατακρατεί περισσότερους υδρατμούς· η υψηλή σχετική υγρασία με ακινησία του αέρα εμποδίζει την αποβολή θερμότητας — θερμοπληξία), την ατμοσφαιρική πίεση-υψόμετρο (μειώνεται όσο ανεβαίνουμε), τα υδρομετέωρα και την κίνηση του αέρα, καθώς και από την ατμοσφαιρική ρύπανση (το CO₂ δεσμεύει την υπέρυθρη ακτινοβολία → φαινόμενο θερμοκηπίου, αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη, σελ. 58). Ο άνθρωπος ζει σε περιοχές χωρίς μεγάλες διακυμάνσεις και διατηρεί σταθερή τη θερμοκρασία του σώματος (36,5-37,5 °C) με το θερμορρυθμιστικό κέντρο του υποθαλάμου (αγγειοδιαστολή-εφίδρωση στη ζέστη, αγγειοσυστολή-αύξηση καύσεων στο κρύο· αποβολή θερμότητας με αγωγή, μεταφορά, εξάτμιση ιδρώτα, ακτινοβολία)· η θερμορρύθμιση είναι μικρότερη σε βρέφη και ηλικιωμένους.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Προέρχεται από την ηλιακή (υπέρυθρη) ακτινοβολία — άρα από την ένταση-διάρκεια της ηλιοφάνειας — και επηρεάζεται από την υγρασία, την πίεση-υψόμετρο, τα υδρομετέωρα, την κίνηση του αέρα και τη ρύπανση (CO₂ → θερμοκήπιο)· ο οργανισμός ρυθμίζει τη δική του θερμοκρασία (36,5-37,5 °C) με τον υποθάλαμο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ηλιακή ακτινοβολία + συνδεόμενοι παράγοντες + θερμορρύθμιση.

5.1 Ερώτηση 8 — Πρόληψη θερμοπληξίας

Ερώτηση: Ποια προληπτικά μέτρα παίρνουμε για την αποφυγή της θερμοπληξίας;

Απάντηση:

Θερμοπληξία παρουσιάζεται όταν ο οργανισμός αδυνατεί να αποβάλει τη θερμότητα — υψηλή θερμοκρασία αέρα, υψηλή σχετική υγρασία και ακινησία του αέρα (σελ. 52). Προληπτικά μέτρα όταν η θερμοκρασία είναι υψηλή: 1. Να αποφεύγεται η βαριά σωματική εργασία και το βάδισμα στον ήλιο. 2. Τα γεύματα μικρά και ελαφρά — αποφυγή λιπαρών, προτίμηση φρούτων-λαχανικών, κατανάλωση άφθονου νερού και χυμών· αν η εφίδρωση είναι μεγάλη, επιπλέον αλάτι στο φαγητό. 3. Να αποφεύγονται τα οινοπνευματώδη. 4. Ενδύματα ανοικτού χρώματος, ελαφριά, βαμβακερά, άνετα. 5. Καπέλο και γυαλιά ηλίου. 6. Πολλά χλιαρά μπάνια κατά τη διάρκεια της ημέρας. 7. Να αποφεύγονται τα ταξίδια σε ώρες υψηλής θερμοκρασίας. 8. Ιδιαίτερη προσοχή στα βρέφη και στους ηλικιωμένους (μικρότερη θερμορρυθμιστική ικανότητα). Όσοι εργάζονται στον ήλιο (αγρότες) προστατεύονται με κατάλληλο ρουχισμό και καπέλο (Εικόνα 5.3).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Όχι βαριά εργασία-βάδισμα στον ήλιο· μικρά ελαφρά γεύματα, φρούτα-λαχανικά, άφθονο νερό-χυμοί, επιπλέον αλάτι σε έντονη εφίδρωση· όχι αλκοόλ· ανοιχτόχρωμα ελαφριά βαμβακερά ρούχα· καπέλο-γυαλιά· πολλά χλιαρά μπάνια· όχι ταξίδια στη ζέστη· προσοχή σε βρέφη-ηλικιωμένους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Οκτώ μέτρα.

5.1 Ερώτηση 9 — Νόσος των δυτών: πρόληψη και θεραπεία

Ερώτηση: Πώς προλαμβάνεται και πώς θεραπεύεται η νόσος των δυτών;

Απάντηση:

Η νόσος (σελ. 53-54): παρουσιάζεται κατά την απότομη επάνοδο στην κανονική πίεση από περιβάλλον αυξημένης πίεσης. Κατά την κατάδυση η πίεση είναι αυξημένη και το άζωτο διαλύεται στο πλάσμα· όταν η επαναφορά γίνει απότομα, το άζωτο δεν προλαβαίνει να αποβληθεί, παραμένει ελεύθερο στην κυκλοφορία ως αέριο (φυσαλίδες) και προκαλεί εμβολές, που μπορεί να επιφέρουν και τον θάνατο. Πρόληψη: σταδιακή επάνοδος των δυτών, σπογγαλιέων και όσων εργάζονται σε μεγάλο βάθος — η επάνοδος γίνεται με ταχύτητα 4 μέτρων το λεπτό και διακόπτεται κάθε 2 μέτρα για ένα λεπτό, ώστε το άζωτο να αποβάλλεται προοδευτικά. Θεραπεία: όταν υπάρξουν διαταραχές, ο δύτης τοποθετείται σε θάλαμο υπερπίεσης, με σκοπό τη σταδιακή επαναφορά της ατμοσφαιρικής πίεσης σε φυσιολογικά επίπεδα (επαναδιάλυση των φυσαλίδων και αργή αποβολή)· ο Κουστώ, όταν συνέβαιναν διαταραχές στο πλήρωμά του, τους ξαναβύθιζε βαθιά στη θάλασσα και με σταδιακή επάνοδο πετύχαινε την αποβολή του αζώτου. (Αντίστοιχα η νόσος των αεροπόρων — απότομη μείωση πίεσης — λύθηκε με θαλάμους σταθερής πίεσης, και οι ορειβάτες ανεβαίνουν σταδιακά.)

Σύνοψη: (ενδεικτική) Αίτιο: άζωτο διαλυμένο στο πλάσμα υπό πίεση → φυσαλίδες-εμβολές σε απότομη ανάδυση. Πρόληψη: σταδιακή επάνοδος 4 μέτρα το λεπτό με διακοπή 1 λεπτού κάθε 2 μέτρα. Θεραπεία: θάλαμος υπερπίεσης με σταδιακή επαναφορά της πίεσης (Κουστώ: επανακατάδυση και αργή ανάδυση).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Μηχανισμός + πρόληψη με αριθμούς + θεραπεία.

5.1 Ερώτηση 10 — Δράση της υπεριώδους ακτινοβολίας

Ερώτηση: Ποια είναι η δράση της υπεριώδους ακτινοβολίας;

Απάντηση:

Από την υπεριώδη ακτινοβολία μικρό μέρος φθάνει στην επιφάνεια της Γης — το μεγαλύτερο απορροφάται από τα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας (στρώμα όζοντος) (σελ. 54). Ευεργετική δράση — είναι απαραίτητη γιατί: 1. μετατρέπει την προβιταμίνη D των τροφών σε βιταμίνη D· 2. βοηθά την ανάπτυξη κατά την παιδική ηλικία και την αποφυγή της ραχίτιδας· 3. βοηθά στην επούλωση των τραυμάτων και αυξάνει την άμυνα του οργανισμού· 4. έχει καταστρεπτική δράση στους ιούς και στα βακτήρια, γι' αυτό χρησιμοποιείται για την αποστείρωση χώρων· 5. βοηθά στην παραγωγή μελανίνης, που δρα προστατευτικά στο δέρμα από τους κινδύνους της υπεριώδους και της υπέρυθρης ακτινοβολίας (σελ. 55). Βλαπτική δράση: η έκθεση για μεγάλο χρονικό διάστημα βλάπτει το δέρμα — δημιουργεί εγκαύματα, ερεθισμό στα μάτια και σε πολύ μεγάλη έκθεση καρκίνο (του δέρματος)· η μείωση του όζοντος αυξάνει τον καρκίνο του δέρματος (σελ. 58). Γι' αυτό η ηλιοθεραπεία γίνεται με κανόνες (ερώτηση 12) και χρειάζονται προστατευτικά γυαλιά στον δυνατό ήλιο-χιόνι (§5.5).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ευεργετική: μετατροπή προβιταμίνης D σε βιταμίνη D, ανάπτυξη παιδιών-αποφυγή ραχίτιδας, επούλωση τραυμάτων-αύξηση άμυνας, καταστροφή ιών-βακτηρίων (αποστείρωση χώρων), παραγωγή μελανίνης. Βλαπτική σε μεγάλη έκθεση: εγκαύματα, ερεθισμός ματιών, καρκίνος δέρματος.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Πέντε οφέλη + τρεις βλάβες.

5.1 Ερώτηση 11 — Πού είναι απαραίτητη η ορατή ακτινοβολία

Ερώτηση: Πού είναι απαραίτητη η ορατή ακτινοβολία;

Απάντηση:

Το φάσμα της ηλιακής ακτινοβολίας αποτελείται από ιονίζουσα, υπεριώδη, ορατή και υπέρυθρη ακτινοβολία (σελ. 54). Η ορατή ακτινοβολία (το φως) είναι απαραίτητη: α) για τη λειτουργία της φωτοσύνθεσης (χλωροφύλλη) — τα φυτά με το ηλιακό φως προσλαμβάνουν CO₂ και αποδίδουν οξυγόνο, εξασφαλίζοντας το οξυγόνο της ατμόσφαιρας και την τροφή· β) για την καλή λειτουργία της όρασης, καθώς και για την πνευματική και ψυχική ευεξία του ανθρώπου (σελ. 55). Γι' αυτό η υγιεινή κατοικία απαιτεί επαρκή φυσικό φωτισμό (προσανατολισμός, παράθυρα) και τεχνητό φωτισμό όμοιο με τον φυσικό, ιδεωδώς πλάγιο από πάνω αριστερά (§5.7), ο κακός φωτισμός είναι βλαπτικός παράγοντας για τα μάτια (§5.5) και για τους εργαζομένους (§5.8), ενώ η αγροτική κατοικία πλεονεκτεί με τον άφθονο φυσικό φωτισμό και ήλιο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Για τη φωτοσύνθεση (χλωροφύλλη — οξυγόνο, τροφή) και για την καλή λειτουργία της όρασης και την πνευματική-ψυχική ευεξία του ανθρώπου· εξ ου η ανάγκη επαρκούς φυσικού-τεχνητού φωτισμού σε κατοικία και εργασία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δύο πεδία + εφαρμογές.

5.1 Ερώτηση 12 — Ηλιοθεραπεία χωρίς κινδύνους

Ερώτηση: Πώς πρέπει να κάνουμε ηλιοθεραπεία χωρίς κινδύνους;

Απάντηση:

Ηλιοθεραπεία είναι η εκμετάλλευση της ηλιακής ακτινοβολίας για θεραπευτικούς σκοπούς και για την τόνωση της υγείας (βιταμίνη D, άμυνα, μελανίνη) (σελ. 55). Για να γίνεται χωρίς κινδύνους (εγκαύματα, ερεθισμός ματιών, καρκίνος δέρματος από υπερβολική έκθεση στην υπεριώδη): 1. Κατάλληλες ώρες το καλοκαίρι: 8-12 π.μ. και 4-7 μ.μ. (αποφυγή των μεσημεριανών ωρών με την εντονότερη ακτινοβολία). 2. Ο χρόνος έκθεσης αυξάνεται σταδιακά: αρχίζουμε από 10 λεπτά και προσθέτουμε 5 λεπτά κάθε μέρα. 3. Η έκθεση δεν πρέπει να υπερβαίνει τα 30-60 λεπτά κάθε φορά. 4. Η ηλιοθεραπεία διακόπτεται όταν εμφανιστεί ταχυσφυγμία, ερυθρότητα του δέρματος και υπερθερμία (πρώιμα σημεία θερμοπληξίας-εγκαύματος). Συμπληρωματικά, από τα μέτρα για τη ζέστη και τα μάτια: καπέλο και γυαλιά ηλίου (η υπεριώδης ερεθίζει τα μάτια), άφθονα υγρά, ιδιαίτερη προσοχή σε παιδιά και ηλικιωμένους.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ώρες 8-12 π.μ. και 4-7 μ.μ. (καλοκαίρι)· σταδιακή αύξηση από 10 λεπτά + 5 λεπτά την ημέρα· όχι πάνω από 30-60 λεπτά κάθε φορά· διακοπή σε ταχυσφυγμία, ερυθρότητα δέρματος, υπερθερμία· καπέλο-γυαλιά, υγρά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τέσσερις κανόνες με αριθμούς.

5.1 Ερώτηση 13 — Η ατμοσφαιρική ρύπανση στην Ελλάδα

Ερώτηση: Πώς αναδεικνύεται το πρόβλημα της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στην Ελλάδα;

Απάντηση:

Ατμοσφαιρική ρύπανση = η αλλοίωση της σύστασης του αέρα από ουσίες (στερεές, υγρές, αέριες) — μεγάλες συγκεντρώσεις συστατικών του (CO₂) ή ξένες ουσίες (ρύποι)· επιδρά σε υγεία, ζώα, φυτά, οικονομία, μνημεία, οικολογική ισορροπία (σελ. 55). Διεθνώς τεκμηριώθηκε από τις αρχές του αιώνα (Λονδίνο, Δεκέμβριος 1952: 4.000 νεκροί σε μια εβδομάδα από SO₂ και καπνό — «καπνομίχλη τύπου Λονδίνου»). Στην Ελλάδα (σελ. 56) το πρόβλημα συνειδητοποιήθηκε την τελευταία 25ετία και αναδεικνύεται: 1. είναι ιδιαίτερα σοβαρό στις βιομηχανικές περιοχές· 2. η χρήση του «Κλοφέν» ή PCB έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση των δερματοπαθειών και άλλων νοσημάτων και ενοχοποιείται για καρκινογένεση· 3. ο λιγνίτης (καύσιμο των εργοστασίων ηλεκτροπαραγωγής) δημιουργεί νέφος και συνθήκες άπνοιας· 4. τα γλυπτά της Ακρόπολης καταστρέφονται από το διοξείδιο του θείου του αέρα της Αθήνας — η πολιτεία τα τοποθέτησε στο Μουσείο της Ακρόπολης και περιόρισε στην Αθήνα τη χρήση μαζούτ, που είναι πλούσιο σε SO₂. Οι κύριες ανθρωπογενείς πηγές στις αστικοβιομηχανικές περιοχές (βιομηχανία, συγκοινωνία, οικιακή θέρμανση) συνδυάζονται με τις καιρικές συνθήκες, την τοπογραφική θέση των πόλεων και την πολεοδομία (νέφος της Αθήνας).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Συνειδητοποιήθηκε την τελευταία 25ετία· σοβαρό στις βιομηχανικές περιοχές· το Κλοφέν/PCB αυξάνει δερματοπάθειες και ενοχοποιείται για καρκίνο· ο λιγνίτης δημιουργεί νέφος και άπνοια· το SO₂ της Αθήνας καταστρέφει τα γλυπτά της Ακρόπολης (μεταφορά στο Μουσείο, περιορισμός του μαζούτ)· βιομηχανία-συγκοινωνία-θέρμανση + τοπογραφία-πολεοδομία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τέσσερα ελληνικά παραδείγματα + ορισμός.

5.1 Ερώτηση 14 — Φυσικές πηγές ρύπανσης

Ερώτηση: Ποιες είναι οι φυσικές πηγές ρύπανσης της ατμόσφαιρας;

Απάντηση:

Η ρύπανση της ατμόσφαιρας οφείλεται τόσο σε φυσικές πηγές όσο και σε ανθρώπινες δραστηριότητες (σελ. 56). Φυσικές πηγές είναι: 1. οι ηφαιστειακές εκρήξεις (αέρια, τέφρα — και μονοξείδιο του άνθρακα), 2. οι πυρκαγιές δασών (καπνός, CO, σωματίδια), 3. η κοσμική ακτινοβολία, 4. η αποσύνθεση της οργανικής ύλης (CO₂, μεθάνιο), 5. η αποσάθρωση του εδάφους (σκόνη). Η ατμόσφαιρα διαθέτει μηχανισμούς αυτοκαθαρισμού — βροχή, χιόνι (υδρομετέωρα καθαρίζουν σκόνη-μικρόβια), απορρόφηση από τη θάλασσα — που όμως δεν είναι απεριόριστοι. Οι φυσικές πηγές συνήθως δεν προκαλούν μόνιμο πρόβλημα· το κύριο πρόβλημα προέρχεται από τις ανθρωπογενείς πηγές (ερώτηση 15).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ηφαιστειακές εκρήξεις, πυρκαγιές δασών, κοσμική ακτινοβολία, αποσύνθεση οργανικής ύλης, αποσάθρωση του εδάφους· η ατμόσφαιρα αυτοκαθαρίζεται (βροχή, χιόνι, θάλασσα) αλλά όχι απεριόριστα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Πέντε πηγές + αυτοκαθαρισμός.

5.1 Ερώτηση 15 — Ανθρωπογενείς πηγές ρύπανσης

Ερώτηση: Ποιες είναι οι ανθρωπογενείς πηγές ρύπανσης της ατμόσφαιρας;

Απάντηση:

Οι ανθρωπογενείς πηγές είναι οι ανθρώπινες δραστηριότητες που, με σκοπό την οικονομική ανάπτυξη, μεταβάλλουν την οικολογική ισορροπία (σελ. 56). Το μεγαλύτερο μέρος της ρύπανσης προέρχεται από το διοξείδιο του θείου, τους υδρατμούς, το μονοξείδιο του άνθρακα από την ατελή καύση, τους υδρογονάνθρακες και την αιθάλη. Το πρόβλημα είναι μεγάλο στις αστικοβιομηχανικές περιοχές, όπου συνυπάρχουν οι κύριες πηγές: η βιομηχανία, η συγκοινωνία (αυτοκίνητα), η οικιακή θέρμανση — και σχετίζεται με τις καιρικές συνθήκες, την τοπογραφική θέση των πόλεων και την πολεοδομία. Αναλυτικά κατά ρύπο (σελ. 57-58): SO₂ από την καύση στερεών-υγρών καυσίμων στη βιομηχανία και την οικιακή θέρμανση· CO — 90 % από τα βενζινοκίνητα αυτοκίνητα, το υπόλοιπο από κεντρική θέρμανση-βιομηχανία· CO₂ από καύσεις· υδρογονάνθρακες από βενζινοκίνητα αυτοκίνητα, διυλιστήρια, βιομηχανίες χρωμάτων-πλαστικών, κεντρική θέρμανση· όζον (τροποσφαιρικό) από NO₂ + υδρογονάνθρακες + ήλιο· σωματίδια (σκόνη, καπνός, αμίαντος, μόλυβδος) από αυτοκίνητα, βιομηχανίες, θέρμανση και κάπνισμα (κλειστοί χώροι — παθητικοί καπνιστές, σελ. 59). Επίσης οι τεχνητές πηγές ακτινοβολίας (ιατρικές, βιομηχανικές, πυρηνικές εκρήξεις).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Βιομηχανία, συγκοινωνία (βενζινοκίνητα αυτοκίνητα — 90 % του CO), οικιακή-κεντρική θέρμανση, διυλιστήρια-βιομηχανίες χρωμάτων-πλαστικών, κάπνισμα σε κλειστούς χώρους, πυρηνικές δοκιμές· ρύποι: SO₂, CO, CO₂, υδρογονάνθρακες, όζον, σωματίδια-αιθάλη· σοβαρότερο στις αστικοβιομηχανικές περιοχές (καιρός, τοπογραφία, πολεοδομία).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τρεις κύριες πηγές + ρύποι ανά πηγή.

