Λύσεις — Κεφάλαιο 2: Είδη πολλαπλασιαστικού υλικού (σελ. 42) – ΑΝΘΟΚΗΠΕΥΤΙΚΕΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 2: Είδη πολλαπλασιαστικού υλικού

Ανοιχτές ερωτήσεις κατανόησης για τον εγγενή και αγενή πολλαπλασιασμό των φυτών (μοσχεύματα, καταβολάδες, εμβολιασμός, βολβοί, μεριστωματικός πολλαπλασιασμός) και την παραγωγή πολλαπλασιαστικού υλικού.

Ορισμός εγγενούς και αγενούς πολλαπλασιασμού

Ερώτηση: Δώστε τον ορισμό του εγγενούς και του αγενούς πολλαπλασιασμού. Πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα των δύο μεθόδων.

Απάντηση:

• §2.1. «Ο εγγενής πολλαπλασιασμός γίνεται με σπόρους... Ο αγενής πολλαπλασιασμός γίνεται με τη χρήση βλαστητικών τμημάτων του φυτού.»
• «Πλεονέκτημα του αγενούς πολλαπλασιασμού είναι ότι τα νέα φυτά είναι γενετικά πανομοιότυπα με το μητρικό φυτό, διατηρώντας πιστά όλα τα επιθυμητά χαρακτηριστικά του.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο εγγενής πολλαπλασιασμός γίνεται με σπόρους, δηλαδή με τα προϊόντα της γενετικής αναπαραγωγής του φυτού (γονιμοποίηση ωαρίων-γύρης). Πλεονεκτήματά του: φθηνός, εύκολος, επιτρέπει την παραγωγή πολλών φυτών σε μικρό χρόνο, δίνει φυτά με ισχυρό ριζικό σύστημα. Μειονέκτημα: τα φυτά δεν είναι πάντα πιστά αντίγραφα του μητρικού φυτού, αφού ο σπόρος φέρει γενετικό υλικό και από τους δύο γονείς, οπότε μπορεί να υπάρξει ποικιλομορφία στους απογόνους. Ο αγενής πολλαπλασιασμός γίνεται με βλαστητικά τμήματα του φυτού (μοσχεύματα, καταβολάδες, εμβολιασμός, βολβοί, μερίστωμα). Πλεονέκτημά του: τα νέα φυτά είναι γενετικά πανομοιότυπα με το μητρικό φυτό (κλώνοι), διατηρώντας πιστά τα επιθυμητά χαρακτηριστικά. Μειονεκτήματα: απαιτεί συνήθως περισσότερη εξειδίκευση, οι νέες φυτείες μπορεί να έχουν ασθενέστερο ριζικό σύστημα, και τυχόν ασθένειες του μητρικού φυτού μεταφέρονται στους απογόνους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Εγγενής (σπόρος): φθηνός/εύκολος, όχι πάντα πιστός στο μητρικό — Αγενής (βλαστητικά τμήματα): κλώνοι πιστοί στο μητρικό, απαιτεί εξειδίκευση

Προϋποθέσεις καλού σπόρου

Ερώτηση: Τι ζητάμε να έχουν οι σπόροι ενός φυτού που επιθυμούμε να πολλαπλασιάσουμε;

Απάντηση:

• §2.2. «Η επιλογή σπόρου για εγγενή πολλαπλασιασμό πρέπει να πληροί συγκεκριμένες προϋποθέσεις: υψηλή βλαστικότητα, καθαρότητα, υγεία, γνωστή προέλευση/ποικιλία και κατάλληλη ηλικία (φρεσκάδα).»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ζητάμε οι σπόροι να έχουν: υψηλή βλαστικότητα (μεγάλο ποσοστό σπόρων που φυτρώνουν), καθαρότητα (απαλλαγμένοι από σπόρους ζιζανίων ή άλλων ειδών), καλή υγεία (χωρίς ασθένειες/έντομα), γνωστή προέλευση και ποικιλία, και κατάλληλη ηλικία/φρεσκάδα, αφού η βλαστικότητα μειώνεται με το χρόνο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Βλαστικότητα, καθαρότητα, υγεία, γνωστή προέλευση/ποικιλία, φρεσκάδα

Είδη μοσχευμάτων

Ερώτηση: Πόσα είδη μοσχευμάτων χρησιμοποιούνται στον αγενή πολλαπλασιασμό; Περιγράψτε τα βασικά χαρακτηριστικά τους.

