Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 1 (1-12) (σελ. 28) – ΦΑΡΜΑΚΟΓΝΩΣΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 1 (1-12)

Πλήρεις λύσεις των 12 ερωτήσεων του κεφαλαίου 1 — η έννοια της δρόγης, η επιλογή των φαρμακευτικών φυτών, η Συστηματική Βοτανική και η επίσημη ονοματολογία, η Δρογογεωγραφία, οι παράγοντες της συλλογής, οι τρόποι ξήρανσης, η σταθεροποίηση, η λυοφιλοποίηση, η αποθήκευση, οι μέθοδοι παραλαβής και η χρωματογραφία.

Ερώτηση 1 — Ο όρος δρόγη

Ερώτηση: Τι εννοούμε με τον όρο δρόγη;

Απάντηση:

• Ο ορισμός (σελ. 16): δρόγη είναι όρος που συνδέεται με τα φαρμακευτικά κυρίως φυτά, αλλά συχνά και με εκείνα που έχουν κάποια άλλη χρήση, καθώς και με αντίστοιχα ζωϊκής προέλευσης ή ορυκτά.

  Το κρίσιμο σημείο — δρόγη είναι το ΜΕΡΟΣ, όχι ο οργανισμός: δρόγη είναι μόνο το μέρος του φυτικού ή ζωϊκού οργανισμού, π.χ. φύλλα, ή φλοιός ή σπέρματα ή άλλο όργανο του φυτού ή ζώου που χρησιμοποιείται, για τη θεραπευτική ή άλλη δράση του.

  Τι ακόμη χαρακτηρίζεται δρόγη: επίσης, δρόγες χαρακτηρίζονται τα εκκρίματα, είτε παθολογικά είτε φυσιολογικά, π.χ. ρητίνες, καθώς και τα προϊόντα εκχύλισης.

  Γιατί μας ενδιαφέρει: στις δρόγες είναι συγκεντρωμένες εκείνες οι ουσίες στις οποίες οφείλεται η δράση του φυτού· μερικές φορές είναι πιθανόν οι ουσίες να βρίσκονται και σε δεύτερο μέρος του φυτού, όπως τα αλκαλοειδή του φυτού Atropa belladonna, που βρίσκονται και στις ρίζες και στα φύλλα.

  Η ετυμολογική συνέχεια: από τη λέξη δρόγη προκύπτει ο όρος drugs και τα ελληνικά και ξένα παράγωγά της, π.χ. δρογοχημεία, drugstore.

  Το πλαίσιο: η Φαρμακογνωσία ασχολείται με τα φυσικά προϊόντα και καθετί που τα αφορά και ειδικότερα με τις δρόγες — και πριν φτάσουν οι δρόγες στο πεδίο της φυτοχημικής μελέτης, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη ορισμένες γνώσεις που τις αφορούν: πώς επιλέγεται για μελέτη ένα φυτό, πότε συλλέγεται, πώς αποθηκεύεται, πώς ελέγχεται η ποιότητά του, πώς παίρνουμε απ' αυτό τις ωφέλιμες ουσίες.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Δρόγη είναι όρος που συνδέεται κυρίως με τα φαρμακευτικά φυτά, αλλά και με φυτά άλλης χρήσης, καθώς και με αντίστοιχα προϊόντα ζωϊκής προέλευσης ή ορυκτά. Δρόγη είναι μόνο το μέρος του φυτικού ή ζωϊκού οργανισμού — φύλλα, φλοιός, σπέρματα ή άλλο όργανο — που χρησιμοποιείται για τη θεραπευτική ή άλλη δράση του, ενώ δρόγες χαρακτηρίζονται και τα εκκρίματα, φυσιολογικά ή παθολογικά, όπως οι ρητίνες, καθώς και τα προϊόντα εκχύλισης. Στις δρόγες είναι συγκεντρωμένες οι ουσίες στις οποίες οφείλεται η δράση του φυτού. Από τη λέξη δρόγη προκύπτει και ο όρος drugs, με παράγωγα όπως δρογοχημεία και drugstore.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Επιλογή φαρμακευτικών φυτών

Ερώτηση: Πώς επιλέγονται τα φαρμακευτικά φυτά;

Απάντηση:

• Οι πέντε λόγοι (σελ. 16-17): οι λόγοι και οι αφορμές που προκάλεσαν τη μελέτη και τη χρήση των φαρμακευτικών φυτών είναι διάφοροι· οι κυριότεροι που ισχύουν μέχρι σήμερα είναι οι παρακάτω:

  1. Η λαϊκή θεραπευτική: ένας μεγάλος αριθμός φυτών —ίσως ο μεγαλύτερος— προέρχεται από τη λαϊκή θεραπευτική· είναι οι γνώσεις που πέρασαν από γενιά σε γενιά, κυρίως προφορικά· ακόμα και σήμερα υπάρχουν κάποιες φυλές που ο πολιτισμός δεν τις έχει αγγίξει, αλλά κατέχουν θαυμαστές γνώσεις για τις ιδιότητες των φυτών· οι γνώσεις αυτές βασίζονται στην εμπειρία χρόνων, μάλλον αιώνων, και παρόλη την παντελή έλλειψη επαφής με την επιστήμη, αποδεικνύονται αποτελεσματικές· αρκετά τέτοια φυτά, όταν μελετήθηκαν με επιστημονική μεθοδολογία, δικαιολόγησαν τη χρήση τους.

  2. Η βιβλιογραφία: δηλαδή ό,τι έχει δημοσιευθεί από αρχαίους μέχρι και σύγχρονους σχετικούς συγγραφείς, ιστορικούς ή γενικά μελετητές, ήταν πάντα μια πηγή απ' όπου αντλούσαν θέματα μελέτης οι ερευνητές.