5.1 Ερώτηση 16 — Όξινη βροχή

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για την όξινη βροχή;

Απάντηση:

Το διοξείδιο του θείου (SO₂) — άχρωμο αέριο, βαρύτερο του αέρα, με χαρακτηριστική οσμή σε μεγάλη συγκέντρωση — παράγεται από την καύση στερεών και υγρών καυσίμων στη βιομηχανία και την οικιακή θέρμανση και θεωρείται ο κυριότερος δείκτης ρύπανσης του αέρα· ερεθίζει το αναπνευστικό (βρογχόσπασμος, ταχύπνοια, ταχυκαρδία, βήχας, δακρύρροια) (σελ. 57). Όξινη βροχή: το διοξείδιο του θείου, με την επίδραση της ηλιακής ακτινοβολίας και της υγρασίας, μετατρέπεται σε θειικό οξύ, το οποίο πέφτει στη Γη ως όξινη βροχή. Συνέπειες: καταστροφές στο φυτικό και ζωικό βασίλειο (δάση, λίμνες), στα κτίρια και στα αρχαία μνημεία (τα γλυπτά της Ακρόπολης — σελ. 56), και προσβολή της ανθρώπινης υγείας. Διασυνοριακό φαινόμενο: δεν περιορίζεται στη χώρα όπου δημιουργείται, αλλά προκαλεί καταστροφές και σε περιοχές χωρίς ιδιαίτερο πρόβλημα ρύπανσης, λόγω μεταφοράς των αερίων με τους ανέμους — π.χ. καταστροφή δασών και λιμνών στη Σκανδιναβία από SO₂ που προερχόταν από τη Μεγάλη Βρετανία. Αντιμετώπιση: περιορισμός καυσίμων πλούσιων σε θείο (μαζούτ).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το SO₂ (από καύση καυσίμων σε βιομηχανία-θέρμανση, κύριος δείκτης ρύπανσης) με ηλιακή ακτινοβολία και υγρασία γίνεται θειικό οξύ που πέφτει ως όξινη βροχή: καταστρέφει φυτά, ζώα (δάση, λίμνες), κτίρια, αρχαία μνημεία και βλάπτει την υγεία· μεταφέρεται σε άλλες περιοχές (Σκανδιναβία από Μ. Βρετανία).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Πηγή, μηχανισμός, συνέπειες, μεταφορά.

5.1 Ερώτηση 17 — Φαινόμενο του θερμοκηπίου

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για το φαινόμενο του θερμοκηπίου;

Απάντηση:

Το διοξείδιο του άνθρακα (CO₂) είναι αέριο άχρωμο και άοσμο, παράγεται από τις καύσεις και από την αποσύνθεση των οργανικών ουσιών· δεν είναι τοξικό, αλλά συμβάλλει στη δημιουργία του φαινομένου του «Θερμοκηπίου» (σελ. 58). Μηχανισμός: το CO₂ έχει την ικανότητα να δεσμεύει την υπέρυθρη ακτινοβολία που εκπέμπεται από το έδαφος της Γης — όπως τα τζάμια ενός θερμοκηπίου — και έτσι η θερμότητα εγκλωβίζεται στην ατμόσφαιρα. Τα τελευταία χρόνια υπάρχει αύξηση του CO₂ στην ατμόσφαιρα (καύση ορυκτών καυσίμων), με αποτέλεσμα την αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη. Πρόβλεψη: εάν δεν αντικατασταθεί η παραγωγή ενέργειας από άλλες πηγές, το CO₂ θα διπλασιαστεί μέχρι το 2050, με αύξηση της θερμοκρασίας κατά 2-4 °C· η αύξηση θα είναι μεγαλύτερη στους πόλους, θα λιώσουν οι πάγοι, θα καταποντιστούν οι παραλιακές ζώνες των ηπείρων, ενώ άλλες περιοχές θα μετατραπούν σε ερήμους. Είναι ένας από τους πρόσφατους περιβαλλοντικούς κινδύνους μαζί με την τρύπα του όζοντος και την όξινη βροχή (Ανακεφαλαίωση).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το CO₂ (καύσεις, αποσύνθεση — μη τοξικό) δεσμεύει την υπέρυθρη ακτινοβολία που εκπέμπει το έδαφος → εγκλωβισμός θερμότητας· η αύξησή του ανεβάζει τη θερμοκρασία του πλανήτη· πρόβλεψη διπλασιασμού ως το 2050 και +2-4 °C (περισσότερο στους πόλους), λιώσιμο πάγων, καταποντισμός παραλιακών ζωνών, ερημοποίηση — αν δεν αλλάξουν οι πηγές ενέργειας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Αέριο, μηχανισμός, πρόβλεψη-συνέπειες.

5.1 Ερώτηση 18 — Τρύπα του όζοντος

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για την τρύπα του όζοντος;

Απάντηση:

Το όζον της στρατόσφαιρας προστατεύει τη Γη, διότι απορροφά την υπεριώδη ακτινοβολία — είναι το φυσικό φίλτρο των υπεριωδών ακτίνων (σελ. 51, 58). Τα τελευταία χρόνια διαπιστώθηκε μείωση αυτού του όζοντος, ιδιαίτερα πάνω από την Ανταρκτική, λόγω των μετεωρολογικών συνθηκών που επικρατούν εκεί — το φαινόμενο καλείται «Τρύπα του Όζοντος». Υπεύθυνα για την καταστροφή του όζοντος θεωρούνται τα υπερηχητικά αεροπλάνα, τα ψυκτικά υγρά και τα προωθητικά αέρια των σπρέι (και οι πυρηνικές δοκιμές, σελ. 52). Συνέπεια: όπου υπάρχει μείωση του όζοντος υπάρχει αύξηση του καρκίνου του δέρματος (περισσότερη υπεριώδης φθάνει στο έδαφος — εγκαύματα, ερεθισμός ματιών, καρκίνος)· η καταστροφή του όζοντος μεταβάλλει την οικολογική ισορροπία και υποβαθμίζει την ποιότητα ζωής. Διάκριση: το τροποσφαιρικό όζον (κοντά στο έδαφος), που παράγεται από την επίδραση της ηλιακής ακτινοβολίας σε NO₂ και υδρογονάνθρακες, είναι ρύπος — προκαλεί ερεθισμό ματιών-αναπνευστικού, κεφαλαλγία, κούραση (φωτοχημικό νέφος).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μείωση του στρατοσφαιρικού όζοντος (φίλτρου της υπεριώδους) ιδιαίτερα πάνω από την Ανταρκτική· αίτια: υπερηχητικά αεροπλάνα, ψυκτικά υγρά, προωθητικά αέρια των σπρέι (και πυρηνικές δοκιμές)· συνέπεια η αύξηση του καρκίνου του δέρματος και διατάραξη της οικολογικής ισορροπίας· αντίθετα το όζον κοντά στο έδαφος (NO₂ + υδρογονάνθρακες + ήλιος) είναι ρύπος.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ορισμός, αίτια, συνέπεια, διάκριση από τροποσφαιρικό.

5.1 Ερώτηση 19 — Ασθένειες με αιτιολογικό παράγοντα το κάπνισμα

Ερώτηση: Ποιες ασθένειες έχουν ως αιτιολογικό παράγοντα το κάπνισμα;

Απάντηση:

Το κάπνισμα συμβάλλει στη ρύπανση των κλειστών χώρων (ατμοσφαιρικά σωματίδια) και όσοι ζουν ή εργάζονται εκεί γίνονται παθητικοί καπνιστές (σελ. 58-59). Είναι βέβαιο ότι το κάπνισμα προκαλεί: α) καρδιαγγειακά προβλήματα· β) καρκίνο του πνεύμονα, του λάρυγγα, του οισοφάγου, της στοματικής κοιλότητας κ.ά.· γ) χρόνια βρογχίτιδα· δ) πεπτικό έλκος· ε) στις έγκυες που καπνίζουν, αυξημένο κίνδυνο να αποβάλουν, να γεννήσουν νεκρά παιδιά, να γεννήσουν πρόωρα ή παιδιά με μικρό βάρος· στ) στα παιδιά των οποίων οι γονείς καπνίζουν, οξείες λοιμώξεις του αναπνευστικού που οδηγούν σε χρόνια βρογχίτιδα· ζ) αύξηση της συχνότητας των περιοδοντικών νοσημάτων. Το κάπνισμα είναι κοινωνικό νόσημα (κεφ. 2) και βασικός αιτιολογικός παράγοντας των νοσημάτων του πολιτισμού (κεφ. 3)· τα προληπτικά μέτρα στην Αγγλία μείωσαν τον καρκίνο του πνεύμονα (κεφ. 1), ενώ ο R. Doll πρώτος συνέδεσε κάπνισμα και καρκίνο πνεύμονα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Καρδιαγγειακά προβλήματα· καρκίνος πνεύμονα, λάρυγγα, οισοφάγου, στοματικής κοιλότητας· χρόνια βρογχίτιδα· πεπτικό έλκος· σε έγκυες αποβολές, νεκρά-πρόωρα-λιποβαρή νεογνά· σε παιδιά καπνιστών γονέων οξείες λοιμώξεις αναπνευστικού → χρόνια βρογχίτιδα· αύξηση περιοδοντικών νοσημάτων· ρύπανση κλειστών χώρων-παθητικοί καπνιστές.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Επτά ομάδες ασθενειών.

5.1 Ερώτηση 20 — Βιολογικά αποτελέσματα της ακτινοβολίας

Ερώτηση: Ποια είναι τα βιολογικά αποτελέσματα από την ακτινοβολία;

Απάντηση:

Η ρύπανση από ακτινοβολία ενδιαφέρει όλους, αλλά περισσότερο τους εργαζόμενους στον τομέα υγείας (σελ. 59). Πηγές: φυσικές (κοσμική ακτινοβολία α, β, γ· ραδιενεργά πετρώματα με ουράνιο-ράδιο· ραδιοϊσότοπα σε νερό-τρόφιμα-αέρα) και τεχνητές (ιατρικές ακτίνες Χ-ραδιοϊσότοπα, βιομηχανίες, πυρηνικές εκρήξεις). Βιολογικά αποτελέσματα: 1. ακαριαίος θάνατος ή θάνατος μέσα σε λίγες ημέρες ή εβδομάδες — εξαρτάται από τη δόση· 2. λευχαιμία· 3. καρκινογένεση· 4. γενετικές μεταλλάξεις που εμφανίζονται στις επόμενες γενιές· 5. συγγενείς ανωμαλίες στη διάπλαση του εμβρύου· 6. στείρωση. Από έκρηξη ατομικής βόμβας η καταστροφή στο σημείο της έκρηξης είναι ολοσχερής και μειώνεται με την απόσταση· τα ραδιοϊσότοπα παρασύρονται από τον αέρα, μολύνουν ατμόσφαιρα, έδαφος, νερό, τρόφιμα και διατηρούν τις καταστροφικές ιδιότητές τους για πολλά χρόνια· ενδιαφέρον έχουν το Στρόντιο-90, το Καίσιο-137 και το Ιώδιο-131 — πέφτουν με τη βροχή, προσλαμβάνονται από τα φυτά (Sr αντί Ca, Cs αντί K), περνούν στο κρέας-γάλα και στον άνθρωπο (Εσκιμώοι: ραδιοϊσότοπα-λειχήνες-τάρανδοι). Προφύλαξη: από φυσικές πηγές δύσκολη (ραδόνιο)· από τεχνητές ευκολότερη — στρώμα μετάλλου (μόλυβδος), περιορισμός ραδιοϊσοτόπων, απαγόρευση πυρηνικών δοκιμών.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ακαριαίος θάνατος ή θάνατος σε ημέρες-εβδομάδες (ανάλογα με τη δόση), λευχαιμία, καρκινογένεση, γενετικές μεταλλάξεις στις επόμενες γενιές, συγγενείς ανωμαλίες του εμβρύου, στείρωση· ραδιοϊσότοπα (Sr-90, Cs-137, I-131) στην τροφική αλυσίδα για χρόνια· προφύλαξη με μόλυβδο, περιορισμό ραδιοϊσοτόπων, απαγόρευση πυρηνικών δοκιμών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Έξι αποτελέσματα + ραδιοϊσότοπα + προφύλαξη.

5.2 Ερώτηση 1 — Αλλοιώσεις τροφίμων

Ερώτηση: Τι ονομάζουμε αλλοιώσεις τροφίμων;

Απάντηση:

Τρόφιμα είναι τα προϊόντα φυτικής (δημητριακά, όσπρια, πατάτες, ξηροί καρποί, φρούτα, λαχανικά, φυτικά λίπη) και ζωικής προέλευσης (κρέας, εντόσθια, ψάρια, αυγά, γάλα και προϊόντα του), καθώς και τα καρυκεύματα και τα ευφραντικά (καφές, τσάι) (σελ. 63). Αλλοίωση τροφίμων θεωρείται η μεταβολή της σύστασης των τροφίμων, με αποτέλεσμα να γίνονται ανθυγιεινά και να επηρεάζεται η θρεπτική αξία και η όψη τους. Όλα τα τρόφιμα αλλοιώνονται, άλλα γρήγορα, άλλα αργά — δύο κατηγορίες: 1. όσα αλλοιώνονται γρήγορα (ψάρια, κρέας, κοτόπουλα, γάλα, αυγά, φρούτα, λαχανικά) και χρειάζονται ιδιαίτερη φροντίδα συντήρησης· 2. όσα δεν αλλοιώνονται (ζάχαρη, ρύζι, αλεύρι, φασόλια) — έχουν χαμηλή περιεκτικότητα σε υγρασία και διατηρούνται πολύ. Η αλλοίωση είναι πολύπλοκο φαινόμενο με πολλούς παράγοντες (ερώτηση 2).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η μεταβολή της σύστασης των τροφίμων, ώστε να γίνονται ανθυγιεινά και να επηρεάζεται η θρεπτική αξία και η όψη τους· γρήγορα αλλοιούμενα (ψάρια, κρέας, κοτόπουλα, γάλα, αυγά, φρούτα, λαχανικά) και μη αλλοιούμενα (ζάχαρη, ρύζι, αλεύρι, φασόλια — χαμηλή υγρασία).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ορισμός + δύο κατηγορίες.

5.2 Ερώτηση 2 — Παράγοντες αλλοιώσεων

Ερώτηση: Ποιοι παράγοντες συμβάλλουν στην εμφάνιση των αλλοιώσεων;

Απάντηση:

Οι παράγοντες που συμβάλλουν στην αλλοίωση (σελ. 63-64): 1. Μικροοργανισμοί — βακτήρια, μύκητες και κυρίως ζυμομύκητες, που σε κατάλληλη υγρασία-θερμοκρασία αναπτύσσονται και αλλοιώνουν τα τρόφιμα· τα ζωικά τρόφιμα μπορεί να μεταφέρουν παθογόνους από τα ίδια τα ζώα (γάλα με βρουκέλλες από αιγοπρόβατα με μελιταίο, αυγά με σαλμονέλλες), τα φυτικά μολύνονται από το έδαφος (κοπριά, λιπάσματα). 2. Η δράση των ενζύμων — εξακολουθούν μετά τη θανάτωση του ζώου ή τη συγκομιδή· στα φρούτα χρήσιμα αρχικά, αλλά μακροχρόνια υπερωρίμανση και αλλοίωση. 3. Η υγρασία — μεγάλη υγρασία ευνοεί τους μικροοργανισμούς (γι' αυτό η ξήρανση είναι πατροπαράδοτος τρόπος συντήρησης). 4. Το οξυγόνο — προκαλεί οξείδωση-καταστροφή βιταμινών (βιταμίνη C), βοηθά τα μικρόβια, αλλοιώνει χρωματισμό και οσμή. 5. Η θερμοκρασία — όσο χαμηλότερη, τόσο καλύτερη διατήρηση (ψυγείο 0-4 °C)· η ζέστη αλλοιώνει χρώμα, οσμές, καταστρέφει βιταμίνες (ριβοφλαβίνη στο γάλα), αναπτύσσει μικροοργανισμούς· κρέας και γάλα τα πιο ευαίσθητα. 6. Τα τρωκτικά και τα έντομα — καταναλώνουν αποθηκευμένα τρόφιμα, τα μολύνουν και βλάπτουν την υγεία.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μικροοργανισμοί (βακτήρια, μύκητες, ζυμομύκητες· βρουκέλλες, σαλμονέλλες από ζώα· έδαφος για φυτικά), δράση ενζύμων (υπερωρίμανση), υγρασία (ξήρανση = συντήρηση), οξυγόνο (οξείδωση βιταμίνης C, χρώμα, οσμή), θερμοκρασία (ψυγείο 0-4 °C· κρέας-γάλα πιο ευαίσθητα), τρωκτικά και έντομα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Έξι παράγοντες.

5.2 Ερώτηση 3 — Λοιμώξεις που μεταδίδονται με τα τρόφιμα

Ερώτηση: Ποιες λοιμώξεις μεταδίδονται με τα τρόφιμα;

Απάντηση:

Οι ασθένειες που μεταδίδονται με τα τρόφιμα (σελ. 64) είναι δύο ειδών: α) ασθένειες που έχουν ως αιτία διάφορους μικροοργανισμούς και τις τοξίνες τους — οι μικροοργανισμοί και οι τοξίνες αλλοιώνουν τη σύσταση των τροφίμων και προκαλούν λοιμώξεις: σταφυλόκοκκος (τροφική δηλητηρίαση από εντεροτοξίνη), κλωστηρίδιο της αλλαντίασης (αλλαντίαση από κακά συντηρημένες κονσέρβες-αλλαντικά) κ.ά.· β) ασθένειες που οφείλονται σε δηλητηριώδεις ουσίες που υπάρχουν στα ίδια τα τρόφιμα — π.χ. δηλητηριάσεις από ορισμένα είδη μανιταριών. Από το κεφ. 4 (νοσήματα μέσω του πεπτικού με νερό, γάλα, τρόφιμα): σαλμονελλώσεις (κρέας πουλερικών, αυγά, μύδια), χολέρα, σιγκέλλωση, ηπατίτιδα Α (οστρακοειδή, μολυσμένα τρόφιμα), αμοιβάδωση, οξυουρίαση· επίσης βρουκελλώσεις (νωπό γάλα, σελ. 63) και τοξοπλάσμωση-εχινόκοκκος (ωμό κρέας, άπλυτα λαχανικά). Η υγεία απειλείται και από χημικές ουσίες — πρόσθετα, εντομοκτόνα, μέταλλα, νοθεία (ερώτηση 4).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Λοιμώξεις-δηλητηριάσεις από μικροοργανισμούς και τοξίνες τους (σταφυλόκοκκος, κλωστηρίδιο αλλαντίασης· σαλμονελλώσεις, χολέρα, σιγκέλλωση, ηπατίτιδα Α, αμοιβάδωση, οξυουρίαση, βρουκελλώσεις) και δηλητηριάσεις από ουσίες των ίδιων των τροφίμων (μανιτάρια).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δύο κατηγορίες + παραδείγματα από κεφ. 4.

