Λύσεις — Κεφάλαιο 3: Καλλιεργητικές φροντίδες (σελ. 78) – ΑΝΘΟΚΗΠΕΥΤΙΚΕΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 3: Καλλιεργητικές φροντίδες

Ανοιχτές ερωτήσεις κατανόησης για το έδαφος, τη λίπανση, την άρδευση, τη μεταφύτευση, τα σπορεία, το κλάδεμα, τις φυτορμόνες, την υδροπονική καλλιέργεια, τη ρύθμιση του χρόνου άνθησης και τη νανοποίηση φυτών.

Χαρακτηριστικά καλού εδάφους

Ερώτηση: Αναφέρετε τα βασικά χαρακτηριστικά που πρέπει να έχει ένα καλό έδαφος.

Απάντηση:

• §3.1 Κατεργασία και βελτίωση του εδάφους: το κόκκινο χρώμα (οξείδια σιδήρου) από μόνο του δεν εξασφαλίζει την ποιότητα του εδάφους.
• Το βιβλίο απαριθμεί έξι στοιχεία ποιοτικού εδάφους: θρεπτικά στοιχεία, καλή δομή, οργανική ουσία, απουσία ανεπιθύμητης βλάστησης και παθογόνων, κατάλληλο pH, κατάλληλη κλίση.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Για να χαρακτηριστεί ένα έδαφος ποιοτικό πρέπει: 1) να έχει πολλά διαθέσιμα θρεπτικά στοιχεία για τα φυτά (άζωτο, φώσφορο, κάλιο κ.ά.)· 2) να έχει καλή δομή, ώστε να συγκρατεί νερό αλλά και να στραγγίζει και να αερίζεται καλά· 3) να είναι πλούσιο σε οργανική ουσία (τουλάχιστον 3-5% επί του ξηρού βάρους), κάτι που κατά κανόνα εξασφαλίζει και πλούτο ωφέλιμων μικροοργανισμών· 4) να είναι απαλλαγμένο από ανεπιθύμητη βλάστηση και παθογόνους μικροοργανισμούς· 5) να έχει το κατάλληλο pH για την ανάπτυξη του κάθε φυτού· 6) να έχει την κατάλληλη κλίση. Το κόκκινο χρώμα του εδάφους οφείλεται σε οξείδια σιδήρου και από μόνο του δεν εξασφαλίζει την ποιότητά του.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• 6 στοιχεία: θρεπτικά στοιχεία, καλή δομή, οργανική ουσία, χωρίς ζιζάνια και παθογόνα, κατάλληλο pH, κατάλληλη κλίση· το κόκκινο χρώμα δεν είναι κριτήριο

Λιπαντικά στοιχεία θρέψης φυτών

Ερώτηση: Ποια είναι τα λιπαντικά στοιχεία που χρησιμοποιούνται στη θρέψη των φυτών; Δώστε παραδείγματα.

Απάντηση:

• §3.2 α) Λίπανση: τα φυτά χρειάζονται στοιχεία για να «κτίσουν» φύλλα, βλαστούς, άνθη και καρπούς: άζωτο (N), φώσφορο (P), κάλιο (K), ασβέστιο (Ca) και τα ιχνοστοιχεία.
• Ιχνοστοιχεία κατά το βιβλίο: μαγνήσιο Mg, θείο S, σίδηρος Fe, μαγγάνιο Mn, βόριο B, χαλκός Cu, ψευδάργυρος Zn, μολυβδαίνιο Mo κ.ά.· η έλλειψή τους προκαλεί τροφοπενίες (π.χ. έλλειψη σιδήρου σε γαρδένια και εσπεριδοειδή).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα λιπαντικά στοιχεία που χρησιμοποιούνται στη θρέψη των φυτών είναι: Άζωτο (N): το βασικότερο στοιχείο ανάπτυξης όλων των πράσινων μερών του φυτού· τα αζωτούχα λιπάσματα μπορεί να είναι ανόργανα (νιτρική και θειική αμμωνία) ή οργανικά (κοπριά). Φώσφορος (P): βασικό στοιχείο ιδιαίτερα για άνθη και καρπούς, ρυθμίζει τη διακίνηση της ενέργειας· δίνεται κυρίως στη βασική λίπανση (π.χ. φωσφορική αμμωνία). Κάλιο (K): βοηθά στη διακίνηση, στο σχηματισμό και την αποταμίευση των υδατανθράκων, σχετίζεται με τη νοστιμιά του προϊόντος, το σχηματισμό ανθέων και καρπών και την ανθεκτικότητα των φυτών. Ασβέστιο (Ca): βασικό συστατικό των κυτταρικών τοιχωμάτων, εξουδετερώνει τοξικές ουσίες του ριζικού συστήματος και βοηθά στην απορρόφηση άλλων στοιχείων. Ιχνοστοιχεία, που χρειάζονται σε μικρές μόνο ποσότητες: μαγνήσιο (Mg), θείο (S), σίδηρος (Fe), μαγγάνιο (Mn), βόριο (B), χαλκός (Cu), ψευδάργυρος (Zn), μολυβδαίνιο (Mo) κ.ά. Η έλλειψή τους προκαλεί τροφοπενίες (π.χ. έλλειψη σιδήρου στη γαρδένια: κίτρινα φύλλα με πράσινα νεύρα), ενώ η περίσσειά τους τοξικότητα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Κύρια στοιχεία: N, P, K, Ca· ιχνοστοιχεία κατά το βιβλίο: Mg, S, Fe, Mn, B, Cu, Zn, Mo — το βιβλίο κατατάσσει το μαγνήσιο και το θείο στα ιχνοστοιχεία

Παράγοντες αναγκών φυτών σε νερό

Ερώτηση: Από ποιους παράγοντες εξαρτώνται οι ανάγκες των φυτών σε νερό;

Απάντηση:

• §3.2 β) Άρδευση: όλα τα φυτά δεν έχουν τις ίδιες ανάγκες σε νερό (πλάτανος - κάκτος).
• Το βιβλίο απαριθμεί τους παράγοντες: είδος φυτού, καιρικές συνθήκες (θερμοκρασία, σχετική υγρασία), στάδιο ανάπτυξης, τύπος εδάφους ή μείγματος.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι ανάγκες ενός φυτού σε νερό εξαρτώνται από: 1) το είδος του φυτού (π.χ. ο πλάτανος ζει εκεί που υπάρχει αφθονία νερού, ενώ ο κάκτος στην έρημο)· 2) τις καιρικές συνθήκες που επικρατούν, κυρίως τη θερμοκρασία και τη σχετική υγρασία της ατμόσφαιρας· 3) το στάδιο ανάπτυξης του φυτού — όσο πιο μεγάλο είναι ένα φυτό, τόσο μεγαλύτερες είναι οι ανάγκες του σε νερό· 4) τον τύπο του εδάφους ή του μείγματος στο οποίο αναπτύσσεται ένα φυτό σε δοχείο — στο αμμώδες έδαφος το νερό στραγγίζει γρήγορα και χρειάζονται συχνά ποτίσματα, ενώ σε μείγμα πλούσιο σε οργανική ουσία, που συγκρατεί αρκετό νερό, οι ανάγκες είναι μειωμένες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• 4 παράγοντες: είδος φυτού, καιρικές συνθήκες (θερμοκρασία, σχετική υγρασία), στάδιο ανάπτυξης (μέγεθος), τύπος εδάφους ή μείγματος

Ορισμός και είδη σπορείου

Ερώτηση: Τι είναι το σπορείο; Πόσα είδη σπορείων υπάρχουν;

Απάντηση:

• §3.3 α) Σπορεία: σπορείο είναι ένας χώρος υπαίθριος ή κλειστός που φιλοξενεί για μικρό συνήθως διάστημα τα νεαρά φυτά (φυντάνια), μέχρι να αποκτήσουν ορισμένο μέγεθος και να μεταφυτευτούν.
• Είδη σπορείων: 1. υπαίθριο σπορείο· 2. κλειστό σπορείο (πρόχειρη ή μόνιμη κατασκευή με διαφανή κάλυψη).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σπορείο είναι ένας χώρος υπαίθριος ή κλειστός που φιλοξενεί, για ένα συνήθως μικρό χρονικό διάστημα, τα νεαρά φυτά (φυντάνια), μέχρι να αποκτήσουν ορισμένο μέγεθος και να είναι έτοιμα να μεταφυτευτούν είτε σε δοχεία είτε στο έδαφος, στο ύπαιθρο ή στο θερμοκήπιο. Υπάρχουν δύο είδη σπορείων: 1) Το υπαίθριο σπορείο: ένα μικρό τμήμα του εδάφους που χρειάζεται μεγαλύτερη φροντίδα (πλήρως απαλλαγμένο από ζιζάνια, με δομή βελτιωμένη με άμμο και κοπριά, προσεκτική κατεργασία)· σε αυτό πολλαπλασιάζονται φυτά ανθεκτικά στις συνθήκες της υπαίθρου και στη μεταφύτευση με γυμνή ρίζα. 2) Το κλειστό σπορείο: κάθε κατασκευή, πρόχειρη ή μόνιμη, της οποίας η οροφή ή και οι πλευρές καλύπτονται με διαφανές υλικό. Πρόχειρη κατασκευή είναι π.χ. ένα υπαίθριο σπορείο με ξύλινους πασσάλους και διαφανές πλαστικό, ενώ μόνιμη υψηλών προδιαγραφών είναι το θερμοκήπιο-σπορείο από μέταλλο και γυαλί, με αυτοματισμούς για πλήρη έλεγχο των συνθηκών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• 2 είδη: υπαίθριο και κλειστό σπορείο (πρόχειρο ή μόνιμο θερμοκήπιο-σπορείο)

Υλικά μείγματος σποράς/φύτευσης

Ερώτηση: Ποια υλικά χρησιμοποιούνται για την κατασκευή ενός μείγματος; Περιγράψτε συνοπτικά τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους.

Απάντηση:

• §3.3 γ) Μείγματα σποράς και ανάπτυξης: το σκέτο χώμα μπορεί να είναι ακατάλληλο ως προς τη δομή και την καθαρότητα.
• Τα βασικά υλικά για να φτιάξει ο παραγωγός μόνος του ένα μείγμα είναι: έδαφος (χώμα), τύρφη, κοπριά και άμμος ποταμίσια.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα βασικά υλικά για την κατασκευή ενός μείγματος σποράς και ανάπτυξης είναι: 1) Έδαφος (χώμα): πρέπει να μην προέρχεται από προηγούμενες καλλιέργειες (κίνδυνος ασθενειών) και να έχει καλή δομή και γονιμότητα. 2) Τύρφη: οργανικό υλικό στείρο σε παθογόνα μικρόβια αλλά μικρής γονιμότητας και με χαμηλό pH· αν προστεθεί σε μεγάλες ποσότητες, χρειάζεται προσθήκη λιπασμάτων και ασβεστίου. 3) Κοπριά: το πιο γόνιμο οργανικό υλικό, που θέλει όμως προσεκτικούς χειρισμούς· η καλύτερη είναι των μηρυκαστικών (πρόβατο, κατσίκα, αγελάδα) και των μονόπλων (άλογο, γαϊδούρι), ενώ της κότας και του χοίρου έχει πολλά άλατα και πρέπει να αποφεύγεται στα σπορεία· πρέπει να είναι «χωνεμένη» (ζυμωμένη), και ξερή δε σημαίνει χωνεμένη. 4) Άμμος ποταμίσια: ανόργανο υλικό που βελτιώνει τη δομή, εξασφαλίζοντας καλό αερισμό και στράγγιση· πρέπει να είναι ποταμίσια, γιατί η θαλασσινή περιέχει αλάτι που δρα τοξικά στα φυτά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• 4 υλικά: έδαφος, τύρφη, κοπριά (χωνεμένη), άμμος ποταμίσια (όχι θαλασσινή)

Στόχοι κλαδέματος

Ερώτηση: Ποιους στόχους εξυπηρετεί το κλάδεμα των φυτών; Δώστε παραδείγματα.