  3. Η περιβάλλουσα φύση: προσφέρει πιο εύκολα στον ερευνητή τα είδη της χλωρίδας της για μελέτη και φαίνεται λογικό —αν όχι και ηθικά επιβεβλημένο— να ασχολείται ο επιστήμων κατά κύριο λόγο με τα προϊόντα της πατρίδας του.

  4. Η στοχευμένη επιλογή: είναι η περίπτωση μελέτης ενός νέου φυτού, το οποίο συγγενεύει βοτανικά με κάποιο άλλο, του οποίου είναι ήδη γνωστές οι ιδιότητες και που προφανώς θα υπάρχει σε αφθονία.

  5. Η τυχαία επιλογή.

  Η λογική τους: οι τρεις πρώτοι λόγοι αντλούν από συσσωρευμένη γνώση (προφορική παράδοση, γραπτές πηγές, τοπική χλωρίδα), ο τέταρτος από τη βοτανική συγγένεια και ο πέμπτος από την τύχη.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι κυριότεροι λόγοι επιλογής είναι πέντε. Πρώτος και ίσως σημαντικότερος είναι η λαϊκή θεραπευτική, δηλαδή γνώσεις που πέρασαν προφορικά από γενιά σε γενιά και, παρά την έλλειψη επαφής με την επιστήμη, αποδεικνύονται αποτελεσματικές, αφού πολλά τέτοια φυτά δικαιολόγησαν τη χρήση τους όταν μελετήθηκαν επιστημονικά. Δεύτερος είναι η βιβλιογραφία, από αρχαίους μέχρι σύγχρονους συγγραφείς. Τρίτος η περιβάλλουσα φύση, καθώς είναι λογικό ο επιστήμονας να ασχολείται κυρίως με τα προϊόντα της πατρίδας του. Τέταρτος η στοχευμένη επιλογή ενός φυτού που συγγενεύει βοτανικά με κάποιο άλλο γνωστών ιδιοτήτων και υπάρχει σε αφθονία, και πέμπτος η τυχαία επιλογή.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Η Συστηματική Βοτανική

Ερώτηση: Με τι ασχολείται η Συστηματική Βοτανική;

Απάντηση:

• Η απάντηση (σελ. 17): είναι απολύτως απαραίτητο να γνωρίζουμε για ποια δρόγη πρόκειται· η Συστηματική Βοτανική θα αναγνωρίσει και θα καθορίσει το όνομα της δρόγης.

  Δηλαδή: η Συστηματική Βοτανική ασχολείται με την ταυτοποίηση της δρόγης — την αναγνώριση του φυτού και τον καθορισμό του ονόματός του.

  Πού συνδέεται με το υπόλοιπο βιβλίο: το ίδιο το κείμενο παραπέμπει (Βλέπε επίσης: Δεύτερο Μέρος - Κεφάλαιο 9 - Ενότητα 1.2), δηλαδή στο κεφάλαιο της ταξινόμησης των φυτών.

  Το αποτέλεσμα της δουλειάς της: επίσημα και διεθνώς κάθε δρόγη αναφέρεται με το όνομα του γένους και του είδους που συμπληρώνονται με τα αρχικά του ονόματος του ερευνητή που την χαρακτήρισε και πάντα στη λατινική γλώσσα, π.χ. Anethum graveolens L.

  Γιατί είναι απαραίτητη: συχνά ένα λαϊκό όνομα δίνεται σε δύο διαφορετικά φυτά ή πάλι το ίδιο φυτό βαφτίζεται με περισσότερα λαϊκά ονόματα — άρα μόνο η βοτανική ταυτοποίηση εξασφαλίζει ότι μιλάμε για το ίδιο φυτό· και στους προκαταρκτικούς ελέγχους ο βοτανικός έλεγχος (μακροσκοπικός και μικροσκοπικός) θα εξασφαλίσει την απουσία νοθειών, που ειδικότερα συμβαίνει στις ακριβές δρόγες με παρεμφερή φυτά ή και προσμίξεις άλλων οργάνων από το ίδιο φυτό (σελ. 23).

  Η διάκριση από τις γειτονικές επιστήμες | Επιστήμη | Αντικείμενο | |---|---| | Συστηματική Βοτανική | αναγνώριση και όνομα της δρόγης | | Δρογογεωγραφία | πού ευδοκιμεί / πού βρίσκεται το φυτό | | Γεωπονική | τύπος εδάφους, υγρασία, εποχή σποράς | | Φαρμακογνωσία | έλεγχος των χημικών συστατικών και αξιολόγηση της ποιότητας |

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η Συστηματική Βοτανική ασχολείται με την ταυτοποίηση της δρόγης: αναγνωρίζει το φυτό και καθορίζει το όνομά του. Αυτό είναι απολύτως απαραίτητο, γιατί συχνά ένα λαϊκό όνομα δίνεται σε δύο διαφορετικά φυτά ή το ίδιο φυτό έχει πολλά λαϊκά ονόματα, οπότε μόνο η βοτανική ταυτοποίηση εξασφαλίζει ότι πρόκειται για το σωστό είδος. Το αποτέλεσμά της είναι η επίσημη διεθνής ονομασία, με γένος και είδος στα λατινικά και τα αρχικά του ερευνητή που χαρακτήρισε το φυτό.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — Το επίσημο όνομα κάθε φυτού

Ερώτηση: Πώς αναφέρεται επίσημα το όνομα κάθε φυτού;

Απάντηση:

• Ο κανόνας (σελ. 17): επίσημα και διεθνώς κάθε δρόγη αναφέρεται με το όνομα του γένους και του είδους που συμπληρώνονται με τα αρχικά του ονόματος του ερευνητή που την χαρακτήρισε και πάντα στη λατινική γλώσσα, π.χ. Anethum graveolens L.

  Η ορθογραφία: το πρώτο γράμμα του ονόματος του γένους γράφεται με κεφαλαίο και ακολουθεί το όνομα του είδους.