5.2 Ερώτηση 4 — Πρόσθετα

Ερώτηση: Τι είναι πρόσθετα;

Απάντηση:

Η πρόοδος της επιστήμης μείωσε τα λοιμώδη νοσήματα με μέτρα υγιεινής των τροφίμων, όμως η υγεία εξακολουθεί να απειλείται από τη χρησιμοποίηση διαφόρων ουσιών που υπάρχουν στα τρόφιμα ως πρόσθετα ή από ουσίες που μολύνουν τα τρόφιμα στα διάφορα στάδια της τροφικής αλυσίδας (σελ. 64-65). Πρόσθετα είναι δηλαδή οι ουσίες που προστίθενται σκόπιμα στα τρόφιμα (κατά την παραγωγή, επεξεργασία, συντήρηση) — όπως τα συντηρητικά — ή που περνούν σε αυτά από το περιβάλλον-καλλιέργεια: εντομοκτόνα, παρασιτοκτόνα, ζιζανιοκτόνα, διάφορα μέταλλα (μόλυβδος, υδράργυρος) κ.ά. Η Ανακεφαλαίωση: «η υγεία απειλείται από τη χρησιμοποίηση διαφόρων ουσιών που υπάρχουν στα τρόφιμα και ονομάζονται πρόσθετα (συντηρητικά, εντομοκτόνα, παρασιτοκτόνα κ.λπ.)». Συγγενές πρόβλημα δημόσιας υγείας η νοθεία των τροφίμων — το εύκολο κέρδος στρέφεται σε προϊόντα μεγάλης κατανάλωσης όπως το ελαιόλαδο (μαζικές δηλητηριάσεις από νόθευση με ορυκτέλαια).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ουσίες που υπάρχουν στα τρόφιμα ως προσθήκες ή τα μολύνουν στα στάδια της τροφικής αλυσίδας και απειλούν την υγεία: συντηρητικά, εντομοκτόνα, παρασιτοκτόνα, ζιζανιοκτόνα, μέταλλα (μόλυβδος, υδράργυρος)· συγγενής η νοθεία (ελαιόλαδο με ορυκτέλαια).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ορισμός + παραδείγματα + νοθεία.

5.2 Ερώτηση 5 — Υγειονομικά μέτρα προστασίας τροφίμων

Ερώτηση: Ποια είναι τα υγειονομικά μέτρα προστασίας των τροφίμων;

Απάντηση:

Τα υγειονομικά μέτρα προστασίας των τροφίμων (σελ. 65): 1. Οι ασχολούμενοι με τα τρόφιμα να είναι υγιείς και να τηρούν τους κανόνες υγιεινής (έλεγχος για μικροβιοφορείς — κεφ. 4). 2. Ασφαλής παραγωγή τροφίμων (ζωοτροφές, σφάγια, ψάρια, άλευρα, λαχανικά, γαλακτοκομικά) — απαλλαγμένα από μικροοργανισμούς, όχι σάπια, μουχλιασμένα, αλλοιωμένα. 3. Σωστή συντήρηση και διατήρηση με απλή ψύξη, κατάψυξη, παστερίωση, αποστείρωση, ξήρανση, ακτινοβολία, ανάλογα με τη φύση του τροφίμου. 4. Κατάλληλοι χώροι αποθήκευσης. 5. Σχολαστική καθαριότητα στις επιφάνειες εργασίας, στα σκεύη, στις πετσέτες και στους χώρους εργασίας. 6. Προστασία από έντομα, τρωκτικά και άλλα ζώα. 7. Τα απορρίμματα να φυλάσσονται σε κάδους με σκέπαστρο και έξω από τους χώρους εργασίας. Συμπληρώνονται από τους δέκα χρυσούς κανόνες του ΠΟΥ για την ασφαλή προετοιμασία (ερώτηση 6) και τα μέτρα κατά των νοσημάτων του πεπτικού (κεφ. 4).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Υγιείς εργαζόμενοι με κανόνες υγιεινής· ασφαλής παραγωγή (χωρίς μικροοργανισμούς, όχι σάπια-μουχλιασμένα)· σωστή συντήρηση (ψύξη, κατάψυξη, παστερίωση, αποστείρωση, ξήρανση, ακτινοβολία)· κατάλληλοι αποθηκευτικοί χώροι· σχολαστική καθαριότητα επιφανειών-σκευών-πετσετών-χώρων· προστασία από έντομα, τρωκτικά, ζώα· απορρίμματα σε σκεπαστούς κάδους έξω από τους χώρους εργασίας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Επτά μέτρα.

5.2 Ερώτηση 6 — Οι δέκα χρυσοί κανόνες του Π.Ο.Υ.

Ερώτηση: Ποιοι είναι οι δέκα χρυσοί κανόνες του Π.Ο.Υ., για την ασφαλή προετοιμασία των τροφίμων;

Απάντηση:

Οι δέκα χρυσοί κανόνες του Π.Ο.Υ. για την ασφαλή προετοιμασία των τροφίμων (σελ. 65-66): 1. Επιλέξτε τρόφιμα που έχουν ασφαλή προετοιμασία — π.χ. σε αμφιβολία, παστεριωμένο γάλα αντί για νωπό. 2. Μαγειρέψτε καλά τα τρόφιμα, ιδιαίτερα τα κοτόπουλα, τα ερυθρά κρέατα και το γάλα — μπορεί να είναι μολυσμένα με μικροοργανισμούς. 3. Καταναλώνετε τα μαγειρεμένα τρόφιμα αμέσως — να μην παραμένουν πάνω από 4-5 ώρες εκτός ψυγείου. 4. Διατηρήστε τα μαγειρεμένα τρόφιμα σωστά — σε θερμοκρασία μεγαλύτερη από 60 °C ή μικρότερη από 10 °C. 5. Αναθερμάνετε αποτελεσματικά — όλα τα μέρη του τροφίμου τουλάχιστον στους 70 °C. 6. Αποφεύγετε την επαφή των ωμών τροφίμων με μαγειρεμένα — π.χ. ωμό κοτόπουλο στην ίδια σανίδα-μαχαίρι με το ψημένο το μολύνει. 7. Πλένετε καλά και συχνά τα χέρια πριν ασχοληθείτε με τρόφιμα — τα κατοικίδια έχουν επικίνδυνα μικρόβια που περνούν μέσω των χεριών. 8. Διατηρείτε καθαρές όλες τις επιφάνειες της κουζίνας. 9. Προστατέψτε τα τρόφιμα από έντομα, τρωκτικά και άλλα ζώα — φορείς παθογόνων που προκαλούν τροφικές δηλητηριάσεις. 10. Χρησιμοποιείτε κατάλληλο νερό και, σε οποιαδήποτε αμφιβολία, βράστε το πριν το χρησιμοποιήσετε.

Σύνοψη: (ενδεικτική) 1 ασφαλή τρόφιμα (παστεριωμένο γάλα)· 2 καλό μαγείρεμα (κοτόπουλα, κόκκινο κρέας, γάλα)· 3 άμεση κατανάλωση (όχι > 4-5 ώρες εκτός ψυγείου)· 4 διατήρηση > 60 °C ή < 10 °C· 5 αναθέρμανση ≥ 70 °C παντού· 6 όχι επαφή ωμών-μαγειρεμένων· 7 πλύσιμο χεριών (κατοικίδια)· 8 καθαρές επιφάνειες· 9 προστασία από έντομα-τρωκτικά-ζώα· 10 κατάλληλο νερό — βράστε το σε αμφιβολία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δέκα κανόνες με τις θερμοκρασίες.

5.3 Ερώτηση 1 — Λειτουργίες του νερού στον άνθρωπο

Ερώτηση: Σε ποιες λειτουργίες του ανθρώπου συμβάλλει το νερό;

Απάντηση:

Το νερό είναι απαραίτητο στοιχείο μετά το οξυγόνο για τη διατήρηση της ζωής· αποτελεί το 90 % του αίματος και το 60-70 % του σώματος και είναι το βασικό συστατικό των κυττάρων (σελ. 69). Ο άνθρωπος προσλαμβάνει 2-3 λίτρα την ημέρα (νερό, υγρά, τροφές, φρούτα, λαχανικά) και το αποβάλλει με ούρα, κόπρανα, αναπνοή, ιδρώτα. Λειτουργίες στις οποίες συμβάλλει: 1. όλες οι χημικές αντιδράσεις του οργανισμού γίνονται παρουσία νερού (μεταβολισμός)· 2. μεταφέρει τα θρεπτικά συστατικά στα κύτταρα (κυκλοφορία)· 3. αποβάλλει τα άχρηστα προϊόντα του μεταβολισμού (ούρα, ιδρώτας)· 4. συμβάλλει στη ρύθμιση της θερμοκρασίας του σώματος (εξάτμιση ιδρώτα — κεφ. 5.1). Επιπλέον χρησιμοποιείται για την ατομική καθαριότητα (νερό + σαπούνι), για οικιακή χρήση, γεωργία, κτηνοτροφία, βιομηχανία, ξενοδοχεία, νοσοκομεία, σχολεία — με αυξανόμενη κατά κεφαλή κατανάλωση. Προέλευση: νερό βροχής, επιφανειακά (ποτάμια, λίμνες), υπόγεια.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Απαραίτητο μετά το οξυγόνο (90 % του αίματος, 60-70 % του σώματος, 2-3 λίτρα/ημέρα): όλες οι χημικές αντιδράσεις γίνονται παρουσία νερού, μεταφέρει τα θρεπτικά συστατικά, αποβάλλει τα άχρηστα προϊόντα του μεταβολισμού, ρυθμίζει τη θερμοκρασία του σώματος· επίσης ατομική καθαριότητα και οικιακή-παραγωγική χρήση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τέσσερις λειτουργίες + ποσοστά.

5.3 Ερώτηση 2 — Χαρακτηριστικά του πόσιμου νερού

Ερώτηση: Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του πόσιμου νερού;

Απάντηση:

Χαρακτηριστικά του πόσιμου νερού (σελ. 70): 1. Να είναι άχρωμο, άοσμο και άγευστο. 2. Θερμοκρασία 5-15 °C — πάνω από 25 °C έχει δυσάρεστη γεύση. 3. Κανονική σκληρότητα — τα άλατα σε σωστή αναλογία. 4. Αντίδραση ουδέτερη ως ελαφρά αλκαλική (pH 6,8-7,8). 5. Να μην περιέχει χημικές ουσίες ή, αν υπάρχουν, να μην υπερβαίνουν ορισμένη αναλογία — π.χ. ο μόλυβδος σε μεγάλη αναλογία προκαλεί χρόνιες δηλητηριάσεις. 6. Να μην περιέχει αζωτούχες ενώσεις — η παρουσία τους είναι ένδειξη μόλυνσης από λύματα, περιττώματα (όχι απόδειξη — μπορεί να προέρχονται από λιπάσματα ή τη γεωλογική σύσταση). 7. Χλωριούχα άλατα σε μικρές ποσότητες (30 mg/l) — κοντά σε θάλασσα ή αλυκές φυσιολογικά περισσότερα, αλλιώς ένδειξη μόλυνσης. Ελέγχονται με χημική και μικροβιολογική εξέταση (ερωτήσεις 4-5)· το νερό της ύδρευσης καθαρίζεται και απολυμαίνεται στο υδραγωγείο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Άχρωμο-άοσμο-άγευστο· θερμοκρασία 5-15 °C· κανονική σκληρότητα· pH 6,8-7,8· χημικές ουσίες κάτω από τα όρια (μόλυβδος → χρόνιες δηλητηριάσεις)· χωρίς αζωτούχες ενώσεις (ένδειξη μόλυνσης)· χλωριούχα ≈ 30 mg/l (περισσότερα φυσιολογικά μόνο κοντά σε θάλασσα-αλυκές).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Επτά χαρακτηριστικά με αριθμούς.

5.3 Ερώτηση 3 — Αζωτούχες ενώσεις στο νερό

Ερώτηση: Τι υποδηλώνει η παρουσία αζωτούχων ενώσεων στο νερό;

Απάντηση:

Το πόσιμο νερό δεν πρέπει να περιέχει αζωτούχες ενώσεις (αμμωνία, νιτρώδη, νιτρικά άλατα) (σελ. 70). Η παρουσία τους αποτελεί ένδειξη μόλυνσης του νερού από λύματα, περιττώματα κ.λπ. — η οργανική ύλη ζωικής προέλευσης (ούρα, κόπρανα) περιέχει άζωτο, που στο νερό εμφανίζεται ως αμμωνία και, με οξείδωση, ως νιτρώδη και νιτρικά· άρα αυξημένες αζωτούχες ενώσεις σημαίνουν πιθανή επικοινωνία με βόθρους, υπονόμους, κοπριές. Είναι όμως ένδειξη και όχι απόδειξη μόλυνσης, διότι οι αζωτούχες ενώσεις μπορεί να προέρχονται από λιπάσματα ή από τη γεωλογική σύσταση του εδάφους. Γι' αυτό η χημική εξέταση (προσδιορισμός νιτρικών, νιτρωδών, αμμωνίας) διαπιστώνει πιθανή μόλυνση, ενώ η εξακρίβωση του μικροβίου γίνεται με τη μικροβιολογική εξέταση (κολοβακτηρίδια = ρύπανση από περιττώματα). Ανάλογη ένδειξη μόλυνσης είναι τα αυξημένα χλωριούχα μακριά από θάλασσα-αλυκές.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ένδειξη (όχι απόδειξη) μόλυνσης του νερού από λύματα-περιττώματα, γιατί η ζωική οργανική ύλη περιέχει άζωτο (αμμωνία → νιτρώδη → νιτρικά)· μπορεί όμως να προέρχονται από λιπάσματα ή τη γεωλογική σύσταση του εδάφους — η επιβεβαίωση γίνεται με μικροβιολογική εξέταση (κολοβακτηρίδια).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ένδειξη vs απόδειξη + επιβεβαίωση.

5.3 Ερώτηση 4 — Χημική εξέταση του νερού

Ερώτηση: Τι περιλαμβάνει η χημική εξέταση του νερού;

Απάντηση:

Η χημική εξέταση του νερού περιλαμβάνει τον προσδιορισμό (σελ. 70): 1. της σκληρότητας (περιεκτικότητα σε άλατα ασβεστίου-μαγνησίου — πρέπει να είναι κανονική)· 2. των χημικών ουσιών (π.χ. μόλυβδος και άλλα μέταλλα, που δεν επιτρέπεται να υπερβαίνουν ορισμένη αναλογία, χλωριούχα άλατα ≈ 30 mg/l, pH 6,8-7,8)· 3. των νιτρικών και νιτρωδών αλάτων και της αμμωνίας (αζωτούχες ενώσεις — ένδειξη μόλυνσης από λύματα). Με τη χημική εξέταση διαπιστώνεται πιθανή μόλυνση του νερού, ενώ η εξακρίβωση του μικροβίου γίνεται με τη μικροβιολογική εξέταση (ερώτηση 5). Το πόσιμο νερό πρέπει να ελέγχεται τακτικά και με τις δύο εξετάσεις (Εικόνα 5.9).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Προσδιορισμό της σκληρότητας, των χημικών ουσιών (μέταλλα, χλωριούχα, pH) και των νιτρικών-νιτρωδών αλάτων και της αμμωνίας· δείχνει πιθανή μόλυνση, ενώ το μικρόβιο εξακριβώνεται με τη μικροβιολογική εξέταση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τρεις προσδιορισμοί + όριο της μεθόδου.

5.3 Ερώτηση 5 — Μικροβιολογική εξέταση του νερού

Ερώτηση: Πώς γίνεται η μικροβιολογική εξέταση του νερού;

Απάντηση:

Στο νερό υπάρχουν πολλών ειδών μικρόβια, παθογόνα και μη (σελ. 70). Η μικροβιολογική εξέταση γίνεται με την ανάλυση των λεγόμενων δεικτών: οι δείκτες περιλαμβάνουν την ομάδα των κολοβακτηριοειδών, και η ρύπανση από περιττώματα προσδιορίζεται από τα κολοβακτηρίδια (κολοβακτηρίδιο = μικρόβιο του εντέρου· η παρουσία του δείχνει ότι το νερό ήρθε σε επαφή με κόπρανα, άρα μπορεί να περιέχει και παθογόνα). Από τους παθογόνους μικροοργανισμούς μπορεί να βρεθούν σαλμονέλλες, σιγκέλλες, δονάκιο της χολέρας και παράσιτα (αμοιβάδες, λάμβλιες κ.λπ.) — τα αίτια των νοσημάτων που μεταδίδονται μέσω του πεπτικού (κεφ. 4). Έτσι, ενώ η χημική εξέταση δείχνει πιθανή μόλυνση (αζωτούχες ενώσεις), η μικροβιολογική εξακριβώνει το μικρόβιο. Το νερό του υδραγωγείου απολυμαίνεται με χλωρίωση ώστε να καταστρέφονται και τα τελευταία μικρόβια.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Με ανάλυση δεικτών — την ομάδα των κολοβακτηριοειδών· η ρύπανση από περιττώματα προσδιορίζεται από τα κολοβακτηρίδια· αναζητούνται και παθογόνα: σαλμονέλλες, σιγκέλλες, δονάκιο χολέρας, παράσιτα (αμοιβάδες, λάμβλιες).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δείκτες + παθογόνα.