Απάντηση:

• §3.5 Κλαδέματα: το βιβλίο διακρίνει δύο στόχους του κλαδέματος: το αισθητικό σχήμα στα ανθοκομικά φυτά και τη μεγιστοποίηση των αποδόσεων και της ποιότητας.
• Βασική αρχή: η εξισορρόπηση φορτίου (καρποί ή λουλούδια) και βλάστησης (βλαστοί, φύλλα)· άλλοι λόγοι: εκμετάλλευση του όγκου του θερμοκηπίου, αερισμός και φωτισμός, χώρος για τις άλλες περιποιήσεις.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το κλάδεμα εξυπηρετεί δύο στόχους: 1) Αφορά μόνο στα ανθοκομικά φυτά: να τους δώσουμε ένα συγκεκριμένο σχήμα για λόγους αισθητικής (π.χ. φυτά σε μπορντούρα που ψαλιδίζονται τακτικά ώστε να έχουν όλα το ίδιο μέγεθος και σχήμα). 2) Να μεγιστοποιηθούν οι αποδόσεις και να βελτιωθεί η ποιότητα του προϊόντος: αφορά σε λαχανικά του θερμοκηπίου (τομάτα, πιπεριά, αγγούρι, πεπόνι) και σε ανθοκομικά όπως η τριανταφυλλιά, που κλαδεύεται για να δώσει τριαντάφυλλα υψηλών προδιαγραφών με μακρύ στέλεχος. Βασική αρχή είναι η εξισορρόπηση φορτίου και βλάστησης: μια ακλάδευτη τριανταφυλλιά δίνει πολλά μικρά τριαντάφυλλα, γιατί το ίδιο ριζικό σύστημα πρέπει να θρέψει πολύ περισσότερα μέρη. Άλλοι λόγοι κλαδέματος είναι: η εκμετάλλευση του όγκου του θερμοκηπίου (π.χ. στην τομάτα αφήνουμε μόνο τον κεντρικό βλαστό), η εξασφάλιση καλού αερισμού και φωτισμού όταν η βλάστηση είναι πολύ μεγάλη, και η δημιουργία χώρου για τις υπόλοιπες περιποιήσεις (φυτοπροστασία, υποβοήθηση καρπόδεσης). Είδη κλαδέματος: βλαστολόγημα, κορυφολόγημα, αποφύλλωση, αφαίρεση ανθέων ή καρπών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• 2 στόχοι: αισθητικό σχήμα (ανθοκομικά) και μέγιστη απόδοση και ποιότητα (τομάτα, τριανταφυλλιά)· αρχή: εξισορρόπηση φορτίου-βλάστησης

Φυτορμόνες: διατροφή και περιβάλλον

Ερώτηση: Ποια είναι η σχέση των φυτορμονών με τη διατροφή μας και το περιβάλλον;

Απάντηση:

• §3.6 γ) Υποβοήθηση της καρπόδεσης: στο θερμοκήπιο εκτός εποχής οι χαμηλές θερμοκρασίες (<13°C) εμποδίζουν τη γονιμοποίηση· η θέρμανση είναι πολύ δαπανηρή, γι' αυτό χρησιμοποιούνται φυτορμόνες για την καρπόδεση.
• Το βιβλίο τονίζει ότι η χρήση φυτορμονών για την καρπόδεση δεν έχει καμία επίπτωση στον άνθρωπο και στο περιβάλλον και ότι οι φυτορμόνες («φυτορρυθμιστικές ουσίες») δεν έχουν σχέση με τις ορμόνες του ανθρώπου και των ζώων.
• Επηρεάζουν όμως την ποιότητα: η «ορμονιασμένη» τομάτα (β-NAA) δεν έχει τη γεύση και το άρωμα της φυσιολογικής, δεν έχει σπόρους και μπορεί να έχει κενά στο εσωτερικό της.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι φυτορμόνες (το κανονικό τους όνομα είναι «φυτορρυθμιστικές ουσίες») χρησιμοποιούνται για την υποβοήθηση της καρπόδεσης στα λαχανικά που καλλιεργούνται εκτός εποχής στο θερμοκήπιο, όταν οι θερμοκρασίες είναι απαγορευτικές για τη γονιμοποίηση (π.χ. κάτω από 13°C στην τομάτα) και η θέρμανση είναι πολύ ακριβή. Η χρήση τους για την καρπόδεση δεν έχει καμία απολύτως επίπτωση στον άνθρωπο και στο περιβάλλον, και δεν υπάρχει καμία σχέση μεταξύ των φυτορμονών και των ορμονών του ανθρώπου και των ζώων. Αυτό δε σημαίνει ότι δεν επηρεάζουν την ποιότητα του προϊόντος: μια τομάτα που αναπτύχθηκε με τη φυτορμόνη β-NAA (β-ναφθοξυοξικό οξύ) δεν έχει τη γεύση και το άρωμα μιας τομάτας που ωρίμασε φυσιολογικά μετά από γονιμοποίηση, δεν έχει σπόρους και συχνά δεν είναι συμπαγής αλλά παρουσιάζει κενά στο εσωτερικό της. Είναι δηλαδή προϊόν ποιοτικά υποβαθμισμένο, όχι όμως επικίνδυνο για την υγεία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Χρήση για καρπόδεση στο θερμοκήπιο· καμία επίπτωση σε άνθρωπο και περιβάλλον· καμία σχέση με τις ορμόνες ανθρώπου και ζώων· ποιοτική υποβάθμιση (γεύση, άρωμα, χωρίς σπόρους, κενά)

Πλεονεκτήματα υδροπονικής καλλιέργειας

Ερώτηση: Αναφέρετε τα πλεονεκτήματα της υδροπονικής καλλιέργειας.

Απάντηση:

• §3.8.1 Εκτάσεις, πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα: το βιβλίο απαριθμεί τέσσερα πλεονεκτήματα της υδροπονικής καλλιέργειας.
• Έλεγχος της θρέψης με ακρίβεια (ομοιογενές διάλυμα), καλλιέργεια σε περιοχές όπου δεν είναι δυνατή στο έδαφος, εύκολη απολύμανση χωρίς ασθένειες εδάφους, εύκολη θέρμανση του διαλύματος.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα πλεονεκτήματα της υδροπονικής καλλιέργειας είναι: 1) Επειδή το θρεπτικό διάλυμα είναι ομοιογενές (σε αντίθεση με το χώμα), η δειγματοληψία, η ανάλυση και η ρύθμιση των συστατικών του είναι εύκολη και η θρέψη των φυτών ελέγχεται με μεγάλη ακρίβεια· έτσι η παραγωγή είναι μεγάλη, η ποιότητα άριστη και εξοικονομείται λίπασμα και νερό. 2) Μπορούν να γίνουν καλλιέργειες σε περιοχές όπου η καλλιέργεια στο έδαφος δεν είναι δυνατή, π.χ. σε έρημα μέρη ή σε ρηχά ή αλμυρά εδάφη. 3) Η απολύμανση του διαλύματος είναι εύκολη και μπορεί να καλλιεργείται συνέχεια το ίδιο είδος φυτού χωρίς κίνδυνο ασθενειών εδάφους. 4) Το θρεπτικό διάλυμα, ακόμη και σε περιοχές με χαμηλή θερμοκρασία, θερμαίνεται εύκολα, κάτι που βοηθά την ανάπτυξη και αυξάνει την παραγωγή και την πρωιμότητα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• 4 πλεονεκτήματα: ακριβής έλεγχος θρέψης (παραγωγή, ποιότητα, οικονομία νερού-λιπάσματος), καλλιέργεια σε ακατάλληλα εδάφη, εύκολη απολύμανση, εύκολη θέρμανση διαλύματος

Ρύθμιση χρόνου άνθησης

Ερώτηση: Με ποιο τρόπο ρυθμίζεται ο χρόνος άνθησης των φυτών; Αναφέρετε τα μέσα που χρησιμοποιούνται.