  Ανάλυση του παραδείγματος | Τμήμα | Παράδειγμα | |---|---| | Γένος (με κεφαλαίο) | Anethum | | Είδος (με μικρό) | graveolens | | Αρχικά του ερευνητή | L. (Linnaeus) |

  Τα άλλα ονόματα που κυκλοφορούν

  • Εθνικά επίσημα και κοινά λαϊκά: σε κάθε χώρα χρησιμοποιούνται και τα εθνικά επίσημα, όπως και τα κοινά λαϊκά ονόματα· η αδυναμία τους: συχνά ένα λαϊκό όνομα δίνεται σε δύο διαφορετικά φυτά ή πάλι το ίδιο φυτό βαφτίζεται με περισσότερα λαϊκά ονόματα.
  • Εμπορικά: υπάρχουν και τα εμπορικά ονόματα των δρογών, που είναι γνωστά στο εμπόριο και προέρχονται συνήθως από γεωγραφικές τοποθεσίες, π.χ. αλεξανδρινά φύλλα σέννης ή φύλλα Tinnevely σέννης, που αντιστοιχούν σε 2 διαφορετικά είδη· εμπορικά ονόματα μπορεί να δίνονται και για άλλους λόγους, όπως για το χρώμα, π.χ. κόκκινη κιγχόνη (Cinchona succirubra) ή κίτρινη κιγχόνη (Cinchona calisaya).

  Γιατί επιμένουμε στο επίσημο: είναι απολύτως απαραίτητο να γνωρίζουμε για ποια δρόγη πρόκειται — μόνο η λατινική διώνυμη ονομασία είναι μονοσήμαντη διεθνώς, ενώ τα λαϊκά και τα εμπορικά ονόματα μπορούν να παραπέμπουν σε διαφορετικά είδη.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Επίσημα και διεθνώς κάθε φυτό αναφέρεται με το όνομα του γένους και του είδους, συμπληρωμένα με τα αρχικά του ονόματος του ερευνητή που το χαρακτήρισε, και πάντα στη λατινική γλώσσα — για παράδειγμα Anethum graveolens L. Το πρώτο γράμμα του γένους γράφεται με κεφαλαίο και ακολουθεί το όνομα του είδους. Παράλληλα υπάρχουν τα εθνικά επίσημα και τα κοινά λαϊκά ονόματα, που όμως συχνά δίνονται σε δύο διαφορετικά φυτά ή αποδίδονται πολλαπλά στο ίδιο φυτό, καθώς και τα εμπορικά ονόματα, που προέρχονται από γεωγραφικές τοποθεσίες ή από το χρώμα, όπως τα αλεξανδρινά φύλλα σέννης ή η κόκκινη και η κίτρινη κιγχόνη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 5 — Η Δρογογεωγραφία

Ερώτηση: Με τι ασχολείται η Δρογογεωγραφία;

Απάντηση:

• Η απάντηση (σελ. 18): η Δρογογεωγραφία, που έχει διαπιστώσει τις τοποθεσίες όπου ευδοκιμούν τα διάφορα φυτικά είδη ανάλογα με τις γεωγραφικές ζώνες και το κλίμα ή μικροκλίμα κάθε περιοχής, θα καθορίσει την τοποθεσία όπου μπορεί να ανευρεθεί ένα αυτοφυές φυτό ή όπου μπορεί να ευδοκιμήσει η καλλιέργειά του.

  Δηλαδή απαντά σε δύο ερωτήματα

  1. Πού θα βρω το φυτό στη φύση (αυτοφυές)·
  2. Πού θα το καλλιεργήσω με επιτυχία.

  Με βάση τι: τις γεωγραφικές ζώνες και το κλίμα ή μικροκλίμα κάθε περιοχής — και μικροκλίμα είναι το κλίμα μιας μικρής περιοχής μέσα σε μια μεγαλύτερη περιοχή (σελ. 19).

  Ο καταμερισμός με τις άλλες επιστήμες: η παραγωγή και καλλιέργεια των φυτών αφορά κατά κύριο λόγο τη Γεωπονική, που θα ορίσει τον τύπο του εδάφους, την υγρασία, την εποχή σποράς· η Φαρμακογνωσία συνδέεται μ' αυτές μέσω του ελέγχου των χημικών συστατικών των φυτών, ώστε να αξιολογηθεί η ποιότητά τους.

  Γιατί έχει σημασία για τη δρόγη: το κλίμα και το μικροκλίμα, καθώς και κάποιες απρόοπτες μεταβολές του, μπορεί να επηρεάσουν τα συστατικά των φυτών, ενώ η γεωγραφική περιοχή καθορίζει και τον χρόνο συλλογής — δεν ανθίζουν ταυτόχρονα τα φυτά ενός είδους· σε μία περιοχή βορειότερη θα ανθίσουν σε διαφορετική χρονική περίοδο από μία νοτιότερη (σελ. 19).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η Δρογογεωγραφία έχει διαπιστώσει τις τοποθεσίες όπου ευδοκιμούν τα διάφορα φυτικά είδη, ανάλογα με τις γεωγραφικές ζώνες και το κλίμα ή μικροκλίμα κάθε περιοχής, και έτσι καθορίζει πού μπορεί να ανευρεθεί ένα αυτοφυές φυτό ή πού μπορεί να ευδοκιμήσει η καλλιέργειά του. Συμπληρώνει τη Γεωπονική, που ορίζει τον τύπο του εδάφους, την υγρασία και την εποχή σποράς, ενώ η Φαρμακογνωσία συνδέεται και με τις δύο μέσω του ελέγχου των χημικών συστατικών για την αξιολόγηση της ποιότητας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 6 — Παράγοντες για τη συλλογή των φυτών

Ερώτηση: Ποιους παράγοντες πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη για τη συλλογή των φυτών;

Απάντηση:

• Το ζητούμενο (σελ. 18): ο χρόνος της συλλογής είναι πολύ σημαντικός, ώστε να επιλεγεί η χρονική στιγμή όπου το φυτό περιέχει το μεγαλύτερο ποσοστό των επιθυμητών συστατικών, γιατί πολλοί παράγοντες επηρεάζουν την περιεκτικότητά τους.