5.3 Ερώτηση 6 — Ο καλύτερος τρόπος ύδρευσης

Ερώτηση: Ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος ύδρευσης;

Απάντηση:

Ο καλύτερος τρόπος ύδρευσης είναι με το υδραγωγείο — το νερό καθαρίζεται και απολυμαίνεται προτού διοχετευθεί στον καταναλωτή (σελ. 70-71). Στάδια: 1. Το νερό, που προέρχεται συνήθως από λίμνες, διοχετεύεται σε τεχνητές λίμνες και εκτοξεύεται προς τα πάνω (πίδακες) — έτσι απαλλάσσεται από δυσάρεστες οσμές και οξυγονώνεται. 2. Μετά στις δεξαμενές καθίζησης, όπου καθιζάνουν όλες οι ουσίες. 3. Στη συνέχεια στα αμμοδιυλιστήρια, όπου κατακρατούνται όλες οι μικροσκοπικές ουσίες και το νερό βγαίνει διαυγές, απαλλαγμένο από μικρόβια. 4. Στο τελικό στάδιο απολύμανση με χλωρίωση (χλώριο αέριο υπό πίεση) — καταστρέφονται τα τελευταία μικρόβια που ίσως διέφυγαν. Δίκτυο διανομής: οι σωλήνες σε καλή κατάσταση και όχι κοντά στο δίκτυο αποχέτευσης (σε φθορά τα ακάθαρτα νερά θα μόλυναν την ύδρευση — παράδειγμα Snow, κεφ. 4)· το νερό υπό πίεση και συνεχή ροή. Μετά από αυτή τη διαδικασία το νερό είναι έτοιμο για πόση· η παροχή υγιεινού νερού είναι μέλημα της δημόσιας υγείας (Ανακεφαλαίωση).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το υδραγωγείο: πίδακες σε τεχνητές λίμνες (οσμές, οξυγόνωση) → δεξαμενές καθίζησης → αμμοδιυλιστήρια (διαυγές, χωρίς μικρόβια) → χλωρίωση (αέριο χλώριο υπό πίεση)· δίκτυο σε καλή κατάσταση, μακριά από την αποχέτευση, νερό υπό πίεση και συνεχή ροή.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τέσσερα στάδια + δίκτυο.

5.4 Ερώτηση 1 — Αποχέτευση και λύματα

Ερώτηση: Τι είναι αποχέτευση και τι περιλαμβάνουν τα λύματα;

Απάντηση:

Αποχέτευση είναι το σύνολο έργων και εγκαταστάσεων για τη συλλογή, μεταφορά, επεξεργασία και διάθεση των υγρών απορριμμάτων από το σημείο παραγωγής τους μέχρι τον τελικό προορισμό τους (σελ. 73). Τα υγρά απορρίμματα λέγονται λύματα και περιλαμβάνουν: 1. τα αστικά λύματα — υγρά απόβλητα από κατοικίες, ιδρύματα κ.λπ.· 2. τα βιομηχανικά ή γεωργικά απόβλητα — από εργοστάσια, βιομηχανίες, γεωργικές εγκαταστάσεις, πολλές φορές τοξικά· 3. το νερό της βροχής και του χιονιού. Το ασφαλέστερο και υγιεινότερο σύστημα αποχέτευσης είναι το δίκτυο υπονόμων: τα λύματα συλλέγονται, επεξεργάζονται (καθίζηση, αερισμός, οξείδωση, διήθηση, χλωρίωση — τα υπολείμματα ως λίπασμα) και απομακρύνονται σε υγρό περιβάλλον (θάλασσα, λίμνη, ποταμό) με τρόπο αποδεκτό για το περιβάλλον και τη δημόσια υγεία· στις μικρές πόλεις-χωριά η αποχέτευση γίνεται σε βόθρους.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Αποχέτευση = σύνολο έργων-εγκαταστάσεων για συλλογή, μεταφορά, επεξεργασία και διάθεση των υγρών απορριμμάτων (λυμάτων). Λύματα: αστικά (κατοικίες, ιδρύματα), βιομηχανικά-γεωργικά (συχνά τοξικά), νερό βροχής και χιονιού. Ασφαλέστερο σύστημα το δίκτυο υπονόμων με επεξεργασία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ορισμός + τρία είδη λυμάτων.

5.4 Ερώτηση 2 — Διάκριση των δικτύων υπονόμων

Ερώτηση: Σε τι διακρίνονται τα δίκτυα των υπονόμων;

Απάντηση:

Τα δίκτυα υπονόμων διακρίνονται (σελ. 73): 1. σε μεικτά ή παντορροϊκά, όταν στο ίδιο δίκτυο αποχετεύονται τα νερά της βροχής και τα υγρά απορρίμματα· 2. σε χωριστικά, όταν υπάρχουν δύο δίκτυα υπονόμων — ένα για τα νερά της βροχής και ένα για τα υγρά απορρίμματα· αυτά είναι πολυέξοδα, αλλά καλύτερα από υγιεινής πλευράς (τα όμβρια δεν επιβαρύνουν τη μονάδα επεξεργασίας και δεν προκαλούν υπερχειλίσεις λυμάτων). Τα νερά της βροχής χρησιμοποιούνται χωρίς επεξεργασία, ενώ τα λύματα γίνονται ακίνδυνα με ειδική επεξεργασία που περιλαμβάνει καθίζηση, αερισμό, οξείδωση, διήθηση, χλωρίωση· οι ουσίες που προκύπτουν μετά την επεξεργασία μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως λίπασμα (σελ. 74).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μεικτά ή παντορροϊκά (βροχή και λύματα στο ίδιο δίκτυο) και χωριστικά (δύο δίκτυα — πολυέξοδα αλλά υγιεινότερα)· τα όμβρια χωρίς επεξεργασία, τα λύματα με καθίζηση, αερισμό, οξείδωση, διήθηση, χλωρίωση (υπόλειμμα ως λίπασμα).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δύο τύποι + επεξεργασία.

5.4 Ερώτηση 3 — Απορροφητικός βόθρος

Ερώτηση: Πώς κατασκευάζεται ο απορροφητικός βόθρος;

Απάντηση:

Στις μικρές πόλεις και στα χωριά η αποχέτευση γίνεται σε βόθρους — τρία είδη: απορροφητικός, στεγανός, σηπτικός (σελ. 74). Ο απορροφητικός βόθρος αποτελείται από λάκκο βάθους 3-4 μέτρων με τοιχώματα από πέτρες (ξερολιθιά, ώστε τα υγρά να διαπερνούν). Είναι ο πιο ανθυγιεινός, γιατί τα οικιακά λύματα συλλέγονται κατευθείαν στη γη, διαποτίζουν το έδαφος και μολύνουν τα υπόγεια νερά, γεγονός που έχει ως αποτέλεσμα την εμφάνιση λοιμωδών νοσημάτων (νοσήματα του πεπτικού: τυφοειδής, ηπατίτιδα Α, χολέρα — παράδειγμα Snow στο Λονδίνο, κεφ. 4). Γι' αυτό πρέπει να απέχει τουλάχιστον 50 μέτρα από την πηγή ύδρευσης (πηγάδι, γεώτρηση).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Λάκκος βάθους 3-4 μέτρων με τοιχώματα από πέτρες· ο πιο ανθυγιεινός — τα λύματα διαποτίζουν το έδαφος και μολύνουν τα υπόγεια νερά (λοιμώδη νοσήματα)· πρέπει να απέχει 50 μέτρα από την πηγή ύδρευσης.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κατασκευή + μειονέκτημα + απόσταση.

5.4 Ερώτηση 4 — Στεγανός βόθρος

Ερώτηση: Πώς κατασκευάζεται ο στεγανός βόθρος;

Απάντηση:

Ο στεγανός βόθρος είναι λάκκος καλυμμένος εσωτερικά με τσιμέντο (αδιαπέραστα τοιχώματα και πυθμένας) (σελ. 74). Είναι υγιεινός, γιατί δεν γίνεται απορρόφηση των λυμάτων από τη γη — δεν μολύνονται το έδαφος και τα υπόγεια νερά, σε αντίθεση με τον απορροφητικό. Μειονέκτημα: επειδή συγκρατεί όλα τα λύματα, γεμίζει και πρέπει να εκκενώνεται συχνά με ειδικό αυτοκίνητο (βυτιοφόρο), που τα μεταφέρει προς επεξεργασία — άρα έχει λειτουργικό κόστος. Η σύγχρονη αγροτική κατοικία αποχετεύει σε στεγανούς βόθρους (σελ. 96). Ο σηπτικός βόθρος συνδυάζει τα πλεονεκτήματα των δύο (ερώτηση 5).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Λάκκος καλυμμένος εσωτερικά με τσιμέντο (στεγανός)· υγιεινός γιατί δεν απορροφώνται λύματα από τη γη· πρέπει να εκκενώνεται συχνά με ειδικό αυτοκίνητο (βυτίο).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κατασκευή + πλεονέκτημα + εκκένωση.

5.4 Ερώτηση 5 — Σηπτικός βόθρος

Ερώτηση: Πώς κατασκευάζεται ο σηπτικός βόθρος;

Απάντηση:

Ο σηπτικός βόθρος είναι συνδυασμός των δύο προηγουμένων (στεγανού και απορροφητικού) (σελ. 74). Αποτελείται από στεγανά τμήματα (συνήθως τρία διαδοχικά, τσιμεντένια, που επικοινωνούν με υπερχείλιση): στο πρώτο τμήμα γίνεται καθίζηση των ακαθαρσιών (τα στερεά κατακάθονται), στα άλλα δύο γίνεται υγροποίηση και ζυμώσεις (αναερόβια αποδόμηση της οργανικής ύλης από μικροοργανισμούς — «σήψη», εξ ου το όνομα)· από το τρίτο τμήμα τα ήδη επεξεργασμένα, διαυγασμένα λύματα διοχετεύονται στο έδαφος, απορροφώνται και δεν δημιουργούν υγειονομικό πρόβλημα. Γι' αυτό θεωρείται υγιεινότερος των άλλων: δεν μολύνει τα υπόγεια νερά όπως ο απορροφητικός και δεν χρειάζεται συχνή εκκένωση όπως ο στεγανός (μόνο περιοδική αφαίρεση της λάσπης).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Συνδυασμός στεγανού και απορροφητικού: στεγανά τμήματα — στο πρώτο καθίζηση των ακαθαρσιών, στα άλλα δύο υγροποίηση και ζυμώσεις, από το τρίτο τα επεξεργασμένα λύματα διοχετεύονται στο έδαφος και απορροφώνται χωρίς υγειονομικό πρόβλημα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τρία τμήματα + λειτουργία.

5.4 Ερώτηση 6 — Ο υγιεινότερος βόθρος

Ερώτηση: Ποιος βόθρος θεωρείται υγιεινότερος και γιατί;

Απάντηση:

Ο σηπτικός βόθρος θεωρείται υγιεινότερος των άλλων (σελ. 74). Γιατί: αποτελείται από στεγανά τμήματα όπου τα λύματα επεξεργάζονται — καθίζηση των ακαθαρσιών στο πρώτο, υγροποίηση και ζυμώσεις στα επόμενα — και μόνο τα ήδη επεξεργασμένα λύματα από το τρίτο τμήμα διοχετεύονται στο έδαφος, όπου απορροφώνται χωρίς να δημιουργούν υγειονομικό πρόβλημα. Συγκριτικά: ο απορροφητικός είναι ο πιο ανθυγιεινός — τα ακατέργαστα λύματα διαποτίζουν το έδαφος και μολύνουν τα υπόγεια νερά (λοιμώδη νοσήματα), γι' αυτό πρέπει να απέχει 50 m από την ύδρευση· ο στεγανός είναι υγιεινός (τσιμέντο, καμία απορρόφηση) αλλά απαιτεί συχνή εκκένωση με βυτίο, με κόστος και κίνδυνο υπερχείλισης. Ο σηπτικός συνδυάζει τα πλεονεκτήματα: στεγανότητα κατά τη σήψη, ασφαλής διάθεση στο έδαφος, χωρίς συχνές εκκενώσεις. Το ασφαλέστερο πάντως σύστημα συνολικά είναι το δίκτυο υπονόμων με επεξεργασία (σελ. 73).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο σηπτικός: στεγανά τμήματα με καθίζηση και ζυμώσεις-υγροποίηση, ώστε στο έδαφος να φθάνουν επεξεργασμένα λύματα χωρίς υγειονομικό πρόβλημα· ο απορροφητικός μολύνει τα υπόγεια νερά (ο πιο ανθυγιεινός), ο στεγανός είναι υγιεινός αλλά θέλει συχνή εκκένωση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Επιλογή + αιτιολόγηση με σύγκριση.

5.4 Ερώτηση 7 — Στερεά απορρίμματα και διαχωρισμός τους

Ερώτηση: Τι είναι στερεά απορρίμματα και πώς διαχωρίζονται ανάλογα με την προέλευση ή τη σύστασή τους;

Απάντηση:

Στερεά απορρίμματα είναι τα παραπροϊόντα των ανθρωπίνων δραστηριοτήτων (σελ. 74). Ανάλογα με την προέλευση ή τη σύστασή τους διακρίνονται σε: 1. αστικά στερεά απορρίμματα — από τις κατοικίες, τους δρόμους, τα καταστήματα, τα γραφεία, τα νοσοκομεία· 2. βιομηχανικά στερεά απορρίμματα· 3. παραπροϊόντα αγροτικών δραστηριοτήτων· 4. μπάζα από κατεδάφιση κτιρίων· 5. εγκαταλελειμμένα αυτοκίνητα. Η διαχείρισή τους (παραγωγή, αποθήκευση, συλλογή, μεταφορά, επεξεργασία) είναι σοβαρό πρόβλημα όταν δεν απομακρύνονται έγκαιρα και σωστά — εκτεθειμένα απορρίμματα αποτελούν κίνδυνο λοιμωδών και παρασιτικών νοσημάτων (τρωκτικά, έντομα) και βλάπτουν το περιβάλλον.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα παραπροϊόντα των ανθρώπινων δραστηριοτήτων· κατά προέλευση-σύσταση: αστικά (κατοικίες, δρόμοι, καταστήματα, γραφεία, νοσοκομεία), βιομηχανικά, παραπροϊόντα αγροτικών δραστηριοτήτων, μπάζα κατεδαφίσεων, εγκαταλελειμμένα αυτοκίνητα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ορισμός + πέντε κατηγορίες.

5.4 Ερώτηση 8 — Κύκλωμα διαχείρισης στερεών απορριμμάτων

Ερώτηση: Ποιο είναι το κύκλωμα της διαχείρισης των στερεών απορριμμάτων;

Απάντηση:

Το κύκλωμα διαχείρισης των στερεών απορριμμάτων είναι (σελ. 74): 1. η παραγωγή (στις κατοικίες, καταστήματα, βιομηχανίες κ.λπ.) → 2. η αποθήκευση (προσωρινή: πλαστικές σακούλες που αυτοκαταστρέφονται σε 6-12 μήνες, στέρεα και στεγανά δοχεία-κάδοι) → 3. η συλλογή (από τις δημοτικές υπηρεσίες, με ειδικά κλειστά οχήματα εξοπλισμένα για συμπίεση, ώστε να αντιμετωπίζεται ο μεγάλος όγκος) → 4. η μεταφορά (στους χώρους διάθεσης) → 5. η επεξεργασία τους (υγειονομική ταφή, καύση, λιπασματοποίηση, ανακύκλωση — ερώτηση 10). Το πρόβλημα είναι σοβαρό όταν τα απορρίμματα δεν απομακρύνονται έγκαιρα και σωστά· ο τρόπος της προσωρινής αποθήκευσης είναι βασικής σημασίας για τη δημόσια υγεία (ερώτηση 9).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Παραγωγή → αποθήκευση (προσωρινή, σε σακούλες και στεγανά δοχεία) → συλλογή (δημοτικές υπηρεσίες, κλειστά οχήματα με συμπίεση) → μεταφορά → επεξεργασία (ταφή, καύση, λιπασματοποίηση, ανακύκλωση).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Πέντε στάδια.

5.4 Ερώτηση 9 — Προσωρινή αποθήκευση απορριμμάτων

Ερώτηση: Πώς θα πρέπει να γίνεται η προσωρινή αποθήκευση των απορριμμάτων;

Απάντηση:

Ο τρόπος της προσωρινής αποθήκευσης και διατήρησης των απορριμμάτων είναι βασικής σημασίας για τη δημόσια υγεία (σελ. 74): 1. Η αποθήκευση πρέπει να γίνεται σε πλαστικές σακούλες που αυτοκαταστρέφονται σε 6-12 μήνες μετά την ταφή τους (βιοδιασπώμενες). 2. Τα δοχεία στα οποία τοποθετούνται να είναι στέρεα και στεγανά (κλειστοί κάδοι — προστασία από τρωκτικά, έντομα, οσμές, διαρροές). 3. Η συλλογή γίνεται από τις δημοτικές υπηρεσίες με ειδικά κλειστά οχήματα με εξοπλισμό συμπίεσης. Στην κατοικία (σελ. 94): τα απορρίμματα συλλέγονται σε πλαστικές σακούλες μέσα στο σπίτι και τοποθετούνται σε ειδικούς στεγανούς κάδους έξω από κάθε κατοικία, απ' όπου τα παίρνουν τα απορριμματοφόρα — εκτεθειμένα απορρίμματα αποτελούν κίνδυνο λοιμωδών και παρασιτικών νοσημάτων· στους χώρους τροφίμων, σε κάδους με σκέπαστρο έξω από τους χώρους εργασίας (σελ. 65).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σε πλαστικές σακούλες που αυτοκαταστρέφονται σε 6-12 μήνες μετά την ταφή, μέσα σε στέρεα και στεγανά δοχεία-κάδους (έξω από την κατοικία ή τους χώρους εργασίας), με τακτική συλλογή από τις δημοτικές υπηρεσίες σε κλειστά οχήματα συμπίεσης· εκτεθειμένα απορρίμματα = κίνδυνος λοιμωδών-παρασιτικών νοσημάτων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Σακούλες, δοχεία, συλλογή.

5.4 Ερώτηση 10 — Τρόποι διάθεσης απορριμμάτων

Ερώτηση: Ποιους τρόπους διάθεσης των απορριμμάτων γνωρίζετε;

Απάντηση:

Οι κυριότεροι τρόποι διάθεσης των απορριμμάτων (σελ. 75-76): 1. Η υγειονομική ταφή — ταφή σε επιλεγμένους χώρους: τα απορρίμματα αδειάζονται, συμπιέζονται για μείωση του όγκου και καλύπτονται με χώμα· όταν η χωματερή γεμίσει, σκεπάζεται με χώμα ύψους ενός μέτρου και δενδροφυτεύεται. 2. Η καύση — όταν υπάρχουν πολλά καύσιμα υλικά, αλλά δημιουργείται πρόβλημα ατμοσφαιρικής ρύπανσης. 3. Η λιπασματοποίηση — τα (οργανικά) απορρίμματα μετατρέπονται σε οργανικό λίπασμα (κομπόστ). 4. Η ανακύκλωση — η δυνατότητα επαναχρησιμοποίησης ορισμένων υλικών μετά από κατάλληλη επεξεργασία· ανακυκλώνονται το χαρτί, το αλουμίνιο και το γυαλί· παρέχει εξοικονόμηση πρώτων υλών και προστασία του περιβάλλοντος (Εικόνες 5.12-5.13: προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης με συλλογή-συμπίεση κουτιών αλουμινίου· Εικόνα 5.14: μεθάνιο από ζύμωση οργανικών απορριμμάτων).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Υγειονομική ταφή (συμπίεση, κάλυψη με χώμα, τελικά 1 m χώμα + δενδροφύτευση)· καύση (πολλά καύσιμα υλικά — ατμοσφαιρική ρύπανση)· λιπασματοποίηση (οργανικό λίπασμα)· ανακύκλωση (χαρτί, αλουμίνιο, γυαλί — εξοικονόμηση πρώτων υλών, προστασία περιβάλλοντος).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τέσσερις τρόποι.