Απάντηση:

• §3.9 Ρύθμιση του χρόνου άνθησης: ο βασικός παράγοντας στον οποίο επεμβαίνουμε είναι η φωτοπερίοδος, δηλαδή η διάρκεια της ημέρας σε ένα εικοσιτετράωρο.
• Επιμήκυνση της ημέρας: τεχνητός φωτισμός με λαμπτήρες φθορισμού και πυρακτώσεως σε αναλογία 2:1, με χρονοδιακόπτη. Σμίκρυνση της ημέρας: κάλυψη των φυτών ορισμένες ώρες με μαύρο πλαστικό αδιαπέραστο από το φως.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο χρόνος άνθησης ρυθμίζεται με επέμβαση κυρίως στη φωτοπερίοδο, δηλαδή στη διάρκεια της ημέρας σε ένα εικοσιτετράωρο. Π.χ. το χρυσάνθεμο αναπτύσσεται σε συνθήκες μεγάλης ημέρας και ανθίζει όταν η ημέρα γίνει περίπου ίση με τη νύχτα· δημιουργώντας τεχνητά αυτές τις συνθήκες πετυχαίνουμε άνθηση σε άλλη περίοδο εκτός από τον Οκτώβριο. Μέσα: 1) για επιμήκυνση της ημέρας χρησιμοποιείται τεχνητός φωτισμός με κοινούς λαμπτήρες φθορισμού (οικονομικότεροι) και πυρακτώσεως, σε αναλογία 2:1, ώστε το φάσμα να πλησιάζει αυτό του ήλιου· η διάρκεια ρυθμίζεται με απλό χρονοδιακόπτη· 2) για σμίκρυνση της ημέρας τα φυτά καλύπτονται ορισμένες ώρες με μαύρο πλαστικό αδιαπέραστο από το φως· αυτό είναι πιο δύσκολο, γιατί ο αυτοματισμός ανοίγματος-κλεισίματος του πλαστικού είναι πιο πολύπλοκος και ακριβός από το χρονοδιακόπτη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Βασικός παράγοντας: φωτοπερίοδος· μέσα: λαμπτήρες φθορισμού και πυρακτώσεως (2:1) με χρονοδιακόπτη για επιμήκυνση, μαύρο πλαστικό για σμίκρυνση της ημέρας

Επιλογές παραγωγής νάνων φυτών

Ερώτηση: Ποιες επιλογές υπάρχουν για την παραγωγή νάνων φυτών;

Απάντηση:

• §3.10. Νάνα φυτά παράγονται με καλλιεργητικούς χειρισμούς (κλαδέματα, στέρηση νερού/θρεπτικών — μπονσάι), με χημικές ουσίες επιβράδυνσης βλάστησης (chlormequat σε γαρδένια/φίκο), και με χρήση γενετικού υλικού (νάνες ποικιλίες φασολιού).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Υπάρχουν τρεις επιλογές για την παραγωγή νάνων φυτών: (1) κατάλληλοι καλλιεργητικοί χειρισμοί, όπως κλαδέματα και τεχνητή στέρηση νερού/θρεπτικών στοιχείων (π.χ. στην τεχνική του μπονσάι), (2) χρήση χημικών ουσιών που προκαλούν επιβράδυνση της βλάστησης, όπως το chlormequat, σε καλλωπιστικά φυτά όπως η γαρδένια και ο φίκος βενιαμίν (η επίδραση είναι προσωρινή), και (3) χρησιμοποίηση γενετικού υλικού με κληρονομική τάση μικρής ανάπτυξης, όπως οι νάνες ποικιλίες φασολιού, σε αντίθεση με τις αναρριχώμενες ποικιλίες μεγάλου ύψους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• 3 επιλογές: καλλιεργητικοί χειρισμοί (μπονσάι), χημικοί επιβραδυντές (chlormequat), γενετικό υλικό (νάνες ποικιλίες)