  Οι επτά παράγοντες (σελ. 18-19)

  1. Η επιλογή του καλύτερου είδους: αν και μερικά φυτά που ανήκουν στο ίδιο γένος έχουν παρόμοια συστατικά, εντούτοις κάποια είδη είναι πλουσιότερα σ' αυτά.
  2. Η ηλικία του φυτού: για παράδειγμα, φλοιός της κιγχόνης συλλέγεται όταν το δέντρο φτάσει σε ηλικία από 9 έως 50 ετών.
  3. Η εποχή του χρόνου: κατά γενικό κανόνα τα φύλλα συλλέγονται πριν την ανθοφορία, τα άνθη πριν να αρχίσουν να μαραίνονται, οι καρποί όταν είναι ώριμοι, τα σπέρματα όταν ξηραίνεται το φυτό, οι ρίζες εκτός περιόδου βλάστησης, οι φλοιοί σχεδόν όλες τις εποχές· υπάρχουν πίνακες που υποδεικνύουν την κατάλληλη εποχή για συλλογή κάθε δρόγης.
  4. Η ώρα της ημέρας: σε μερικές περιπτώσεις είναι σημαντική· για παράδειγμα, τα άνθη του γιασεμιού πρέπει να συλλέγονται πριν βγει ο ήλιος, γιατί αργότερα χάνεται το άρωμά τους.
  5. Η γεωγραφική περιοχή: δεν ανθίζουν ταυτόχρονα τα φυτά ενός είδους· σε μία περιοχή βορειότερη θα ανθίσουν σε διαφορετική χρονική περίοδο από μία νοτιότερη.
  6. Το κλίμα και το μικροκλίμα (δηλαδή το κλίμα μιας μικρής περιοχής μέσα σε μια μεγαλύτερη περιοχή), καθώς και κάποιες απρόοπτες μεταβολές του, μπορεί να επηρεάσουν τα συστατικά των φυτών.
  7. Η ποιότητα του εδάφους μπορεί να αυξήσει ή να ελαττώσει την παρουσία κάποιων συστατικών.

  Η οικολογική μέριμνα: πρέπει να προσέχουμε κατά τη συλλογή να μην καταστρέφουμε τα στελέχη ολόκληρα, ούτε να συλλέγουμε όσα βρίσκουμε, κυρίως αν τα φυτά είναι σπάνια, για να μην καταστραφεί η χλωρίδα και εξαφανισθούν τα είδη.

  Ο ρόλος της Φαρμακογνωσίας: μελετώντας με ποιοτικούς και ποσοτικούς ελέγχους την παρουσία των συστατικών μπορεί να καθορίσει τον κατάλληλο χρόνο της συλλογής· συνήθως μελετά την περιεκτικότητα σε πολλές περιοχές, είδη, διαφορετικά κλίματα, εποχές κτλ., και βοηθάει στην ιδανικότερη λύση.

  Και το πού: η συλλογή των δρογών γίνεται είτε από αυτοφυή φυτά είτε από καλλιέργειες.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι παράγοντες που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη είναι επτά: η επιλογή του καλύτερου είδους, αφού μέσα στο ίδιο γένος κάποια είδη είναι πλουσιότερα σε συστατικά· η ηλικία του φυτού, όπως ο φλοιός κιγχόνης που συλλέγεται σε δέντρα ηλικίας 9 έως 50 ετών· η εποχή του χρόνου, με τα φύλλα πριν την ανθοφορία, τα άνθη πριν μαραθούν, τους καρπούς ώριμους, τα σπέρματα όταν ξηραίνεται το φυτό και τις ρίζες εκτός βλάστησης· η ώρα της ημέρας, όπως τα άνθη του γιασεμιού που συλλέγονται πριν βγει ο ήλιος· η γεωγραφική περιοχή· το κλίμα και το μικροκλίμα· και η ποιότητα του εδάφους. Παράλληλα, δεν πρέπει να καταστρέφονται ολόκληρα στελέχη ούτε να συλλέγονται όλα τα φυτά, ιδίως σπάνια, ώστε να μην καταστραφεί η χλωρίδα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 7 — Τρόποι ξήρανσης των δρογών

Ερώτηση: Με ποιους τρόπους ξηραίνονται οι δρόγες;

Απάντηση:

• Γιατί ξηραίνονται (σελ. 19-20): στις περισσότερες περιπτώσεις τα φυτά, αφού κοπούν σε μικρότερα κομμάτια, ξηραίνονται πριν χρησιμοποιηθούν, για να απομακρυνθεί η υγρασία· ο λόγος είναι η παρουσία των ενζύμων — αυτά σε υγρό περιβάλλον επιδρούν στα συστατικά και τα αλλοιώνουν. Τα υπόγεια μέρη του φυτού, π.χ. οι ρίζες και τα ριζώματα, πρέπει να πλυθούν από το χώμα και να κοπούν σε όσο το δυνατόν πιο μικρά κομμάτια.

  Οι πέντε τρόποι

  1. Συνήθως γίνεται σε σκιερό και καλά αεριζόμενο μέρος, όπου απλώνονται τα φυτά.
  2. Στον ήλιο, όταν τα φυτά είναι ανθεκτικά και δεν έχουν πτητικά συστατικά.
  3. Η ξήρανση μπορεί να γίνει, αφού απλωθούν τα φυτά πάνω σε σχάρες ή άλλα κατάλληλα σκεύη, όπου διαβιβάζεται θερμός αέρας.
  4. Σε κλιβάνους —για μικρές ποσότητες—, όπου έχει μειωθεί η πίεση.
  5. Με λυοφιλοποίηση — υπάρχουν ειδικές συσκευές, οι λυοφιλοποιητές, όπου είναι πολύ χαμηλές η θερμοκρασία (μέχρι –85 βαθμούς Κελσίου) και η πίεση.