5.4 Ερώτηση 11 — Υγειονομική ταφή

Ερώτηση: Τι περιλαμβάνει η υγειονομική ταφή των απορριμμάτων;

Απάντηση:

Η υγειονομική ταφή περιλαμβάνει την ταφή των απορριμμάτων σε επιλεγμένους χώρους (σελ. 75) — χώροι κατάλληλοι γεωλογικά, μακριά από κατοικίες και υδροφόρους ορίζοντες. Διαδικασία: τα απορρίμματα αδειάζονται στους χώρους ταφής, συμπιέζονται ώστε να μειωθεί ο όγκος τους και καλύπτονται με χώμα (καθημερινά, ώστε να μην εκτίθενται σε τρωκτικά, έντομα, πουλιά και να μη διασπείρονται οσμές-μικρόβια). Όταν η χωματερή δεν μπορεί να δεχτεί άλλα απορρίμματα, σκεπάζεται με χώμα ύψους ενός μέτρου και δενδροφυτεύεται (αποκατάσταση του χώρου). Είναι ο πρώτος από τους τέσσερις τρόπους διάθεσης (ταφή, καύση, λιπασματοποίηση, ανακύκλωση)· τα οικιακά απορρίμματα οδηγούνται από τα απορριμματοφόρα στους χώρους ταφής (σελ. 94, 96). Η κακή διαχείριση (ανοιχτές χωματερές) βλάπτει το περιβάλλον και τη δημόσια υγεία (Εικόνα 5.11).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ταφή σε επιλεγμένους χώρους: άδειασμα, συμπίεση για μείωση του όγκου, κάλυψη με χώμα· όταν ο χώρος γεμίσει, κάλυψη με χώμα ύψους ενός μέτρου και δενδροφύτευση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Επιλογή χώρου, συμπίεση, κάλυψη, αποκατάσταση.

5.4 Ερώτηση 12 — Ανακύκλωση

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για την ανακύκλωση;

Απάντηση:

Ανακύκλωση είναι η δυνατότητα επαναχρησιμοποίησης ορισμένων υλικών, μετά από κατάλληλη επεξεργασία (σελ. 75) — ένας από τους τέσσερις τρόπους διάθεσης των απορριμμάτων. Υλικά που μπορούν να ανακυκλωθούν: το χαρτί, το αλουμίνιο και το γυαλί (σελ. 76). Η ανακύκλωση παρέχει: 1. εξοικονόμηση των πρώτων υλών (λιγότερη υλοτόμηση δασών για χαρτοπολτό, λιγότερος βωξίτης-ενέργεια για αλουμίνιο, άμμος για γυαλί)· 2. προστασία του περιβάλλοντος (μικρότερος όγκος απορριμμάτων προς ταφή-καύση, λιγότερη ρύπανση). Το βιβλίο δίνει παραδείγματα Προγραμμάτων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης: συγκέντρωση και μεταφορά κουτιών αλουμινίου για ανακύκλωση από δημοτικό σχολείο (Εικόνα 5.12), κατασκευή μηχανήματος συμπίεσης κουτιών αλουμινίου από μαθητές του 3ου ΣΕΚ Αθηνών (Εικόνα 5.13), και πειραματική διάταξη μέτρησης μεθανίου από ζύμωση οργανικών απορριμμάτων (Εικόνα 5.14). Προϋπόθεση η διαλογή στην πηγή (χωριστοί κάδοι). Συγγενής η λιπασματοποίηση των οργανικών.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Επαναχρησιμοποίηση ορισμένων υλικών μετά από κατάλληλη επεξεργασία — χαρτί, αλουμίνιο, γυαλί· παρέχει εξοικονόμηση πρώτων υλών και προστασία του περιβάλλοντος· παραδείγματα προγραμμάτων περιβαλλοντικής εκπαίδευσης (συλλογή-συμπίεση κουτιών αλουμινίου, μεθάνιο από ζύμωση οργανικών).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ορισμός, υλικά, οφέλη, παραδείγματα.

5.5 Ερώτηση 1 — Γιατί επιβάλλεται η καθαριότητα του σώματος

Ερώτηση: Για ποιους λόγους επιβάλλεται η καθαριότητα του σώματος;

Απάντηση:

Καθαριότητα σώματος είναι η απομάκρυνση από το σώμα των εκκρίσεων, ακαθαρσιών, μικροβίων κ.λπ. με φυσικοχημικά και μηχανικά μέσα (νερό, σαπούνι, σφουγγάρι) (σελ. 79). Επιβάλλεται γιατί προσφέρει: 1. Προστασία της υγείας — με την καλή λειτουργία του δέρματος (αναπνοή, εφίδρωση, θερμορρύθμιση) και την προφύλαξη από δερματικές μολύνσεις (και από λοιμώδη-παρασιτικά νοσήματα που μεταδίδονται με τα χέρια)· 2. τόνωση του οργανισμού (τα ψυχρά μπάνια αυξάνουν την ενεργητικότητα, τα θερμά χαλαρώνουν)· 3. καλαισθητική εμφάνιση του σώματος, που αποτελεί παράγοντα εκτίμησης του ανθρώπου και επιτυχίας στην κοινωνική ζωή. Κατά την Ανακεφαλαίωση, η καθαριότητα «συμβάλλει στην προστασία της υγείας και αποτελεί παράγοντα πολιτισμού» — η καθαριότητα ολόκληρου του σώματος και κάθε οργάνου χωριστά είναι καθημερινή φροντίδα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Απομάκρυνση εκκρίσεων-ακαθαρσιών-μικροβίων· επιβάλλεται για προστασία της υγείας (λειτουργία δέρματος, προφύλαξη από δερματικές μολύνσεις), τόνωση του οργανισμού και καλαισθητική εμφάνιση (κοινωνική εκτίμηση-επιτυχία)· παράγοντας πολιτισμού.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ορισμός + τρεις λόγοι.

5.5 Ερώτηση 2 — Περιποίηση των χεριών

Ερώτηση: Ποια είναι η περιποίηση των χεριών;

Απάντηση:

Τα χέρια πρέπει να πλένονται πολλές φορές την ημέρα, διότι μπορούν να μεταδώσουν λοιμώδη και παρασιτικά νοσήματα (νοσήματα του πεπτικού, ηπατίτιδα Α, εχινόκοκκος)· οπωσδήποτε πριν από το φαγητό και μετά την τουαλέτα (σελ. 79). Τα νύχια πρέπει να κόβονται συχνά, τουλάχιστον μια φορά την εβδομάδα· τα νύχια των χεριών, σε αντίθεση με των ποδιών, κόβονται στρογγυλά. Αν υπάρχουν παρωνυχίδες, κόβονται κοντά στο δέρμα και όχι να τραβιούνται ή να δαγκώνονται. Τα χέρια και ιδιαίτερα τα νύχια, εάν είναι μακριά, αποτελούν εστία μικροβίων — για σωστή καθαριότητα πρέπει να βουρτσίζονται, ώστε να απομακρύνονται τα μικρόβια και οι ακαθαρσίες που μαζεύονται εκεί. Το πλύσιμο των χεριών είναι και ο 7ος χρυσός κανόνας του ΠΟΥ για τα τρόφιμα (κατοικίδια ζώα), μέτρο κατά των νοσημάτων του πεπτικού και των ζωονόσων (κεφ. 4)· ιστορικά ο Σεμμελβάις μηδένισε τον επιλόχειο πυρετό με το πλύσιμο των χεριών.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Πλύσιμο πολλές φορές την ημέρα (μεταδίδουν λοιμώδη-παρασιτικά νοσήματα), οπωσδήποτε πριν το φαγητό και μετά την τουαλέτα· νύχια κοντά, τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα, στρογγυλά· παρωνυχίδες κόβονται, όχι τράβηγμα-δάγκωμα· βούρτσισμα νυχιών (εστία μικροβίων).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Πλύσιμο, νύχια, παρωνυχίδες, βούρτσισμα.

5.5 Ερώτηση 3 — Φροντίδα κατά την περίοδο

Ερώτηση: Ποια πρέπει να είναι η φροντίδα κατά τις ημέρες της περιόδου;

Απάντηση:

Η καθαριότητα των γεννητικών οργάνων και κατά τις ημέρες της περιόδου είναι επιβεβλημένη (σελ. 80). 1. Το ντους είναι προτιμότερο από το μπάνιο, γιατί έτσι αποφεύγεται η είσοδος νερού στον κόλπο (κίνδυνος μόλυνσης). 2. Η σερβιέτα πρέπει να αλλάζεται τακτικά, όπως επίσης και τα εσώρουχα. 3. Η γυμναστική δεν αντενδείκνυται κατά τη διάρκεια της περιόδου. 4. Τα μπάνια, και ιδίως στην πισίνα, πρέπει να αποφεύγονται. Γενικά, τα μέρη του σώματος που ιδρώνουν (πόδια, γεννητικά όργανα) πλένονται τουλάχιστον μία, καλύτερα δύο φορές την ημέρα, με χλιαρό νερό (35-37 °C) και σαπούνι (σελ. 79).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ντους αντί μπάνιου (όχι νερό στον κόλπο), τακτική αλλαγή σερβιέτας και εσωρούχων, η γυμναστική επιτρέπεται, αποφυγή μπάνιων και ιδίως πισίνας· καθημερινό πλύσιμο των γεννητικών οργάνων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τέσσερα σημεία.

5.5 Ερώτηση 4 — Καθαριότητα των μαλλιών

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για την καθαριότητα των μαλλιών;

Απάντηση:

Τα μαλλιά πρέπει να λούζονται συχνά (σελ. 80). Λερώνονται τόσο από το περιβάλλον (σκόνη, ρύποι) όσο και από την έκκριση σμήγματος των σμηγματογόνων αδένων του τριχωτού της κεφαλής. Η πιτυρίδα δεν είναι αρρώστια — είναι νεκρά κύτταρα που αποκολλούνται από το τριχωτό της κεφαλής· θεραπεύεται με αντιπιτυριδικό σαμπουάν και καλό βούρτσισμα. Η καθαριότητα των μαλλιών αποτρέπει και παρασιτώσεις (ψείρες — ξενιστής του εξανθηματικού τύφου, κεφ. 4) και αποτελεί μέρος της καλαισθητικής εμφάνισης.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Συχνό λούσιμο, γιατί λερώνονται από το περιβάλλον και από το σμήγμα· η πιτυρίδα δεν είναι αρρώστια αλλά νεκρά κύτταρα που αποκολλούνται — αντιμετωπίζεται με αντιπιτυριδικό σαμπουάν και καλό βούρτσισμα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Λούσιμο + πιτυρίδα.

5.5 Ερώτηση 5 — Καθαριότητα των αφτιών

Ερώτηση: Πώς γίνεται η καθαριότητα των αφτιών;

Απάντηση:

Η ανατομική κατασκευή του αφτιού είναι τέτοια ώστε να προφυλάσσεται από τις επιδράσεις του περιβάλλοντος (σελ. 80). Η καθαριότητα του αφτιού πρέπει να γίνεται μόνο εξωτερικά, με τη χρήση βαμβακιού, και όχι μέσα στον ακουστικό πόρο (κίνδυνος τραυματισμού του τυμπάνου και συμπίεσης της κυψελίδας βαθύτερα)· η χρήση των otosticks (μπατονέτες) πρέπει να γίνεται σωστά, για τον καθαρισμό της εξωτερικής επιφάνειάς του. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται με τα θαλασσινά μπάνια ή σπορ: η πιο απλή πάθηση του αφτιού από τη θάλασσα είναι η εξωτερική ωτίτιδα· το καλό στέγνωμα του αφτιού ή η επάλειψη με καθαρό οινόπνευμα βοηθούν στην καλύτερη υγιεινή του δέρματός του.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μόνο εξωτερικά, με βαμβάκι — όχι μέσα στον ακουστικό πόρο· τα otosticks σωστά για την εξωτερική επιφάνεια· μετά από θάλασσα (κίνδυνος εξωτερικής ωτίτιδας) καλό στέγνωμα ή επάλειψη με καθαρό οινόπνευμα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τρόπος + προσοχή στη θάλασσα.

5.5 Ερώτηση 6 — Βλαπτικοί παράγοντες για τα μάτια

Ερώτηση: Ποιοι παράγοντες ασκούν βλαπτική επίδραση στα μάτια;

Απάντηση:

Τα μάτια προστατεύονται πολύ καλά από την ανατομική τους κατασκευή και φυσιολογία: κλείνουν αυτόματα και εμποδίζουν την είσοδο ξένου σώματος, και τα δάκρυα τα καθαρίζουν από βλαπτικές ουσίες (σελ. 80). Παράγοντες που ασκούν βλαπτική επίδραση: 1. ο κακός φωτισμός (ανεπαρκής ή υπερβολικός, από λάθος κατεύθυνση)· 2. η ρύπανση του περιβάλλοντος (σωματίδια, όζον — ερεθισμός)· 3. οι ισχυροί άνεμοι (σκόνη, ξήρανση)· 4. η αϋπνία και τα οινοπνευματώδη ποτά· 5. η τηλεόραση και ο υπολογιστής (κόπωση από παρατεταμένη κοντινή εστίαση). Επίσης από άλλες ενότητες: η υπεριώδης ακτινοβολία (ερεθισμός στα μάτια — σελ. 55), το έντονο τεχνητό φως, το χιόνι, οι ηλεκτροσυγκολλήσεις (μέτρα, ερώτηση 7), οι φακοί επαφής χωρίς σωστή χρήση (μόλυνση) και τα καλλυντικά.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Κακός φωτισμός, ρύπανση του περιβάλλοντος, ισχυροί άνεμοι, αϋπνία-οινοπνευματώδη, τηλεόραση-υπολογιστής· επίσης υπεριώδης ακτινοβολία, δυνατός ήλιος-χιόνι-έντονο τεχνητό φως-ηλεκτροσυγκολλήσεις, κακή χρήση φακών επαφής και καλλυντικών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Πέντε παράγοντες του βιβλίου + σχετικοί.

5.5 Ερώτηση 7 — Μέτρα προστασίας των ματιών

Ερώτηση: Ποια είναι τα μέτρα για την προστασία των ματιών;

Απάντηση:

Μέτρα προφύλαξης των ματιών (σελ. 80-81): 1. Επαρκής φωτισμός, ιδιαίτερα σε ώρες εργασίας και μελέτης — η πρόσπτωση του φωτισμού να είναι από αριστερά. 2. Η παρακολούθηση της τηλεόρασης από ορισμένη απόσταση — οι ειδικοί συνιστούν πενταπλάσια του μεγέθους της οθόνης — και με χαμηλό φωτισμό στον χώρο. 3. Επιβάλλεται η χρησιμοποίηση προστατευτικών γυαλιών όταν υπάρχει δυνατός ήλιος, χιόνι, έντονο τεχνητό φως και σε ηλεκτροσυγκολλήσεις μετάλλων. 4. Να αποφεύγονται οι βλαπτικοί παράγοντες (ρύπανση, άνεμοι, αϋπνία, αλκοόλ, υπερβολική τηλεόραση-υπολογιστής). 5. Η χρήση των φακών επαφής να γίνεται σωστά — υπάρχει κίνδυνος μόλυνσης, γι' αυτό ακολουθούνται οι συστάσεις των ειδικών. 6. Τα παιδιά σχολικής ηλικίας να εξετάζονται κάθε χρόνο για τον έλεγχο της ικανότητας της όρασης (προσυμπτωματικός έλεγχος — έγκαιρη διάγνωση διαθλαστικών ανωμαλιών). 7. Ιδιαίτερη προσοχή στη χρήση καλλυντικών (ερεθισμοί, αλλεργίες, μολύνσεις).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Επαρκής φωτισμός με πρόσπτωση από αριστερά· τηλεόραση από απόσταση 5× το μέγεθος της οθόνης με χαμηλό φωτισμό· προστατευτικά γυαλιά σε δυνατό ήλιο, χιόνι, έντονο τεχνητό φως, ηλεκτροσυγκολλήσεις· αποφυγή βλαπτικών παραγόντων· σωστή χρήση φακών επαφής (μόλυνση)· ετήσιος έλεγχος όρασης στα σχολικά παιδιά· προσοχή στα καλλυντικά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Επτά μέτρα.

5.5 Ερώτηση 8 — Λειτουργίες της στοματικής κοιλότητας

Ερώτηση: Ποιες είναι οι κυριότερες λειτουργίες της στοματικής κοιλότητας;

Απάντηση:

Η στοματική υγιεινή περιλαμβάνει τη φροντίδα του στόματος και των δοντιών· η στοματική κοιλότητα αποτελεί όργανο του πεπτικού και του αναπνευστικού συστήματος (σελ. 81). Οι κυριότερες λειτουργίες της: 1. Μάσηση και κατάποση της τροφής, που μαζί με το σάλιο βοηθά στην καλύτερη πέψη των τροφών· 2. ομιλία (άρθρωση των λέξεων — δόντια, γλώσσα, χείλη)· 3. αναπνοή· 4. γεύση· 5. αισθητική του προσώπου. Η στοματική υγεία αποτελεί βασική προϋπόθεση για την υγεία του σώματος: πολλές παθήσεις του στόματος έχουν επίπτωση σε άλλα όργανα και το αντίθετο. Τα κύρια νοσήματα του στόματος είναι η οδοντική τερηδόνα και τα νοσήματα του περιοδοντίου (ουλίτιδα, περιοδοντίτιδα) — ερώτηση 9.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μάσηση και κατάποση της τροφής (με το σάλιο → πέψη), ομιλία, αναπνοή, γεύση, αισθητική του προσώπου· όργανο πεπτικού και αναπνευστικού· η στοματική υγεία προϋπόθεση της γενικής υγείας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Πέντε λειτουργίες.

5.5 Ερώτηση 9 — Συχνά νοσήματα του στόματος

Ερώτηση: Ποια νοσήματα του στόματος εμφανίζονται συχνά στους ανθρώπους;

Απάντηση:

Τα κύρια νοσήματα που προσβάλλουν το στόμα είναι (σελ. 81): 1. Η οδοντική τερηδόνα — η νόσος που καταστρέφει τους σκληρούς ιστούς του δοντιού: προσβάλλει την αδαμαντίνη και επεκτείνεται στην οδοντίνη και την οστεΐνη· οφείλεται στα μικρόβια της οδοντικής πλάκας, στη συχνή κατανάλωση ζαχαρούχων τροφών, στην ανθεκτικότητα του δοντιού και τον χρόνο (ερωτήσεις 10-11)· αν φθάσει στον πολφό προκαλεί νέκρωση και απόστημα (Σχήμα 5.1). 2. Τα νοσήματα του περιοδοντίου — ουλίτιδα (κυρίως στα παιδιά: ούλα έντονα κόκκινα, διογκωμένα από οίδημα, συχνά αιμορραγούν) και περιοδοντίτιδα (στους ενήλικες: η βλάβη επεκτείνεται στους ιστούς που στηρίζουν τα δόντια, τα δόντια κουνιούνται και εξάγονται)· είναι χρόνιες φλεγμονές των ούλων από τις τοξίνες των μικροβίων της οδοντικής μικροβιακής πλάκας, που ευνοούνται από συνωστισμό δοντιών, ανωμαλίες σύγκλεισης, ορθοδοντικά μηχανήματα, προεξέχοντα σφραγίσματα-στεφάνες, στοματική αναπνοή, σφίξιμο δοντιών (σελ. 82-83). Και τα δύο προλαμβάνονται με απομάκρυνση της πλάκας (βούρτσισμα), σωστή διατροφή, φθόριο, τακτικές επισκέψεις στον οδοντίατρο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η οδοντική τερηδόνα (καταστροφή αδαμαντίνης-οδοντίνης-οστεΐνης από το οξύ της μικροβιακής πλάκας) και τα νοσήματα του περιοδοντίου — ουλίτιδα (κόκκινα, οιδηματώδη, αιμορραγούντα ούλα) που εξελίσσεται σε περιοδοντίτιδα (καταστροφή στήριξης, κινητικότητα, εξαγωγή δοντιών).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δύο ομάδες νοσημάτων με χαρακτηριστικά.