Απάντηση:

• §2.4. «Τα βασικά είδη μοσχευμάτων είναι τρία: μοσχεύματα βλαστού (σκληρού ξύλου, ημίσκληρου ξύλου, μαλακού ξύλου/ποώδη), μοσχεύματα φύλλου και μοσχεύματα ρίζας.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Χρησιμοποιούνται τρία βασικά είδη μοσχευμάτων: 1) Μοσχεύματα βλαστού — τα πιο συνηθισμένα, διακρίνονται σε σκληρού ξύλου (από ώριμο, ξυλοποιημένο βλαστό, σε φυλλοβόλα εκτός βλαστικής περιόδου), ημίσκληρου ξύλου, και μαλακού ξύλου/ποώδη (από νεαρούς τρυφερούς βλαστούς, ριζοβολούν γρηγορότερα αλλά θέλουν προσεκτική φροντίδα υγρασίας). 2) Μοσχεύματα φύλλου — χρησιμοποιούνται σε ορισμένα καλλωπιστικά εσωτερικού χώρου (π.χ. αφρικανική βιολέτα), όπου το φύλλο ριζοβολεί και παράγει νέο φυτό. 3) Μοσχεύματα ρίζας — τμήματα ρίζας που ριζοβολούν και βλαστάνουν, σε φυτά με έντονη ικανότητα αναγέννησης.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• 3 είδη: βλαστού (σκληρού/ημίσκληρου/μαλακού ξύλου), φύλλου, ρίζας

Καταβολάδες

Ερώτηση: Πόσα είδη καταβολάδων χρησιμοποιούνται; Περιγράψτε συνοπτικά την τεχνική πολλαπλασιασμού με αυτήν τη μέθοδο.

Απάντηση:

• §2.5. «Οι καταβολάδες είναι μέθοδος αγενούς πολλαπλασιασμού όπου ένας βλαστός του μητρικού φυτού λυγίζεται και θάβεται εν μέρει στο έδαφος, ενώ παραμένει προσκολλημένος στο μητρικό φυτό μέχρι να ριζοβολήσει.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Υπάρχουν διάφορα είδη καταβολάδων ανάλογα με τον τρόπο λύγισης/θαψίματος του βλαστού: απλή καταβολάδα, σύνθετη/σερπαντίνα, καταβολάδα κορυφής και εναέρια καταβολάδα. Η τεχνική συνίσταται στο λύγισμα ενός βλαστού του μητρικού φυτού και στο μερικό θάψιμό του στο έδαφος, ενώ παραμένει προσκολλημένος στο μητρικό φυτό (τρέφεται από αυτό) μέχρι να ριζοβολήσει· μόνο τότε κόβεται από το μητρικό και μεταφυτεύεται ως ανεξάρτητο φυτό. Το πλεονέκτημα είναι ότι το νέο φυτό τρέφεται από το μητρικό όσο ριζοβολεί, μειώνοντας τον κίνδυνο αποτυχίας σε δύσκολα προς ριζοβόληση είδη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• 4 είδη (απλή, σύνθετη/σερπαντίνα, κορυφής, εναέρια) — λύγισμα+θάψιμο βλαστού προσκολλημένου στο μητρικό μέχρι ριζοβόληση

Προϋποθέσεις επιτυχίας εμβολιασμού

Ερώτηση: Ποιες είναι οι προϋποθέσεις επιτυχίας ενός εμβολιασμού;

Απάντηση:

• §2.6. «Ο εμβολιασμός συνδυάζει τμήμα ενός φυτού (εμβόλιο) με το ριζικό σύστημα άλλου φυτού (υποκείμενο).»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι προϋποθέσεις επιτυχίας ενός εμβολιασμού είναι: συγγένεια/συμβατότητα μεταξύ εμβολίου και υποκειμένου (συνήθως ίδιο γένος ή είδος), πλήρης επαφή των καμβιακών στρωμάτων εμβολίου-υποκειμένου, κατάλληλο στάδιο ανάπτυξης και των δύο φυτών (ούτε πολύ νεαρά ούτε υπερώριμα), κατάλληλη εποχή εμβολιασμού, καλή υγεία και των δύο φυτών χωρίς ασθένειες, και σωστή τεχνική εκτέλεσης (καθαρή κοπή, καλή στερέωση/επίδεση, προστασία από αφυδάτωση μέχρι την επιτυχή σύμφυση).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Συγγένεια εμβολίου-υποκειμένου, επαφή καμβίων, κατάλληλο στάδιο/εποχή, υγεία, σωστή τεχνική

Κατηγορίες βολβωδών ανθοκομικών φυτών

Ερώτηση: Αναφέρετε τις κατηγορίες των βολβωδών ανθοκομικών φυτών. Δώστε παραδείγματα φυτών σε κάθε κατηγορία.