  Πότε ΔΕΝ ξηραίνονται: σε μερικές περιπτώσεις, οι δρόγες χρησιμοποιούνται νωπές, όπως συμβαίνει στα βάμματα ομοιοπαθητικών φαρμάκων· η λεβάντα πρέπει να αποσταχθεί για το άρωμά της αμέσως, γι' αυτό συχνά οι αποστακτήρες βρίσκονται δίπλα στις καλλιέργειες.

  Θερμοκρασία και χρόνος: τα φύλλα της δακτυλίτιδας πρέπει να ξηρανθούν αμέσως στους 70 βαθμούς, για να εμποδιστούν τα ένζυμα να διασπάσουν τους γλυκοσίδες που περιέχουν και να μη χάσει η δρόγη τη δραστικότητά της· αντίθετα μερικές φορές η επίδραση των ενζύμων είναι επιθυμητή — τα φύλλα της μέντας αποστάζονται 1 ημέρα μετά τη συλλογή τους, οι ρίζες της βαλεριάνας εκχυλίζονται αφού ξηρανθούν, οι καρποί της βανίλλιας και το μαύρο τσάι χρησιμοποιούνται αφού υποστούν την επίδραση των ενζύμων με τη βοήθεια της υγρασίας.

  Πόσο διαρκεί και πόσο χάνουν: οι δρόγες της ξηράς κατά την ξήρανση χάνουν 75-85% του βάρους ενώ της θάλασσας μέχρι και 90%· τα φυτά σε σκιερό χώρο χρειάζονται από 10 μέρες έως 3 εβδομάδες για να ξηρανθούν — γενικά τα μαζεύουμε όταν η υφή είναι σχετικά στερεή και τρίβονται εύκολα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η ξήρανση γίνεται για να απομακρυνθεί η υγρασία, γιατί τα ένζυμα σε υγρό περιβάλλον αλλοιώνουν τα συστατικά. Οι τρόποι είναι πέντε: σε σκιερό και καλά αεριζόμενο μέρος, όπου απλώνονται τα φυτά· στον ήλιο, όταν τα φυτά είναι ανθεκτικά και δεν έχουν πτητικά συστατικά· πάνω σε σχάρες ή κατάλληλα σκεύη με διαβίβαση θερμού αέρα· σε κλιβάνους με μειωμένη πίεση, για μικρές ποσότητες· και με λυοφιλοποίηση, σε ειδικές συσκευές με πολύ χαμηλή θερμοκρασία και πίεση. Οι δρόγες της ξηράς χάνουν 75-85% του βάρους τους και της θάλασσας έως 90%, ενώ σε σκιερό χώρο απαιτούνται 10 μέρες έως 3 εβδομάδες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 8 — Η σταθεροποίηση

Ερώτηση: Τι είναι η σταθεροποίηση και γιατί γίνεται;

Απάντηση:

• Ο ορισμός (σελ. 21): η απενεργοποίηση των ενζύμων της δρόγης ονομάζεται σταθεροποίηση.

  Γιατί γίνεται: μέχρι να απομακρυνθεί η υγρασία από ένα φυτό, τα ένζυμα που υπάρχουν σ' αυτό προκαλούν βιοχημικές μεταβολές και αλλοιώνουν τα συστατικά· μερικές φορές η επίδραση των ενζύμων είναι επιθυμητή, π.χ. για την ανάπτυξη του αρώματος, όπως συμβαίνει με τους καρπούς της βανίλλιας· τις περισσότερες φορές όμως η επίδραση των ενζύμων είναι επιβλαβής και πρέπει να αποφεύγεται.

  Γιατί πάντα σε υψηλές θερμοκρασίες: γιατί σε πολύ χαμηλές τα ένζυμα αναστέλλουν απλώς τη δράση τους, αλλά δεν απενεργοποιούνται, και όταν ανέβει η θερμοκρασία, συνεχίζουν τις βιοχημικές μετατροπές των συστατικών.

  Πού ΔΕΝ εφαρμόζεται: αυτονόητα, τα αρωματικά φυτά, δηλαδή εκείνα που περιέχουν αιθέρια έλαια, δεν μπορούν να σταθεροποιηθούν, γιατί οι υψηλές θερμοκρασίες θα απομάκρυναν και τις αρωματικές ουσίες τους· το ίδιο ισχύει και για δρόγες που τα συστατικά τους καταστρέφονται από τις υψηλές θερμοκρασίες.