5.5 Ερώτηση 10 — Παράγοντες της τερηδόνας

Ερώτηση: Ποιοι παράγοντες συμβάλλουν στη δημιουργία της τερηδόνας;

Απάντηση:

Τερηδόνα είναι η νόσος που καταστρέφει τους σκληρούς ιστούς του δοντιού (αδαμαντίνη → οδοντίνη → οστεΐνη) (σελ. 81). Η δημιουργία της εξαρτάται από τρεις παράγοντες: 1. Τα μικρόβια που υπάρχουν στη στοματική κοιλότητα — αποτελούν μέρος της φυσιολογικής χλωρίδας και προσκολλώνται στα δόντια και στην οδοντική πλάκα· 2. η συχνή κατανάλωση ζαχαρούχων τροφών (σακχαρόζη — υπόστρωμα των μικροβίων)· 3. η ανθεκτικότητα του δοντιού (σκληρότητα της αδαμαντίνης — φθόριο) και ο παράγοντας χρόνος (διάρκεια-συχνότητα της έκθεσης στο οξύ). Η τερηδόνα αρχίζει στις επιφάνειες που δύσκολα καθαρίζονται από τις τροφές (αύλακες, σχισμές, μεσοδόντια). Όσο δεν βουρτσίζονται τα δόντια, η πλάκα πυκνώνει και συσσωρεύονται μικρόβια· όσο συχνότερα λαμβάνονται ζαχαρούχα (ιδίως ανάμεσα στα γεύματα), τόσο συχνότερα και για περισσότερο χρόνο παράγονται οξέα. Ειδική περίπτωση το «σύνδρομο της φιάλης του γάλακτος» στα βρέφη (ζάχαρη στο γάλα, μπιμπερό όλη τη νύχτα, ζάχαρη-μέλι στην πιπίλα → τερηδόνα σε όλα σχεδόν τα δόντια).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα μικρόβια της φυσιολογικής χλωρίδας στην οδοντική μικροβιακή πλάκα, η συχνή κατανάλωση ζαχαρούχων τροφών (ιδίως ενδιάμεσα στα γεύματα), και η ανθεκτικότητα του δοντιού μαζί με τον παράγοντα χρόνο· αρχίζει στις δυσκαθάριστες επιφάνειες· σύνδρομο φιάλης γάλακτος στα βρέφη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τρεις παράγοντες + επισημάνσεις.

5.5 Ερώτηση 11 — Μηχανισμός δημιουργίας της τερηδόνας

Ερώτηση: Με ποιο μηχανισμό δημιουργείται η τερηδόνα;

Απάντηση:

Μηχανισμός (σελ. 81-82): τα μικρόβια της οδοντικής μικροβιακής πλάκας (μεμβράνη μικροβίων και υπολειμμάτων τροφών κολλημένη στα δόντια) έχουν τη δυνατότητα να ζυμώνουν ορισμένα είδη υδατανθράκων, και κυρίως τη σακχαρόζη, και να δημιουργούν οξύ. Το οξύ επιδρά στο δόντι — διαλύει τα ανόργανα άλατα της αδαμαντίνης — και προκαλεί τερηδόνα, που επεκτείνεται στην οδοντίνη και την οστεΐνη και, αν φθάσει στον πολφό, προκαλεί νέκρωση και απόστημα (Σχήμα 5.1). Έτσι: όταν δεν βουρτσίζονται τα δόντια για να απομακρυνθεί η πλάκα, αυτή γίνεται όλο και πιο πυκνή και συσσωρεύονται περισσότερα μικρόβια· όταν λαμβάνονται συχνά ζαχαρούχες τροφές, έχουμε συχνή και για πολύ χρόνο δημιουργία οξέων που τερηδονίζουν τα δόντια. Γι' αυτό είναι προτιμότερο ένα γλυκό μετά το φαγητό και μετά βούρτσισμα, παρά ζαχαρούχα ανάμεσα στα γεύματα (τσίχλες, μπισκότα, καραμέλες, αναψυκτικά). Στα βρέφη το «σύνδρομο της φιάλης του γάλακτος» (ζάχαρη στο γάλα, μπιμπερό όλη τη νύχτα, ζάχαρη-μέλι στην πιπίλα → συνεχής παραγωγή οξέος). Το φθόριο αντιστέκεται αυξάνοντας τη σκληρότητα της αδαμαντίνης.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα μικρόβια της οδοντικής πλάκας ζυμώνουν υδατάνθρακες (κυρίως σακχαρόζη) και παράγουν οξύ· το οξύ επιδρά στο δόντι (αδαμαντίνη → οδοντίνη → οστεΐνη → πολφός-απόστημα)· χωρίς βούρτσισμα η πλάκα πυκνώνει, με συχνά ζαχαρούχα (ενδιάμεσα γευμάτων, μπιμπερό) παράγεται οξύ συνεχώς.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Πλάκα → ζύμωση → οξύ → αδαμαντίνη· ρόλος συχνότητας.

5.5 Ερώτηση 12 — Επιπτώσεις τερηδονισμένων νεογιλών δοντιών

Ερώτηση: Ποιες είναι οι επιπτώσεις των τερηδονισμένων νεογιλών δοντιών στα παιδιά;

Απάντηση:

Οι επιπτώσεις των τερηδονισμένων δοντιών στα μικρά παιδιά (σελ. 82): 1. Καταστροφή των πρώτων (νεογιλών) δοντιών, τα οποία εξασφαλίζουν καλή μάσηση της τροφής, καλή λειτουργία του πεπτικού συστήματος, καλή ανάπτυξη. 2. Κακή προφορά των λέξεων, συνεπώς κακή ομιλία. 3. Άσχημη εμφάνιση του προσώπου. 4. Μη φυσιολογική ανάπτυξη του προσωπικού κρανίου (γνάθων). 5. Τα μόνιμα δόντια που θα διαδεχθούν τα νεογιλά δεν θα είναι υγιή (μόλυνση, απώλεια χώρου, ανωμαλίες σύγκλεισης). 6. Η τερηδόνα δεν είναι μόνο νόσημα του δοντιού — επηρεάζει τη γενική υγεία (σωματική, ψυχική) και τη σωστή διατροφή (πόνος, αποφυγή τροφών, λοιμώξεις). Γι' αυτό η φροντίδα των νεογιλών δοντιών (αποφυγή «συνδρόμου φιάλης», βούρτσισμα με κυκλική μέθοδο, έλεγχος από τα 2 έτη) είναι απαραίτητη παρότι «θα πέσουν».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Καταστροφή των νεογιλών (μάσηση, πέψη, ανάπτυξη)· κακή προφορά-ομιλία· άσχημη εμφάνιση προσώπου· μη φυσιολογική ανάπτυξη προσωπικού κρανίου· μη υγιή μόνιμα δόντια· επίδραση στη γενική σωματική-ψυχική υγεία και τη διατροφή.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Έξι επιπτώσεις.

5.5 Ερώτηση 13 — Προφύλαξη από την τερηδόνα

Ερώτηση: Πώς μπορούμε να προφυλαχθούμε απ' την τερηδόνα;

Απάντηση:

Τα προληπτικά μέτρα βασίζονται στην αντιμετώπιση των παραγόντων που δημιουργούν την τερηδόνα και τα νοσήματα του περιοδοντίου (σελ. 83): 1. Απομάκρυνση της οδοντικής μικροβιακής πλάκας με καθημερινό βούρτσισμα — μετά από κάθε γεύμα, τουλάχιστον 2 φορές την ημέρα (βράδυ-πρωί), με μικρή νάιλον βούρτσα με στρογγυλεμένες τρίχες, μαλακή ή μέτρια· μέθοδος Bass (45°, δονητικές κινήσεις), κυκλική στα παιδιά· οδοντικό νήμα, οδοντογλυφίδες, μεσοδόντιες βούρτσες για τα μεσοδόντια· αποκαλυπτικές ουσίες (φουξίνη 2 %) για έλεγχο. 2. Σωστή διατροφή και αποφυγή ζαχαρούχων τροφών στα ενδιάμεσα των γευμάτων (αναψυκτικά, τσίχλες, καραμέλες, μπισκότα)· τρόφιμα «φιλικά προς τα δόντια». 3. Χορήγηση φθοριούχων σκευασμάτων για αύξηση της ανθεκτικότητας των δοντιών — πόσιμο νερό 1 ppm (μείωση ως 75 %), φθοριούχες οδοντόκρεμες, διαλύματα, αλάτι, δισκία, τοπική εφαρμογή. 4. Τακτικές επισκέψεις στον οδοντίατρο — κάθε 6 μήνες από την ηλικία των 2 ετών: εξέταση, αγωγή στοματικής υγείας, τοπικό φθόριο, προληπτικές εμφράξεις οπών και σχισμών. Στα βρέφη αποφυγή του συνδρόμου της φιάλης (ζάχαρη-μέλι σε μπιμπερό-πιπίλα).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Απομάκρυνση της πλάκας με καθημερινό βούρτσισμα (≥ 2 φορές, Bass/κυκλική, νήμα)· σωστή διατροφή — όχι ζαχαρούχα ανάμεσα στα γεύματα· φθοριούχα σκευάσματα (νερό 1 ppm, οδοντόκρεμες, διαλύματα, αλάτι, δισκία, τοπικά)· οδοντίατρος κάθε 6 μήνες από τα 2 έτη (έλεγχος, φθόριο, προληπτικές εμφράξεις).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τέσσερα μέτρα με λεπτομέρειες.

5.5 Ερώτηση 14 — Πλεονεκτήματα της κυκλικής μεθόδου

Ερώτηση: Ποια είναι τα πλεονεκτήματα της κυκλικής μεθόδου καθαρισμού δοντιών;

Απάντηση:

Από τις μεθόδους καθαρισμού των δοντιών, σήμερα είναι παραδεκτές η κυκλική μέθοδος και η μέθοδος Bass (σελ. 83-84). Η κυκλική μέθοδος (κυκλικές κινήσεις της βούρτσας πάνω στα δόντια και τα ούλα, με τα δόντια κλειστά) έχει τα εξής πλεονεκτήματα: 1. είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική στα μικρά παιδιά· 2. είναι εύκολη μέθοδος· 3. είναι κατανοητή από τα παιδιά· 4. είναι πρακτικά εφαρμόσιμη. Επειδή τα παιδιά δεν έχουν τη δεξιότητα για τις λεπτές δονητικές κινήσεις της μεθόδου Bass, η κυκλική τούς επιτρέπει να απομακρύνουν αποτελεσματικά την οδοντική μικροβιακή πλάκα από νωρίς. Για τους ενήλικες προτιμάται η μέθοδος Bass ή η συνδυασμένη Bass (ερώτηση 15).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ιδιαίτερα αποτελεσματική στα μικρά παιδιά, εύκολη, κατανοητή από τα παιδιά, πρακτικά εφαρμόσιμη — κατάλληλη για την παιδική ηλικία, ενώ οι ενήλικες προτιμούν τη Bass.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τέσσερα πλεονεκτήματα.

5.5 Ερώτηση 15 — Βούρτσισμα με τη μέθοδο Bass

Ερώτηση: Πώς γίνεται το βούρτσισμα των δοντιών με τη μέθοδο Bass;

Απάντηση:

Μέθοδος Bass (σελ. 84-85): 1. Τοποθετούμε την οδοντόβουρτσα με κλίση 45 μοιρών (λοξά), ώστε οι άκρες των τριχών να έρχονται σε επαφή με την ουλοδοντική σχισμή που βρίσκεται στην περιοχή του αυχένα των δοντιών (όριο δοντιού-ούλων, όπου συσσωρεύεται η πλάκα). 2. Κάνουμε επιτόπιες μικρές οριζόντιες δονητικές κινήσεις για 10 δευτερόλεπτα σε κάθε περιοχή και βουρτσίζουμε έτσι τις εξωτερικές (χειλικές) και τις γλωσσικές επιφάνειες των δοντιών. 3. Εάν η βούρτσα δεν χωράει οριζόντια στις εσωτερικές (γλωσσικές) επιφάνειες (πρόσθια δόντια), την τοποθετούμε κάθετα, με τέτοια κλίση ώστε να καθαρίζεται η ουλοδοντική σχισμή. 4. Στη συνέχεια βουρτσίζονται οι μασητικές επιφάνειες με κινήσεις μπρος-πίσω. Συνδυασμένη μέθοδος Bass: αφού κάνουμε τις δονήσεις στις εξωτερικές και εσωτερικές επιφάνειες, κινούμε τις τρίχες πάνω στις επιφάνειες των δοντιών με κατεύθυνση προς τη μασητική επιφάνεια, με περιστροφική κίνηση (σάρωση από τα ούλα προς το δόντι). Βούρτσα: μικρή, νάιλον, στρογγυλεμένες τρίχες, μαλακή-μέτρια· μετά από κάθε γεύμα, ≥ 2 φορές/ημέρα. Τα μεσοδόντια καθαρίζονται με οδοντικό νήμα (ερώτηση 16).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Βούρτσα με κλίση 45° ώστε οι τρίχες να μπαίνουν στην ουλοδοντική σχισμή (αυχένας)· μικρές οριζόντιες δονητικές κινήσεις 10 δευτερόλεπτα ανά περιοχή στις εξωτερικές και γλωσσικές επιφάνειες (κάθετα η βούρτσα όπου δεν χωρά)· μασητικές επιφάνειες με κινήσεις μπρος-πίσω· συνδυασμένη Bass = + περιστροφική σάρωση προς τη μασητική επιφάνεια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τέσσερα βήματα + συνδυασμένη.

5.5 Ερώτηση 16 — Χρήση του οδοντικού νήματος

Ερώτηση: Πώς χρησιμοποιείται το οδοντικό νήμα;

Απάντηση:

Στις επιφάνειες μεταξύ των δοντιών η πλάκα απομακρύνεται με οδοντικό νήμα, ειδικές οδοντογλυφίδες και μεσοδόντιες βούρτσες· η σωστή χρήση του νήματος είναι πολύ αποτελεσματική, αν και αρχικά φαίνεται πολύπλοκη — χρειάζεται υπομονή και δεξιοτεχνία (σελ. 85). Τρόπος χρήσης: 1. Κόβουμε κομμάτι νήματος μήκους μισού μέτρου και το τυλίγουμε στα μεσαία δάκτυλα των χεριών, αφήνοντας ελεύθερο τμήμα περίπου 8 εκατοστών ανάμεσα στα δύο δάκτυλα. 2. Οδηγούμε το νήμα στα κάτω δόντια με τους δείκτες, ενώ για τα δόντια της πάνω γνάθου χρησιμοποιούμε τον αντίχειρα του ενός χεριού και τον δείκτη του άλλου, ή τους δύο αντίχειρες. 3. Περνάμε το νήμα στο διάστημα ανάμεσα στα δόντια, μέχρι να φθάσουμε στην ουλοδοντική σχισμή (απαλά, με πριονωτή κίνηση, χωρίς να τραυματίσουμε τα ούλα). 4. Κατευθύνουμε το νήμα ώστε να αγκαλιάσει την όμορη επιφάνεια του κάθε δοντιού (σχήμα C) και το σέρνουμε αργά πάνω-κάτω μέχρι να ξεκολλήσει η οδοντική πλάκα. 5. Επαναλαμβάνουμε για την όμορη επιφάνεια του διπλανού δοντιού. 6. Τακτικά ξετυλίγουμε καθαρό νήμα (≈ 8 cm) από το δεξί μεσαίο δάκτυλο και τυλίγουμε το χρησιμοποιημένο στο αριστερό, ώστε κάθε φορά να χρησιμοποιούμε καθαρό κομμάτι. Υπάρχει και νήμα σε ειδικούς συγκρατητήρες. Οι αποκαλυπτικές ουσίες (βασική φουξίνη 2 %) δείχνουν τις επιφάνειες με πλάκα που δεν καθαρίστηκαν.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Νήμα 0,5 m τυλιγμένο στα μεσαία δάκτυλα με ελεύθερο τμήμα ≈ 8 cm· κάτω δόντια με τους δείκτες, πάνω με αντίχειρα-δείκτη ή δύο αντίχειρες· εισαγωγή στο μεσοδόντιο ως την ουλοδοντική σχισμή· αγκαλιάζει την όμορη επιφάνεια και σύρεται πάνω-κάτω ως να ξεκολλήσει η πλάκα· επανάληψη για το διπλανό δόντι· ανανέωση καθαρού νήματος· υπάρχουν και συγκρατητήρες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Έξι βήματα.

5.5 Ερώτηση 17 — Το φθόριο στα δόντια

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τη χρήση του φθορίου στα δόντια;

Απάντηση:

Το φθόριο αυξάνει τη σκληρότητα της αδαμαντίνης του δοντιού και έτσι το προστατεύει από την τερηδονογόνο προσβολή (το οξύ της πλάκας) (σελ. 86). Σχεδόν όλες οι τροφές περιέχουν φθόριο, αλλά σε μεγαλύτερη περιεκτικότητα τα φύλλα του τσαγιού και τα θαλασσινά. Η καλύτερη χορήγηση φθορίου γίνεται με το πόσιμο νερό, όταν περιέχει φθόριο σε περιεκτικότητα 1 μέρος στο εκατομμύριο (1 ppm) — από έρευνες αποδείχθηκε ότι μειώνει την τερηδόνα του γενικού πληθυσμού μέχρι και 75 %· η περιεκτικότητα του νερού σε φθόριο διαφέρει από περιοχή σε περιοχή. Φθοριούχα σκευάσματα — το φθόριο μπορεί να χορηγηθεί: 1. με το πόσιμο νερό (1 ppm)· 2. με τις φθοριούχες οδοντόκρεμες· 3. με φθοριούχα διαλύματα (στοματοπλύματα)· 4. με το μαγειρικό αλάτι· 5. με δισκία (τροχίσκους) φθοριούχου νατρίου, ανάλογα με την ηλικία του παιδιού και την περιεκτικότητα του νερού σε φθόριο· 6. με τοπική εφαρμογή από τον οδοντίατρο στο ιατρείο (μετά από απομάκρυνση της πλάκας και στίλβωση, σελ. 87). Η χορήγηση φθοριούχων είναι το τρίτο από τα τέσσερα προληπτικά μέτρα κατά της τερηδόνας.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Αυξάνει τη σκληρότητα της αδαμαντίνης και προστατεύει από την τερηδόνα· πηγές τσάι, θαλασσινά· καλύτερη χορήγηση με πόσιμο νερό 1 ppm (μείωση τερηδόνας ως 75 %)· επίσης φθοριούχες οδοντόκρεμες, διαλύματα, μαγειρικό αλάτι, δισκία φθοριούχου νατρίου (κατά ηλικία και φθόριο νερού), τοπική εφαρμογή από τον οδοντίατρο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δράση + έξι τρόποι χορήγησης.