Απάντηση:

• §2.7. «Οι κατηγορίες των βολβωδών ανθοκομικών φυτών είναι: αληθινοί βολβοί, κόνδυλοι, ριζώματα και κονδυλόριζες/ριζοβολβοί.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι κατηγορίες των βολβωδών ανθοκομικών φυτών είναι τέσσερις: 1) Αληθινοί βολβοί (τουλίπα, νάρκισσος, υάκινθος) — αποτελούνται από τροποποιημένα φύλλα (λέπια) γύρω από κεντρικό βλαστικό οφθαλμό. 2) Κόνδυλοι (γλαδίολος, κρόκος) — διογκωμένο βλαστικό τμήμα με αποθηκευμένες τροφικές ουσίες. 3) Ριζώματα (ίριδα, κάννα) — οριζόντια υπόγεια βλαστάρια που αναπτύσσονται πλαγίως. 4) Κονδυλόριζες/ριζοβολβοί (νταλία, βαλσαμίνα) — διογκωμένα τμήματα ρίζας με αποθηκευμένες ουσίες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• 4 κατηγορίες: αληθινοί βολβοί (τουλίπα), κόνδυλοι (γλαδίολος), ριζώματα (ίριδα), κονδυλόριζες (νταλία)

Καλλιέργεια για σπόρο vs νωπά προϊόντα

Ερώτηση: Ποιες είναι οι διαφορές στην καλλιέργεια φυτών για σπόρο και εκείνων για νωπά προϊόντα κατανάλωσης;

Απάντηση:

• §2.3. «Ο πολλαπλασιασμός με σπόρους χρησιμοποιείται ευρύτατα σε λαχανικά και σε πολλά ετήσια ανθοκομικά φυτά. Η καλλιέργεια για την παραγωγή σπόρου διαφέρει από την καλλιέργεια για νωπά προϊόντα κατανάλωσης.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στην καλλιέργεια για παραγωγή σπόρου, τα φυτά αφήνονται να ολοκληρώσουν πλήρως τον βιολογικό τους κύκλο μέχρι την ωρίμανση και συλλογή του σπόρου· απαιτούνται μεγαλύτερες αποστάσεις φύτευσης, απομόνωση από άλλες ποικιλίες (για αποφυγή ανεπιθύμητης διασταύρωσης) και μεγαλύτερος συνολικός χρόνος καλλιέργειας. Αντίθετα, στην καλλιέργεια για νωπά προϊόντα κατανάλωσης, τα φυτά συλλέγονται στο κατάλληλο στάδιο ανάπτυξης για κατανάλωση, πολύ πριν φτάσουν στο στάδιο παραγωγής σπόρου.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Για σπόρο: πλήρης κύκλος, απομόνωση ποικιλιών, μεγαλύτερος χρόνος — Για νωπά: συλλογή νωρίτερα, στο στάδιο κατανάλωσης

Μεριστωματικός πολλαπλασιασμός

Ερώτηση: Βασική αρχή του μεριστωματικού πολλαπλασιασμού. Ποια είναι τα πλεονεκτήματα της μεθόδου;

Απάντηση:

• §2.8. «Η φράουλα, όπως και πολλά καλλωπιστικά φυτά, πολλαπλασιάζονται με μια σύγχρονη τεχνική που ονομάζεται καλλιέργεια ιστών ή μεριστωματικός πολλαπλασιασμός και γίνεται σε ειδικά εργαστήρια, όπου παράγονται τα λεγόμενα «φυτά του σωλήνα». Βασική αρχή της τεχνικής είναι η καλλιέργεια κυττάρων, τα οποία προέρχονται από μέρη του φυτού που λέγονται μεριστώματα.»
• «Τα πλεονεκτήματα της μεθόδου είναι πολλά, με κυριότερα ότι παράγονται πλήρως υγιή φυτά και ότι από ένα μερίστωμα μπορεί να πάρουμε χιλιάδες φυτά σε μικρό χρόνο.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η βασική αρχή του μεριστωματικού πολλαπλασιασμού (καλλιέργειας ιστών) είναι η καλλιέργεια κυττάρων που προέρχονται από μέρη του φυτού που λέγονται μεριστώματα, όχι στο χωράφι αλλά σε ειδικό εργαστήριο, κάτω από ασηπτικές συνθήκες, μέσα σε τεχνητά θρεπτικά διαλύματα τοποθετημένα σε αποστειρωμένα δοχεία (δοκιμαστικοί σωλήνες, κωνικές φιάλες), παράγοντας τα λεγόμενα «φυτά του σωλήνα». Τα πλεονεκτήματα της μεθόδου είναι ότι παράγονται πλήρως υγιή φυτά, και ότι από ένα και μόνο μερίστωμα μπορούμε να πάρουμε χιλιάδες φυτά σε μικρό χρόνο. Μειονέκτημα αποτελεί ο ακριβός εργαστηριακός εξοπλισμός και οι ειδικές γνώσεις που απαιτούνται για την εφαρμογή της.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Καλλιέργεια κυττάρων από μεριστώματα σε ασηπτικές εργαστηριακές συνθήκες — Πλεονεκτήματα: πλήρως υγιή φυτά, χιλιάδες φυτά από ένα μερίστωμα