  Οι τέσσερις τρόποι

  1. Με βράζουσα αλκοόλη: η δρόγη εμβαπτίζεται μέσα σε αλκοόλη που βράζει για λίγο· επειδή ο διαλύτης αυτός έχει την ικανότητα να παραλαμβάνει τον μεγαλύτερο αριθμό των συστατικών, αυτή η μέθοδος μπορεί να εφαρμοσθεί μόνο όταν θέλουμε να παρασκευάσουμε αλκοολούχα εκχυλίσματα των φυτών, π.χ. βάμματα.
  2. Με ατμούς αλκοόλης: η δρόγη τοποθετείται σε πλέγμα μέσα σε κλίβανο· από ένα σημείο διοχετεύονται οι ατμοί αλκοόλης και βγαίνουν από το αντίθετο μέρος του κλιβάνου.
  3. Με υδρατμούς: γίνεται όπως και με τους ατμούς αλκοόλης.
  4. Με πολύ θερμό αέρα από τον οποίο έχει απομακρυνθεί η υγρασία: εδώ μπορούν να χρησιμοποιηθούν πολύ ψηλές θερμοκρασίες και η διάρκεια είναι λίγα λεπτά.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σταθεροποίηση είναι η απενεργοποίηση των ενζύμων της δρόγης. Γίνεται γιατί, μέχρι να απομακρυνθεί η υγρασία, τα ένζυμα προκαλούν βιοχημικές μεταβολές και αλλοιώνουν τα συστατικά — αν και σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως στους καρπούς της βανίλλιας, η δράση τους είναι επιθυμητή για την ανάπτυξη του αρώματος. Εκτελείται πάντα σε υψηλές θερμοκρασίες, γιατί στις πολύ χαμηλές τα ένζυμα απλώς αναστέλλουν τη δράση τους και τη συνεχίζουν μόλις ανέβει η θερμοκρασία. Οι τρόποι είναι τέσσερις: με βράζουσα αλκοόλη, με ατμούς αλκοόλης, με υδρατμούς και με πολύ θερμό ξηρό αέρα. Τα αρωματικά φυτά δεν σταθεροποιούνται, γιατί οι υψηλές θερμοκρασίες θα απομάκρυναν τα αιθέρια έλαιά τους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 9 — Η λυοφιλοποίηση

Ερώτηση: Τι είναι η λυοφιλοποίηση;

Απάντηση:

• Τι είναι (σελ. 20): πρόκειται για έναν από τους τρόπους ξήρανσης — με λυοφιλοποίηση· υπάρχουν ειδικές συσκευές, οι λυοφιλοποιητές, όπου είναι πολύ χαμηλές η θερμοκρασία (μέχρι –85 βαθμούς Κελσίου) και η πίεση.

  Ο μηχανισμός: μ' αυτόν τον τρόπο, η υγρασία της δρόγης μετατρέπεται σε πάγο, ο οποίος λόγω της χαμηλής πίεσης εξαχνώνεται (δηλαδή από στερεό γίνεται αμέσως αέριο).

  Πού χρησιμοποιείται: είναι μια μέθοδος που χρησιμοποιείται για αντιβιοτικά ή όταν θέλουμε να έχουμε ευδιάλυτο υπόλειμμα με σπογγώδη υφή.

  Τα πλεονεκτήματά της: επειδή η θερμοκρασία είναι πολύ χαμηλή, αποφεύγεται η θερμική καταστροφή των ευαίσθητων συστατικών — σε αντίθεση με τις μεθόδους που στηρίζονται σε θερμό αέρα ή κλίβανο· γι' αυτό και ταιριάζει σε αντιβιοτικά, ενώ η σπογγώδης υφή του υπολείμματος το κάνει ευδιάλυτο.

  Η θέση της ανάμεσα στους τρόπους ξήρανσης | Τρόπος | Πότε | |---|---| | Σκιερό, καλά αεριζόμενο μέρος | ο συνηθέστερος | | Ήλιος | ανθεκτικά φυτά χωρίς πτητικά συστατικά | | Θερμός αέρας σε σχάρες | γρήγορη ξήρανση | | Κλίβανοι με μειωμένη πίεση | μικρές ποσότητες | | Λυοφιλοποίηση | αντιβιοτικά, ευδιάλυτο σπογγώδες υπόλειμμα |

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η λυοφιλοποίηση είναι τρόπος ξήρανσης με ειδικές συσκευές, τους λυοφιλοποιητές, στις οποίες η θερμοκρασία είναι πολύ χαμηλή, μέχρι –85 βαθμούς Κελσίου, όπως και η πίεση. Με τον τρόπο αυτό η υγρασία της δρόγης μετατρέπεται σε πάγο, ο οποίος λόγω της χαμηλής πίεσης εξαχνώνεται, δηλαδή από στερεό γίνεται αμέσως αέριο. Χρησιμοποιείται για αντιβιοτικά ή όταν θέλουμε ευδιάλυτο υπόλειμμα με σπογγώδη υφή, καθώς η χαμηλή θερμοκρασία προστατεύει τα ευαίσθητα συστατικά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 10 — Προφυλάξεις για την αποθήκευση

Ερώτηση: Ποιες προφυλάξεις παίρνουμε για την αποθήκευση των δρογών;

Απάντηση:

• Η ανάγκη (σελ. 22): αν δεν χρησιμοποιηθεί αμέσως η δρόγη μετά από τις παραπάνω επεξεργασίες, πρέπει να αποθηκευτεί προσεκτικά.

  Οι εχθροί της δρόγης: το φως, η θερμότητα και η υγρασία είναι παράγοντες που ευνοούν τις βιοχημικές αντιδράσεις και συντελούν στην αλλοίωση των ουσιών.

  Οι προφυλάξεις

  1. Καθαροί χώροι και δοχεία: οι χώροι γενικά αλλά και τα δοχεία πρέπει να είναι καθαρά και να μην επιτρέπουν την ανάπτυξη μυκήτων, παρασίτων, εντόμων.
  2. Προστασία από το οξυγόνο: οι ουσίες που επηρεάζονται από το οξυγόνο του αέρα πρέπει να φυλάγονται σε δοχεία που να είναι γεμάτα, ώστε να υπάρχει κατά το δυνατόν ελάχιστος ή καθόλου αέρας· για παράδειγμα, τα λιπαρά έλαια, αλλά κυρίως τα αιθέρια έλαια, φυλάγονται σε δοχεία ανάλογα με τον όγκο τους, ώστε να είναι γεμάτα.
  3. Προστασία από την υγρασία: όταν υπάρχουν ουσίες ιδιαίτερα επηρεαζόμενες από την υγρασία, τοποθετείται στο δοχείο κάποιο ξηραντικό υλικό.
  4. Ανανέωση του αποθέματος: καλές συνθήκες αποθήκευσης βοηθούν τη συντήρηση για αρκετό διάστημα, αλλά αυτό δεν διαρκεί για πάντα· ανάλογα λοιπόν με τις δρόγες, ποικίλλει ο χρόνος αποθήκευσης, γι' αυτό πρέπει να ανανεώνονται σε κάποια διαστήματα.
  5. Έλεγχος της δραστικότητας: όπου χρειάζεται, γίνονται και φυτοχημικοί έλεγχοι, ώστε να επιβεβαιώνεται η αναμενόμενη περιεκτικότητα των συστατικών και, επομένως, η δραστικότητα της δρόγης.