5.5 Ερώτηση 18 — Συμβολή της σωματικής άσκησης

Ερώτηση: Σε τι συμβάλλει η σωματική άσκηση;

Απάντηση:

Στην Αρχαία Ελλάδα ο γυμναστής είχε τη θέση του δασκάλου — ιδανικό ο «καλός καγαθός», αρμονική ανάπτυξη σώματος και πνεύματος («νοῦς ὑγιὴς ἐν σώματι ὑγιεῖ»)· η ανάπτυξη σωματικά και πνευματικά υγιούς παιδιού είναι πρώτος στόχος κάθε κοινωνίας (σελ. 87). Η σωματική άσκηση συμβάλλει: 1. Στην ανάπτυξη του μυοσκελετικού συστήματος και την καλή λειτουργία του — αποκτά δύναμη (οι μύες αδυνατίζουν όταν δεν χρησιμοποιούνται), ευλυγισία και χάρη, αντοχή, και βοηθά στην εναπόθεση ασβεστίου στα παιδιά. 2. Στην αποτελεσματική λειτουργία της καρδιάς και των αγγείων. 3. Στη μείωση της αρτηριακής πίεσης, της χοληστερίνης και της γλυκόζης του αίματος. 4. Στην καλή λειτουργία του αναπνευστικού συστήματος. 5. Στην απεξάρτηση από το κάπνισμα και τα ναρκωτικά. 6. Στην απαλλαγή από την υπερένταση, τον θυμό και την ανησυχία — το άτομο αισθάνεται ευχάριστα, χαλαρά. 7. Στην αρμονία σώματος και πνεύματος. Προληπτική ορθοπεδική (σελ. 88): σκολίωση, κύφωση, οστεοχονδρίτιδες → προληπτικός έλεγχος στο σχολείο (επισκόπηση σε όρθια στάση και επίκυψη), σωματική άσκηση + υψηλή πρόσληψη ασβεστίου (γαλακτοκομικά) στην παιδική-νεανική ηλικία για οστική πυκνότητα-πρόληψη οστεοπόρωσης, σωστή στάση του σώματος (η κυφωτική στάση η συνηθέστερη παραμόρφωση).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ανάπτυξη μυοσκελετικού (δύναμη, ευλυγισία-χάρη, αντοχή, εναπόθεση ασβεστίου)· λειτουργία καρδιάς-αγγείων· μείωση πίεσης, χοληστερίνης, γλυκόζης· αναπνευστικό· απεξάρτηση από κάπνισμα-ναρκωτικά· απαλλαγή από υπερένταση-θυμό-ανησυχία· αρμονία σώματος-πνεύματος· και πρόληψη σκολίωσης-κύφωσης-οστεοπόρωσης (έλεγχος, ασβέστιο, σωστή στάση).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Επτά συμβολές + ορθοπεδική.

5.6 Ερώτηση 1 — Η υγιεινή της ενδυμασίας

Ερώτηση: Ποια είναι η υγιεινή της ενδυμασίας;

Απάντηση:

Ενδυμασία = η εξωτερική κάλυψη ολόκληρου του σώματος και των ποδιών (σελ. 91). Η ενδυμασία θα πρέπει: 1. Να είναι πάντοτε καθαρή· τα ενδύματα από υγιεινά υλικά, να απορροφούν τον ιδρώτα, να πλένονται και να σιδερώνονται εύκολα. 2. Να αλλάζονται τακτικά (κάλτσες-καλσόν ταυτόχρονα με το πλύσιμο των ποδιών, εσώρουχα στην περίοδο — §5.5). 3. Τα λεπτά και ελαφριά ρούχα είναι προτιμότερα από τα βαριά, τα οποία προδιαθέτουν στα κρυολογήματα παρά προφυλάσσουν. 4. Να είναι προσαρμοσμένα στις καιρικές συνθήκες του τόπου και στην εποχή: το καλοκαίρι ανοιχτόχρωμα (δεν προσελκύουν τις ακτίνες του ήλιου), ελαφρά και δροσερά (βαμβακερά, άνετα — μέτρο κατά θερμοπληξίας)· τον χειμώνα σκουρόχρωμα και ζεστά (γάντια, σκούφος). 5. Τα στενά ρούχα να αποφεύγονται, γιατί δημιουργούν πρόβλημα στην κυκλοφορία του αίματος και στην αναπνοή. 6. Τα υποδήματα να είναι άνετα, ελαφριά και μαλακά, για να προστατεύουν την ανατομία του ποδιού· τακούνι σχετικά χαμηλό — τα πολύ ψηλά μετατοπίζουν το κέντρο βάρους (κίνδυνος πτώσης-κακώσεων)· τα στενά παπούτσια παραμορφώνουν τα δάκτυλα (κάλοι), τις αρθρώσεις και εμποδίζουν την κυκλοφορία στα κάτω άκρα. Στην εργασία: προστατευτική ενδυμασία (φόρμες, μπότες, γάντια — §5.8).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Καθαρή, από υγιεινά απορροφητικά υλικά, εύπλυτη· τακτική αλλαγή· λεπτά-ελαφριά αντί βαριά· προσαρμοσμένη στον καιρό-εποχή (καλοκαίρι ανοιχτόχρωμα-ελαφρά, χειμώνα σκουρόχρωμα-ζεστά)· όχι στενά ρούχα (κυκλοφορία, αναπνοή)· υποδήματα άνετα, ελαφριά, μαλακά, χαμηλό τακούνι, όχι στενά (κάλοι, αρθρώσεις, κυκλοφορία).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Έξι κανόνες.

5.6 Ερώτηση 2 — Σκοπός της ενδυμασίας

Ερώτηση: Ποιος είναι ο σκοπός της ενδυμασίας;

Απάντηση:

Σκοπός της ενδυμασίας (εξωτερικής κάλυψης του σώματος και των ποδιών) είναι (σελ. 91): α) η προστασία του σώματος από τις επιδράσεις του περιβάλλοντος — ψύχος, υψηλή θερμοκρασία (και ηλιακή ακτινοβολία: ανοιχτόχρωμα ρούχα, καπέλο για τους αγρότες — σελ. 53· βροχή, άνεμος, τραυματισμοί)· β) η μείωση της αποβολής της θερμοκρασίας (θερμότητας) του σώματος — η ενδυμασία λειτουργεί ως μονωτικό στρώμα και βοηθά τη θερμορρύθμιση (σταθερή θερμοκρασία 36,5-37,5 °C), αποτρέποντας την κρυοπληξία τον χειμώνα. Για να εκπληρώνει τον σκοπό της χωρίς να βλάπτει, πρέπει να είναι καθαρή, από υγιεινά υλικά, προσαρμοσμένη στην εποχή, όχι στενή, με κατάλληλα υποδήματα (ερώτηση 1). Στους χώρους εργασίας η προστατευτική ενδυμασία (φόρμες, μπότες, γάντια) προστατεύει και από ερεθιστικές-τοξικές ουσίες.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Προστασία του σώματος από τις επιδράσεις του περιβάλλοντος (ψύχος, υψηλή θερμοκρασία, ήλιος) και μείωση της αποβολής θερμότητας του σώματος (θερμορρύθμιση)· στην εργασία και προστασία από βλαπτικές ουσίες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δύο σκοποί.

5.7 Ερώτηση 1 — Όροι της υγιεινής κατοικίας

Ερώτηση: Ποιους όρους πρέπει να εκπληρεί η υγιεινή κατοικία;

Απάντηση:

Πρωταρχικός σκοπός της κατοικίας είναι η προστασία από τις καιρικές συνθήκες· συμβάλλει στη διαμόρφωση της προσωπικότητας, στην αγωγή υγείας, δημιουργεί ασφάλεια, ανάπαυση, ψυχική ηρεμία — ο άνθρωπος περνά σε αυτήν το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του (σελ. 93). Για να ικανοποιεί την προαγωγή της σωματικής και ψυχικής υγείας πρέπει να εκπληρεί τους όρους (σελ. 93-95): 1. Κατασκευή με κατάλληλα οικοδομικά υλικά (αντοχή σε καιρικές συνθήκες και σεισμούς), μακριά από εργοστάσια, υπόγεια νερά. 2. Καλός προσανατολισμός — υπνοδωμάτια ανατολικά ή νοτιοανατολικά. 3. Κατάλληλο υδραυλικό και αποχετευτικό σύστημα. 4. Κατάλληλη θερμοκρασία ≈ 18-20 °C και σχετική υγρασία 30-60 % (τοπική ή, καλύτερα, κεντρική θέρμανση). 5. Επαρκής φυσικός φωτισμός (προσανατολισμός, παράθυρα) και τεχνητός όμοιος με τον φυσικό — ιδεώδης ο πλάγιος, από πάνω αριστερά. 6. Επαρκής αερισμός — φυσικός (παράθυρα, πόρτες· τακτικό άνοιγμα) και τεχνητός (ανεμιστήρες, κλιματιστικά). 7. Ασφάλεια — διάταξη επίπλων για άνετη διαμονή χωρίς ατυχήματα, αντισεισμική κατασκευή, αλεξικέραυνο. 8. Πρόληψη οικιακών ατυχημάτων — κάλυψη πριζών, συντήρηση ηλεκτρικών συσκευών, όχι υπερβολικό γυάλισμα δαπέδων, στερεωμένα χαλιά, κινητές σκάλες μακριά από παιδιά, φαρμακείο-χημικές ουσίες σε ασφαλές μέρος. 9. Συλλογή-αποκομιδή απορριμμάτων (σακούλες → στεγανοί κάδοι έξω → απορριμματοφόρα). 10. Ασφαλής αποθήκευση-συντήρηση τροφίμων (ψυγείο, κατάψυξη). 11. Προστασία από τον θόρυβο (μονωτικά, διπλά τζάμια, κήποι).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Κατάλληλα οικοδομικά υλικά (καιρός, σεισμοί) μακριά από εργοστάσια-υπόγεια νερά· προσανατολισμός (υπνοδωμάτια Α/ΝΑ)· υδραυλικό-αποχετευτικό· θερμοκρασία 18-20 °C, υγρασία 30-60 % (κεντρική θέρμανση)· φυσικός-τεχνητός φωτισμός (πλάγιος από πάνω αριστερά)· φυσικός-τεχνητός αερισμός· ασφάλεια (έπιπλα, αντισεισμική, αλεξικέραυνο)· πρόληψη οικιακών ατυχημάτων· απορρίμματα· αποθήκευση τροφίμων· προστασία από θόρυβο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Έντεκα όροι.

5.7 Ερώτηση 2 — Γιατί η κεντρική θέρμανση είναι υγιεινότερη

Ερώτηση: Γιατί είναι υγιεινότερη η κεντρική θέρμανση;

Απάντηση:

Η κατοικία πρέπει να έχει κατάλληλη θερμοκρασία — περίπου 18-20 °C με σχετική υγρασία 30-60 % — που επιτυγχάνεται με τοπική θέρμανση (θερμάστρα) ή με κεντρική (καλοριφέρ) (σελ. 93). Η κεντρική θέρμανση είναι υγιεινότερη διότι: 1. δεν αλλοιώνει τον ατμοσφαιρικό αέρα του δωματίου (η καύση γίνεται στο λεβητοστάσιο, όχι μέσα στον χώρο διαμονής — δεν καταναλώνει το οξυγόνο του δωματίου)· 2. δεν παράγει προϊόντα ατελούς καύσης μέσα στο σπίτι (μονοξείδιο του άνθρακα, καπνό, αιθάλη — ρύποι που στην τοπική θέρμανση με μαγκάλι, σόμπα, θερμάστρα υγραερίου παραμένουν στον χώρο)· 3. δεν αποτελεί αιτία πυρκαγιάς και δηλητηριάσεων (από CO — «δηλητηρίαση από μονοξείδιο», σελ. 57)· 4. δημιουργεί σταθερή και ομοιόμορφη θέρμανση σε όλους τους χώρους (όχι απότομες διαφορές θερμοκρασίας μεταξύ δωματίων που προδιαθέτουν σε κρυολογήματα)· 5. είναι οικονομική και προσιτή σε όλους.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Δεν αλλοιώνει τον αέρα του χώρου· δεν παράγει προϊόντα ατελούς καύσης (CO, αιθάλη)· δεν προκαλεί πυρκαγιά και δηλητηριάσεις· σταθερή-ομοιόμορφη θέρμανση σε όλους τους χώρους· οικονομική και προσιτή (στόχος 18-20 °C, υγρασία 30-60 %).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Πέντε λόγοι.

5.7 Ερώτηση 3 — Τεχνητός αερισμός

Ερώτηση: Πώς επιτυγχάνεται ο τεχνητός αερισμός;

Απάντηση:

Η υγιεινή κατοικία πρέπει να έχει επαρκή αερισμό, που διακρίνεται σε φυσικό και τεχνητό (σελ. 94). Ο φυσικός αερισμός επιτυγχάνεται με τα παράθυρα και τις πόρτες — το τακτικό άνοιγμα των παραθύρων είναι ο καλύτερος τρόπος αερισμού (ανανέωση οξυγόνου, απομάκρυνση CO₂ που σε κατοικημένους χώρους δεν πρέπει να υπερβαίνει το 1 %, υδρατμών, οσμών, σκόνης, μικροβίων — πρόληψη αερογενών νοσημάτων). Ο τεχνητός αερισμός επιτυγχάνεται: 1. με τους ανεμιστήρες (ανεμιστήρες οροφής-δαπέδου, απορροφητήρες κουζίνας-λουτρού που εξάγουν τον μολυσμένο αέρα)· 2. με ειδικές κλιματιστικές συσκευές (air condition), που ανανεώνουν, φιλτράρουν, θερμαίνουν ή ψύχουν και ρυθμίζουν την υγρασία του αέρα. Σημείωση: ο κλιματισμός είναι και πηγή εσωτερικού θορύβου (σελ. 95)· στους χώρους εργασίας τα συστήματα εξαερισμού περιορίζουν τη βλαπτική σκόνη και τις καρκινογόνες ουσίες (§5.8).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Με ανεμιστήρες (και απορροφητήρες) και με ειδικές κλιματιστικές συσκευές (air condition)· ο φυσικός αερισμός με παράθυρα-πόρτες (τακτικό άνοιγμα) είναι ο καλύτερος τρόπος.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δύο μέσα + φυσικός για σύγκριση.

5.7 Ερώτηση 4 — Η κατοικία και η ασφάλεια-πρόληψη ατυχημάτων

Ερώτηση: Πώς η κατοικία βοηθά στην ασφάλεια και στην πρόληψη των ατυχημάτων;

Απάντηση:

Παροχή ασφάλειας (σελ. 94): 1. Η διάταξη των επίπλων να είναι τέτοια ώστε να εξασφαλίζεται για όλα τα μέλη ευχάριστη και άνετη διαμονή και να αποφεύγονται τα ατυχήματα (ελεύθεροι διάδρομοι, όχι αιχμηρές γωνίες, σταθερά έπιπλα). 2. Προστασία από τους σεισμούς με αντισεισμική κατασκευή (κατάλληλα οικοδομικά υλικά). 3. Προστασία από τους κεραυνούς με αλεξικέραυνο, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου πέφτουν συχνά. Πρόληψη οικιακών ατυχημάτων: α) πολλά ατυχήματα, ιδιαίτερα στην παιδική ηλικία, οφείλονται στις ηλεκτρικές πρίζες — καλή λειτουργία-συντήρηση των ηλεκτρικών συσκευών (ψυγείο, κουζίνα, σίδερο) και κάλυψη των πριζών προστατεύουν από ηλεκτροπληξία· β) αποφυγή υπερβολικού γυαλίσματος των δαπέδων και καλή στερέωση των χαλιών (κίνδυνος γλιστρήματος-πτώσεων)· γ) κινητές σκάλες καλά προφυλαγμένες, ώστε να μην τις χρησιμοποιούν μικρά παιδιά· δ) φαρμακείο και χημικές ουσίες σε ασφαλές μέρος — τα κρούσματα δηλητηριάσεων παίρνουν τεράστιες διαστάσεις (φάρμακα, είδη οικιακής χρήσης, καλλυντικά, χημικά, γεωργικά φάρμακα). Στην αγροτική κατοικία επιπλέον: γεωργικά μηχανήματα, φάρμακα, εντομοκτόνα μακριά από παιδιά, προσοχή σε ανεμβολίαστα ζώα (σελ. 96).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ασφάλεια: διάταξη επίπλων για άνετη διαμονή χωρίς ατυχήματα, αντισεισμική κατασκευή, αλεξικέραυνο. Πρόληψη ατυχημάτων: κάλυψη πριζών και συντήρηση ηλεκτρικών (ηλεκτροπληξία), όχι γυαλιστερά δάπεδα-στερεωμένα χαλιά (πτώσεις), κινητές σκάλες μακριά από παιδιά, φαρμακείο-χημικά-γεωργικά φάρμακα σε ασφαλές μέρος (δηλητηριάσεις).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τρία + τέσσερα μέτρα.

5.7 Ερώτηση 5 — Προστασία από τον θόρυβο

Ερώτηση: Πώς η κατοικία προστατεύει απ' το θόρυβο;

Απάντηση:

Ο θόρυβος στο σπίτι προέρχεται από εξωτερικές πηγές (οδική κυκλοφορία, οικοδομές κ.λπ.) αλλά δημιουργείται και μέσα στο σπίτι (ηλεκτρικές συσκευές, τηλεόραση, ραδιόφωνο, κλιματισμός) (σελ. 95). Επιδράσεις: επηρεάζει την ακοή και την ψυχική κατάσταση, προκαλεί εκνευρισμό, πονοκέφαλο και άγχος (και είναι βλαπτικός παράγοντας-αιτία ατυχημάτων στην εργασία, §5.8). Ο θόρυβος μπορεί να περιοριστεί: 1. όταν οι βιομηχανίες, τα αεροδρόμια κ.ά. κτίζονται μακριά από κατοικημένες περιοχές (πολεοδομικός σχεδιασμός)· 2. όταν οι τοίχοι, τα δάπεδα, η οροφή έχουν μονωτικά υλικά και τα παράθυρα διπλά τζάμια (ηχομόνωση)· 3. με τη δημιουργία κήπου στις μονοκατοικίες και ανάμεσα στις πολυκατοικίες (η βλάστηση απορροφά τον θόρυβο και απομακρύνει τις πηγές). Η αγροτική κατοικία πλεονεκτεί γιατί έχει λιγότερους θορύβους (σελ. 96).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Πηγές εξωτερικές (κυκλοφορία, οικοδομές) και εσωτερικές (συσκευές, τηλεόραση, κλιματισμός)· βλάπτει ακοή, ψυχική κατάσταση (εκνευρισμός, πονοκέφαλος, άγχος)· περιορισμός: βιομηχανίες-αεροδρόμια μακριά από κατοικίες, μονωτικά υλικά σε τοίχους-δάπεδα-οροφή και διπλά τζάμια, κήποι σε μονοκατοικίες και ανάμεσα σε πολυκατοικίες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Πηγές, επιδράσεις, τρία μέτρα.

5.7 Ερώτηση 6 — Χαρακτηριστικά της αγροτικής κατοικίας

Ερώτηση: Ποια είναι τα χαρακτηριστικά της αγροτικής κατοικίας;

Απάντηση:

Σήμερα η αγροτική κατοικία δεν διαφέρει και πολύ από την αστική (ίδιοι όροι υγιεινής), υπάρχουν όμως κάποιες διαφορές (σελ. 95-96): 1. Είναι μονοκατοικία με έναν ή περισσότερους ορόφους. 2. Έχει αυλή, κήπο και περιβόλι (καλλιέργεια δέντρων). 3. Έχει αποθήκες για τη φύλαξη ζωοτροφών, μηχανημάτων, εργαλείων. 4. Έχει εξωτερικό φούρνο. 5. Σήμερα δεν υπάρχουν στάβλοι για τα ζώα — έχουν μεταφερθεί στους αγρούς· αν υπάρχουν, είναι για μεμονωμένα ζώα (κατσίκα, γουρούνι) ή μικροί χώροι για πουλερικά (και αυτά συχνά στους αγρούς). 6. Η σύγχρονη αγροτική κατοικία διαφέρει από αυτή του παρελθόντος: ύδρευση από κεντρικό υδραγωγείο, αποχέτευση σε στεγανούς βόθρους, απορρίμματα που συλλέγονται και μεταφέρονται σε χώρους ταφής (χωματερές) με ειδικά αυτοκίνητα. 7. Χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή στα κατοικίδια ζώα (σπάνια εμβολιάζονται — ζωονόσοι), στα γεωργικά μηχανήματα, γεωργικά φάρμακα και εντομοκτόνα, που πρέπει να φυλάσσονται σε ασφαλές μέρος μακριά από τα παιδιά και να χρησιμοποιούνται με προσοχή (επικίνδυνα για την υγεία). Πλεονεκτήματα έναντι της αστικής στην ερώτηση 7.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μονοκατοικία με 1+ ορόφους· αυλή, κήπος, περιβόλι· αποθήκες ζωοτροφών-μηχανημάτων-εργαλείων· εξωτερικός φούρνος· χωρίς στάβλους (ζώα στους αγρούς, ίσως μεμονωμένα ζώα-πουλερικά)· ύδρευση από υδραγωγείο, στεγανοί βόθροι, αποκομιδή απορριμμάτων σε χωματερές· προσοχή σε ανεμβολίαστα ζώα, γεωργικά μηχανήματα, φάρμακα, εντομοκτόνα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Επτά χαρακτηριστικά.

5.7 Ερώτηση 7 — Πλεονεκτήματα της αγροτικής κατοικίας

Ερώτηση: Σε ποια σημεία πλεονεκτεί η αγροτική κατοικία έναντι της αστικής;

Απάντηση:

Η αγροτική κατοικία πλεονεκτεί σε σχέση με την αστική στα εξής (σελ. 96): 1. Το οικόπεδο είναι μεγάλο και οικονομικό — μπορεί να κατασκευαστεί κατοικία με άνετους χώρους και κατάλληλο προσανατολισμό (υπνοδωμάτια ανατολικά-νοτιοανατολικά, φυσικός φωτισμός-αερισμός — όροι 1, 2, 5, 6 της υγιεινής κατοικίας). 2. Η ατμόσφαιρα είναι καθαρή (μακριά από τη βιομηχανική-συγκοινωνιακή ρύπανση των αστικών κέντρων, το νέφος, τα σωματίδια). 3. Υπάρχει άφθονος φυσικός φωτισμός και ήλιος (βιταμίνη D, μικροβιοκτόνος δράση της υπεριώδους, ψυχική ευεξία). 4. Έχει λιγότερους θορύβους (χωρίς οδική κυκλοφορία-οικοδομές). Επιπλέον, η αυλή, ο κήπος και το περιβόλι (Εικόνα 5.25) προσφέρουν χώρο για σωματική δραστηριότητα, φρέσκα τρόφιμα και ηρεμία. Μειονεκτήματά της είναι η ανάγκη προσοχής σε ζώα-γεωργικά φάρμακα-μηχανήματα και η αποχέτευση σε βόθρους αντί για δίκτυο υπονόμων.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μεγάλο και οικονομικό οικόπεδο (άνετοι χώροι, κατάλληλος προσανατολισμός), καθαρή ατμόσφαιρα, άφθονος φυσικός φωτισμός και ήλιος, λιγότεροι θόρυβοι — συν αυλή, κήπος, περιβόλι.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τέσσερα πλεονεκτήματα.

5.8 Ερώτηση 1 — Σκοποί της υγιεινής της εργασίας

Ερώτηση: Ποιοι είναι οι σκοποί της υγιεινής της εργασίας;

Απάντηση:

Σκοπός της Υγιεινής της Εργασίας είναι (σελ. 99): 1. Η πρόληψη των επαγγελματικών νοσημάτων και ατυχημάτων, η βελτίωση των συνθηκών εργασίας, η προστασία των εργαζομένων — ο βασικότερος σκοπός (Ανακεφαλαίωση). 2. Η έγκαιρη διάγνωση των επαγγελματικών νοσημάτων και η απομάκρυνση των εργαζομένων από τον χώρο εργασίας (δευτεροβάθμια πρόληψη). 3. Η επαγγελματική επανένταξη των ατόμων με αναπηρία (τριτοβάθμια πρόληψη-αποκατάσταση). 4. Η διατήρηση της σωματικής και ψυχικής υγείας των εργαζομένων. 5. Οι περιοδικές εξετάσεις των εργαζομένων και ο περιβαλλοντικός έλεγχος στους χώρους εργασίας (μετρήσεις σκόνης, θορύβου, χημικών). 6. Η παροχή πρώτων βοηθειών. Αρμόδιοι για την πρόληψη: ο γιατρός εργασίας (υποχρεωτικός σε επιχειρήσεις με προσωπικό πάνω από 100 άτομα — μέτρο που καθιερώθηκε στη χώρα μας την περασμένη δεκαετία), οι επισκέπτες υγείας, οι νοσηλευτές (σελ. 101). Οι χώροι εργασίας είναι και σημαντικός φορέας αγωγής υγείας (κεφ. 2).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Πρόληψη επαγγελματικών νοσημάτων-ατυχημάτων, βελτίωση συνθηκών, προστασία εργαζομένων· έγκαιρη διάγνωση επαγγελματικών νοσημάτων και απομάκρυνση από τον χώρο· επαγγελματική επανένταξη ατόμων με αναπηρία· διατήρηση σωματικής-ψυχικής υγείας· περιοδικές εξετάσεις και περιβαλλοντικός έλεγχος· πρώτες βοήθειες· αρμόδιοι γιατρός εργασίας (> 100 άτομα), επισκέπτες υγείας, νοσηλευτές.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Έξι σκοποί + αρμόδιοι.

5.8 Ερώτηση 2 — Βλαπτικοί παράγοντες στην υγεία των εργαζομένων

Ερώτηση: Ποιοι είναι οι βλαπτικοί παράγοντες στην υγεία των εργαζομένων;

Απάντηση:

Οι βλαπτικοί παράγοντες που επηρεάζουν την υγεία των εργαζομένων είναι φυσικοί, χημικοί, μικροβιακοί (σελ. 99): 1. Φυσικοί παράγοντες — το φυσικό περιβάλλον του χώρου εργασίας επηρεάζει τη σωματική και ψυχική υγεία: ακατάλληλος φωτισμός, ατμοσφαιρική ρύπανση, ακτινοβολία κ.λπ. (και θόρυβος, υψηλή θερμοκρασία-υγρασία — αίτια ατυχημάτων, σελ. 100). 2. Χημικοί παράγοντες — μέταλλα (μόλυβδος, σίδηρος, κάδμιο), ορυκτά, σκόνη (ξύλου, βαμβακιού), πετρελαιοειδή, καπνοί στις βιομηχανικές περιοχές, αέρια (μονοξείδιο του άνθρακα, υδρόθειο) κ.λπ. — αίτια επαγγελματικών καρκίνων, πνευμονοκονιάσεων, δερματοπαθειών, δηλητηριάσεων. 3. Μικροβιακοί παράγοντες — μικρόβια, ιοί, μύκητες, παράσιτα που μεταδίδονται στους εργαζομένους: στα νοσοκομεία κινδυνεύουν από ηπατίτιδα Β, C, φυματίωση, AIDS· όσοι ασχολούνται με ζώα (σφαγεία, καλλιεργητές, κτηνοτρόφοι) από ζωοανθρωπονόσους (βρουκέλλωση). Τα μέτρα προστασίας σχετίζονται με τους σκοπούς της υγιεινής εργασίας (πρόληψη, εξετάσεις, περιβαλλοντικός έλεγχος).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Φυσικοί (ακατάλληλος φωτισμός, ρύπανση, ακτινοβολία, θόρυβος, θερμοκρασία-υγρασία)· χημικοί (μέταλλα — μόλυβδος, σίδηρος, κάδμιο· ορυκτά· σκόνη ξύλου-βαμβακιού· πετρελαιοειδή· καπνοί· αέρια CO, υδρόθειο)· μικροβιακοί (μικρόβια, ιοί, μύκητες, παράσιτα — νοσοκομεία: ηπατίτιδα Β-C, φυματίωση, AIDS· ζώα: βρουκέλλωση).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τρεις κατηγορίες με παραδείγματα.

5.8 Ερώτηση 3 — Κίνδυνοι των εργαζομένων στα νοσοκομεία

Ερώτηση: Από τι κινδυνεύουν οι εργαζόμενοι στα νοσοκομεία;

Απάντηση:

Οι εργαζόμενοι στα νοσοκομεία εκτίθενται κυρίως στους μικροβιακούς παράγοντες (μικρόβια, ιοί, μύκητες, παράσιτα): κινδυνεύουν από ηπατίτιδα Β, ηπατίτιδα C, φυματίωση και AIDS (σελ. 99) — νοσήματα που μεταδίδονται με αίμα και παράγωγά του (τρυπήματα με βελόνες, μεταγγίσεις — ηπατίτιδα Β, C, HIV) και με τον αέρα-σταγονίδια (φυματίωση, γρίπη). Το κεφ. 4 κατατάσσει τους εργαζόμενους στον τομέα υγείας (γιατροί, νοσηλευτές, τεχνολόγοι εργαστηρίων) στις ομάδες υψηλού κινδύνου για ηπατίτιδα Β — προφύλαξη με εμβολιασμό, έλεγχο αίματος, βελόνες-σύριγγες μιας χρήσης (σελ. 42)· για το AIDS, το προσωπικό χρησιμοποιεί γάντια, μάσκες, γυαλιά, ενώ η απολύμανση-αποστείρωση καταστρέφει τον ιό (σελ. 44)· για τη γρίπη συνιστάται εμβολιασμός σε γιατρούς-νοσηλευτές (σελ. 40). Κινδυνεύουν επίσης από νοσοκομειακές λοιμώξεις (κεφ. 9), από ακτινοβολία (ακτίνες Χ, ραδιοϊσότοπα — «ενδιαφέρει περισσότερο τους εργαζόμενους στον τομέα υγείας», σελ. 59) και από χημικούς παράγοντες (απολυμαντικά — δερματοπάθειες). Μέτρα: εμβολιασμοί, ατομικά μέσα προστασίας, αποστείρωση-απολύμανση, περιοδικές εξετάσεις, εκπαίδευση.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Από μικροβιακούς παράγοντες: ηπατίτιδα Β, ηπατίτιδα C, φυματίωση, AIDS (αίμα-βελόνες, σταγονίδια)· ομάδα υψηλού κινδύνου για ηπατίτιδα Β — εμβολιασμός, μιας χρήσης υλικά, γάντια-μάσκες-γυαλιά, αποστείρωση· επίσης νοσοκομειακές λοιμώξεις, ακτινοβολία (ακτίνες Χ), απολυμαντικά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τέσσερα νοσήματα + μέτρα.

5.8 Ερώτηση 4 — Πρόληψη εργατικών ατυχημάτων

Ερώτηση: Τι περιλαμβάνει η πρόληψη των εργατικών ατυχημάτων;

Απάντηση:

Εργατικό ατύχημα είναι το ατύχημα που συμβαίνει στον τόπο εργασίας· μπορεί να προκαλέσει προσωρινή ή μόνιμη βλάβη ή και θάνατο, με οικονομικές-κοινωνικές επιπτώσεις στον εργαζόμενο, την οικογένειά του και το κοινωνικό σύνολο (σελ. 99). Αίτια: 1. παράγοντες σχετικοί με την κακή λειτουργία των μηχανημάτων· 2. με το περιβάλλον εργασίας (έντονος θόρυβος, έντονος ή κακός φωτισμός, υψηλή θερμοκρασία και υγρασία)· 3. με τον εργαζόμενο (ηλικία, φύλο, έλλειψη εκπαίδευσης και πείρας, σωματική-ψυχική κούραση, άγχος). Η πρόληψη περιλαμβάνει (σελ. 100): 1. τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας (φωτισμός, θόρυβος, θερμοκρασία)· 2. τη συνεχή εκπαίδευση των εργαζομένων για τους κινδύνους που διατρέχουν και για τα μέτρα προστασίας· 3. την καλή συντήρηση των μηχανών και τη σηματοδότηση των χώρων εργασίας (Εικόνες 5.27, 5.30)· 4. την ύπαρξη μέσων πυρόσβεσης· 5. τη χρησιμοποίηση ακίνδυνων υλικών· 6. την εκτίμηση της ικανότητας του εργαζομένου στη συγκεκριμένη θέση εργασίας. Επιπλέον, χρήση ατομικών μέσων προστασίας (φόρμα, γυαλιά, γάντια — οξυγονοκόλληση, Εικόνα 5.28) και γιατρός εργασίας σε επιχειρήσεις > 100 ατόμων.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Βελτίωση των συνθηκών εργασίας· συνεχής εκπαίδευση των εργαζομένων για κινδύνους-μέτρα προστασίας· καλή συντήρηση μηχανών και σηματοδότηση χώρων· μέσα πυρόσβεσης· ακίνδυνα υλικά· εκτίμηση της ικανότητας του εργαζομένου στη θέση· (αίτια: μηχανήματα, περιβάλλον, εργαζόμενος)· ατομικά μέσα προστασίας, γιατρός εργασίας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Έξι μέτρα + αίτια.

5.8 Ερώτηση 5 — Προληπτικά μέτρα στα επαγγελματικά νοσήματα

Ερώτηση: Ποια είναι τα προληπτικά μέτρα στους επαγγελματικούς καρκίνους, στις επαγγελματικές πνευμονοπάθειες, δερματοπάθειες και δηλητηριάσεις;

Απάντηση:

Επαγγελματικά νοσήματα = νοσήματα που εμφανίζονται με πολύ μεγαλύτερη συχνότητα σε εργαζομένους εκτεθειμένους στον συγκεκριμένο παράγοντα απ' ό,τι στον γενικό πληθυσμό (σελ. 101). 1. Επαγγελματικοί καρκίνοι (Pott 1775: καθαριστές καπνοδόχων — καρκίνος οσχέου· πνεύμονες από μέταλλα, αμίαντο, πίσσα, ακτινοβολία· οστά από ραδόνιο· δέρμα από υπεριώδη-ιονίζουσα· θανατηφόροι αλλά προλαμβάνονται): χρήση προστατευτικών μέσων (εξαερισμοί, προσωπίδες, στολές)· αποφυγή έκθεσης στην καρκινογόνο ουσία, που πρέπει να βρίσκεται στις χαμηλότερες συγκεντρώσεις στον χώρο· περιοδικές εξετάσεις των εργαζομένων. 2. Επαγγελματικές πνευμονοπάθειες (πνευμονοκονιάσεις: πυρίτιο-πυριτίαση, άνθρακας-ανθράκωση, αμίαντος-αμιάντωση — έκθεση 10-20 χρόνια· επαγγελματικό άσθμα· υπερευαισθησία): συστήματα εξαερισμού που περιορίζουν τη βλαπτική σκόνη· ατομική μάσκα προστασίας· απομάκρυνση των αρρώστων από βεβαρημένους χώρους· περιοδικές εξετάσεις. 3. Επαγγελματικές δερματοπάθειες (τα συχνότερα επαγγελματικά νοσήματα: από ερεθισμό — απορρυπαντικά, διαλύτες· αλλεργικές — φυτά, παράγωγα ξύλου): μέτρα ατομικής υγιεινής (λουτήρες με ζεστό-κρύο νερό για μπάνιο, καθημερινή αλλαγή στολής-φόρμας) όταν χρησιμοποιούνται ερεθιστικές ουσίες· προστατευτική ενδυμασία (ολόσωμες φόρμες, μπότες, γάντια). 4. Επαγγελματικές δηλητηριάσεις (μόλυβδος, υδράργυρος, αρσενικό, CO, μεθάνιο, αιθέρας — από αναπνοή, τροφές, νερό, βλεννογόνους, δέρμα· ακαριαίος θάνατος ή παραλύσεις): περιοδικές εξετάσεις του αίματος των εργαζομένων, καθώς και του νευρικού και του ουροποιητικού συστήματος. Κοινός άξονας: εξαερισμός-ατομική προστασία-περιοδικοί έλεγχοι (γιατρός εργασίας).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Καρκίνοι: εξαερισμοί, προσωπίδες, στολές· ελάχιστες συγκεντρώσεις-αποφυγή έκθεσης· περιοδικές εξετάσεις. Πνευμονοπάθειες: συστήματα εξαερισμού, ατομική μάσκα, απομάκρυνση αρρώστων από βεβαρημένους χώρους, περιοδικές εξετάσεις. Δερματοπάθειες: ατομική υγιεινή (λουτήρες, καθημερινή αλλαγή φόρμας), προστατευτική ενδυμασία (φόρμες, μπότες, γάντια). Δηλητηριάσεις: περιοδικές εξετάσεις αίματος, νευρικού και ουροποιητικού.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τέσσερα νοσήματα → μέτρα.

Προηγούμενο Στοιχείο

Επιστροφή στην Ενότητα

Επόμενο Στοιχείο