  Τι προηγείται της αποθήκευσης: η ξήρανση, η σταθεροποίηση (όπου γίνεται) και η τμήση ή κονιοποίηση — τις περισσότερες φορές, πριν διοχετευθούν οι δρόγες στο εμπόριο ή πριν τις επεξεργασθούμε, συνηθίζεται να τις κόβουμε σε μικρότερα κομμάτια ή και να τις κονιοποιούμε (σελ. 22).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η δρόγη, αν δεν χρησιμοποιηθεί αμέσως, πρέπει να αποθηκευτεί προσεκτικά, γιατί το φως, η θερμότητα και η υγρασία ευνοούν τις βιοχημικές αντιδράσεις και αλλοιώνουν τις ουσίες. Οι χώροι και τα δοχεία πρέπει να είναι καθαρά και να μην επιτρέπουν την ανάπτυξη μυκήτων, παρασίτων και εντόμων. Οι ουσίες που επηρεάζονται από το οξυγόνο φυλάσσονται σε γεμάτα δοχεία, ώστε να υπάρχει ελάχιστος ή καθόλου αέρας — έτσι φυλάσσονται τα λιπαρά και κυρίως τα αιθέρια έλαια — ενώ όπου υπάρχει ευαισθησία στην υγρασία τοποθετείται ξηραντικό υλικό. Επειδή η συντήρηση δεν διαρκεί για πάντα, οι δρόγες ανανεώνονται κατά διαστήματα και, όπου χρειάζεται, γίνονται φυτοχημικοί έλεγχοι για να επιβεβαιωθεί η δραστικότητά τους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 11 — Μέθοδοι παραλαβής των συστατικών

Ερώτηση: Με ποιες μεθόδους παραλαμβάνουμε τα συστατικά των φυτών;

Απάντηση:

• Το πλαίσιο (σελ. 23-24): μερικές δρόγες χρησιμοποιούνται ολόκληρες, όπως το αραβικό κόμμι ή οι ρητίνες· τις περισσότερες φορές όμως επιδιώκεται η παραλαβή των δραστικών συστατικών· υπάρχουν πολλές μέθοδοι παραλαβής — από τεχνική άποψη χωρίζονται σε τρεις κυρίως κατηγορίες.

  1. Εκχύλιση: είναι ένας γενικός όρος και αφορά την ανάμιξη της δρόγης με διαλύτη κρύο, ή θερμό, μέχρι και βράζοντα· αφήνεται να παραμείνει το μείγμα και μετά αποχωρίζεται η δρόγη με διήθηση — το υπόλειμμα που παίρνουμε είναι το εκχύλισμα· αυτή η μέθοδος εφαρμόζεται στις περισσότερες δρόγες.

  • Ο διαλύτης: στην εκχύλιση είναι βασική η επιλογή του διαλύτη, που φυσικά πρέπει να διαλύει τις ουσίες που μας ενδιαφέρουν· τα αφεψήματα ή τα εγχύματα που πίνουμε (τσάι, φασκόμηλο) είναι εκχυλίσματα με νερό· η αλκοόλη, μάλιστα όταν περιέχει και μέχρι 20% νερό, παραλαμβάνει σχεδόν όλες τις ουσίες ενός φυτού — τα πιο συνηθισμένα αλκοολούχα εκχυλίσματα είναι τα βάμματα, που έχουν το πλεονέκτημα να διατηρούνται αρκετούς μήνες, σε αντίθεση με τα υδατικά, που μουχλιάζουν μετά από λίγες μέρες έστω και σε ψυγείο.
  • Οι συσκευές: ο εξικμαστήρας, ένα δοχείο που στη βάση έχει ένα βρυσάκι (τοποθετούμε διηθητικό χαρτί ή υαλοβάμβακα, τη δρόγη και τον διαλύτη, αφήνουμε 2-10 ημέρες και ανοίγοντας το βρυσάκι παραλαμβάνουμε το εκχύλισμα· χρησιμοποιείται όταν δεν απαιτείται θερμός διαλύτης) και η συσκευή Sohxlet, που χρησιμοποιείται όταν έχουμε οργανικό διαλύτη και χρειαζόμαστε θέρμανση — επειδή ανακυκλώνεται ο διαλύτης, είναι πολύ οικονομική μέθοδος.

  2. Πίεση: η μέθοδος αυτή χρησιμοποιείται, κυρίως, για να παραλάβουμε τα λιπαρά έλαια από τους καρπούς ή τα σπέρματα· επειδή δεν χρησιμοποιούνται διαλύτες, είναι οικονομική· το υπόλειμμα της πίεσης συνήθως δίνεται για ζωοτροφές.

  3. Απόσταξη: χρησιμοποιείται για την παραλαβή πτητικών συστατικών και είναι η πιο χρησιμοποιούμενη μέθοδος για την παραλαβή των αιθέριων ελαίων, γιατί είναι φυσικά η πιο οικονομική.

  Τι κάνουμε με το εκχύλισμα: συνήθως συμπυκνώνουμε το εκχύλισμα ή μέχρι ορισμένο όγκο ή μέχρι ξηρού· λαμβάνοντας υπόψη τις αναλογίες, παίρνουμε τα υγρά ή τα ξηρά εκχυλίσματα, όπως αναφέρονται στις Φαρμακοποιίες.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι μέθοδοι παραλαβής χωρίζονται τεχνικά σε τρεις κατηγορίες. Η εκχύλιση, που εφαρμόζεται στις περισσότερες δρόγες, είναι η ανάμιξη της δρόγης με διαλύτη κρύο, θερμό ή και βράζοντα και ο μετέπειτα αποχωρισμός της με διήθηση, με το υπόλειμμα να αποτελεί το εκχύλισμα· κρίσιμη είναι η επιλογή του διαλύτη, ενώ η αλκοόλη με έως 20% νερό παραλαμβάνει σχεδόν όλες τις ουσίες και δίνει τα βάμματα. Συνήθεις συσκευές είναι ο εξικμαστήρας, όταν δεν χρειάζεται θερμός διαλύτης, και η συσκευή Sohxlet, όταν απαιτείται οργανικός διαλύτης με θέρμανση. Η πίεση χρησιμοποιείται κυρίως για τα λιπαρά έλαια από καρπούς και σπέρματα και είναι οικονομική, αφού δεν απαιτεί διαλύτες. Η απόσταξη χρησιμοποιείται για τα πτητικά συστατικά και είναι η πιο διαδεδομένη μέθοδος για τα αιθέρια έλαια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 12 — Απομόνωση των συστατικών

Ερώτηση: Με ποια μέθοδο απομονώνουμε τα συστατικά και πού βασίζεται;

Απάντηση:

• Η μέθοδος είναι η ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ και βασίζεται στη ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ.

  Το πρόβλημα (σελ. 25): το κάθε εκχύλισμα που παίρνουμε περιέχει πάρα πολλές ουσίες, που ανήκουν σε διάφορες χημικές και φυτοχημικές ομάδες· σε πρώτο στάδιο, επιχειρούμε να ξεχωρίσουμε την ομάδα στην οποία ανήκουν τα δραστικά συστατικά από τις άλλες ομάδες· οι ουσίες της ίδιας ομάδας έχουν ίδιες φυσικοχημικές ιδιότητες· μετά, εκμεταλλευόμενοι μικρές διαφορές μεταξύ των ουσιών, ξεχωρίζουμε και τα συστατικά μεταξύ τους.

  Η βάση: η ιδιότητα που παίζει τον κυρίαρχο ρόλο είναι η διαλυτότητα· κάθε ουσία, σε σύγκριση με κάποια άλλη, είναι περισσότερο ή λιγότερο ή καθόλου διαλυτή σε έναν διαλύτη ή μείγμα διαλυτών· την ελάχιστη αυτή διαφορά στη διαλυτότητα χρησιμοποιεί η Χρωματογραφία, για να ξεχωρίσει τις ουσίες μεταξύ τους.

  Ο ορισμός: χρωματογραφία είναι η τεχνική που χρησιμοποιεί δύο φάσεις, από τις οποίες η μία είναι πάντα υγρό, ένας διαλύτης δηλαδή, και η άλλη εμποτισμένο στερεό, υγρό ή αέριο.

  Η απλή εφαρμογή που περιγράφει το βιβλίο (χρωματογραφία χάρτου)

  1. Σε κλειστό δοχείο προσθέτουμε διαλύτη στον πυθμένα.
  2. Σε μακρόστενη λωρίδα από διηθητικό χαρτί δημιουργούμε, λίγο πιο πάνω από την επιφάνεια του διαλύτη, μια κηλίδα από διάλυμα που περιέχει δύο ή περισσότερες ουσίες.
  3. Τοποθετούμε το χαρτί κάθετα, ώστε η άκρη κοντά στην κηλίδα να είναι μέσα στο υγρό· αυτό απορροφάται και υγραίνει το χαρτί μέχρι το πάνω άκρο, παρασύροντας τις ουσίες.
  4. Η κηλίδα που είναι περισσότερο διαλυτή θα προχωρήσει πιο γρήγορα με τον διαλύτη, ενώ η λιγότερο διαλυτή θα μένει πιο πίσω.
  5. Στεγνώνουμε και ψεκάζουμε με διάλυμα αντιδραστηρίου, που αντιδρώντας χημικά με τις ουσίες θα μας εμφανίσει κάποιο χρώμα — η διαδικασία ψεκασμού, ώστε να φαίνονται οι κηλίδες, ονομάζεται εμφάνιση του χρωματογραφήματος και επειδή εμφανίζονται χρώματα, η μέθοδος ονομάζεται χρωματογραφία.

  Γιατί επικρατεί: υπάρχουν πολλές παραλλαγές της μεθόδου αυτής και είναι οι μοναδικές ίσως που χρησιμοποιούνται για την απομόνωση και τον καθαρισμό των δραστικών συστατικών, γιατί οι ουσίες δεν υφίστανται χημικές αλλοιώσεις.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα συστατικά απομονώνονται με τη χρωματογραφία, η οποία βασίζεται στη διαλυτότητα. Κάθε εκχύλισμα περιέχει πλήθος ουσιών από διαφορετικές χημικές και φυτοχημικές ομάδες, και οι ουσίες ξεχωρίζουν επειδή καθεμία είναι περισσότερο, λιγότερο ή καθόλου διαλυτή σε έναν διαλύτη ή μείγμα διαλυτών. Χρωματογραφία είναι η τεχνική που χρησιμοποιεί δύο φάσεις, από τις οποίες η μία είναι πάντα υγρό, δηλαδή διαλύτης, και η άλλη εμποτισμένο στερεό, υγρό ή αέριο· η πιο διαλυτή ουσία προχωρεί γρηγορότερα με τον διαλύτη και η λιγότερο διαλυτή μένει πίσω, ενώ με ψεκασμό αντιδραστηρίου εμφανίζονται οι χρωματιστές κηλίδες. Οι παραλλαγές της είναι ίσως οι μοναδικές μέθοδοι απομόνωσης και καθαρισμού, γιατί οι ουσίες δεν υφίστανται χημικές αλλοιώσεις.

Κριτήρια αξιολόγησης: