Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 8 (1-5) (σελ. 115) – ΦΑΡΜΑΚΟΓΝΩΣΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 8 (1-5)

Πλήρεις λύσεις των 5 ερωτήσεων του κεφαλαίου 8 — τα συστατικά των ρητινών, η παραλαβή τους από το φυτό, οι φυσικές και χημικές ιδιότητες, η ταξινόμηση σε απλές ρητίνες, ελαιορητίνες, κομμεορητίνες και ελαιο-κομμεο-ρητίνες, και τα πέντε παραδείγματα ρητινών με τις χρήσεις τους.

Ερώτηση 1 — Συστατικά των ρητινών

Ερώτηση: Από τι συστατικά αποτελούνται οι ρητίνες;

Απάντηση:

• Η γενική σύσταση (σελ. 112): δεν έχουν άζωτο στη σύστασή τους· περιέχουν τερπένια.

  Τα συστατικά τους: τα συστατικά τους είναι ρητινοξέα, ρητιναλκοόλες, ρητινεστέρες και ρητένια.

  Οι συνοδοί τους: συνήθως υπάρχουν μαζί με κάποιες άλλες ομάδες ουσιών· αν το ποσοστό των άλλων ομάδων είναι αρκετό, τότε κατατάσσονται σε μικρότερες ομάδες — αιθέριο έλαιο ή κόμμεα ή και τα δύο.

  Η συνέπεια για τις ιδιότητες: οι χημικές ιδιότητες εξαρτώνται από τις χημικές ενώσεις που περιέχει κάθε ρητίνη (σελ. 113).

  Στην Ανακεφαλαίωση (σελ. 115): είναι μείγματα που έχουν πολλά τερπένια αλλά όχι ενώσεις με άζωτο· υπάρχουν σε μείγματα και με αιθέρια έλαια ή και κόμμεα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι ρητίνες δεν έχουν άζωτο στη σύστασή τους και περιέχουν τερπένια. Τα συστατικά τους είναι ρητινοξέα, ρητιναλκοόλες, ρητινεστέρες και ρητένια. Συνήθως βρίσκονται μαζί με άλλες ομάδες ουσιών, κυρίως αιθέρια έλαια και κόμμεα, και όταν το ποσοστό των ουσιών αυτών είναι αρκετό, οι ρητίνες κατατάσσονται σε μικρότερες ομάδες. Επειδή είναι μείγματα, οι χημικές τους ιδιότητες εξαρτώνται από τις ενώσεις που περιέχει η κάθε ρητίνη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Παραλαβή από το φυτό

Ερώτηση: Πώς παίρνουμε τις ρητίνες από το φυτό;

Απάντηση:

• Η αυθόρμητη ροή (σελ. 112): υπάρχουν ρητίνες που ρέουν μόνες τους, οπότε και συλλέγονται.

  Ο τραυματισμός: για να αυξηθεί η ποσότητά τους, το φυτό τραυματίζεται είτε με τρύπημα (μαστίχα) είτε χαράζοντάς το (πεύκο) είτε χτυπώντας το και ακόμα θερμαίνοντάς το (βάλσαμο του Τολού). | Τρόπος | Παράδειγμα | |---|---| | Τρύπημα | μαστίχα | | Χάραξη | πεύκο | | Χτύπημα | — | | Θέρμανση | βάλσαμο του Τολού |

  Ο χρόνος συλλογής: αν υπάρχει αιθέριο έλαιο, τότε η συλλογή πρέπει να γίνει γρήγορα, για να μην εξατμισθεί το αιθέριο έλαιο· αν καθυστερήσει η συλλογή τους τότε σκληραίνουν.

  Οι ρητίνες των ριζών (σελ. 113): όταν οι ρητίνες λαμβάνονται από τις ρίζες, αφού καθαρισθούν, κόβονται και εκχυλίζονται με αλκοόλη, από την οποία και παραλαμβάνονται στη συνέχεια με καθίζηση σε νερό — η μέθοδος στηρίζεται στη διαλυτότητά τους: διαλύονται εύκολα σε αλκοόλη, αλλά είναι αδιάλυτες στο νερό.

  Στην Ανακεφαλαίωση (σελ. 115): τις παίρνουμε όταν ρέουν ή με εκχύλιση.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ορισμένες ρητίνες ρέουν μόνες τους και απλώς συλλέγονται. Για να αυξηθεί η ποσότητά τους το φυτό τραυματίζεται είτε με τρύπημα, όπως στη μαστίχα, είτε με χάραξη, όπως στο πεύκο, είτε με χτύπημα ή ακόμη και με θέρμανση, όπως στο βάλσαμο του Τολού. Αν η ρητίνη περιέχει αιθέριο έλαιο, η συλλογή πρέπει να γίνει γρήγορα για να μην εξατμιστεί, ενώ αν καθυστερήσει οι ρητίνες σκληραίνουν. Όταν λαμβάνονται από τις ρίζες, αυτές καθαρίζονται, κόβονται και εκχυλίζονται με αλκοόλη, από την οποία οι ρητίνες παραλαμβάνονται στη συνέχεια με καθίζηση σε νερό.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Ιδιότητες των ρητινών

Ερώτηση: Ποιες είναι οι ιδιότητες των ρητινών;

Απάντηση:

• Φυσικές ιδιότητες (σελ. 113)

  • Οι ρητίνες είναι από παχύρρευστες έως σκληρές και άμορφες.
  • Μπορεί να είναι διαφανείς ή ημιδιαφανείς και εύθραυστες.
  • Καίγονται με φλόγα αιθαλώδη (καπνό) σε αντίθεση με τα κόμμεα που απανθρακώνονται (καρβουνιάζουν).
  • Είναι αδιάλυτες στο νερό, αλλά διαλύονται εύκολα σε αλκοόλη, χλωροφόρμιο, αιθέρα, αιθέρια έλαια και έλαια-λίπη.

  Χημικές ιδιότητες: οι χημικές ιδιότητες εξαρτώνται από τις χημικές ενώσεις που περιέχει κάθε ρητίνη.

  Η ιδιότητα που δίνει τη βασική χρήση: όταν εξατμισθεί ο διαλύτης από διάλυμα ρητινών, αφήνει ένα λεπτό στρώμα σαν μεμβράνη που είναι ανθεκτική στις ατμοσφαιρικές συνθήκες, γι' αυτό και οι ρητίνες χρησιμοποιούνται πολύ σε βερνίκια.

  Η διαφορά από τα κόμμεα | | Ρητίνες | Κόμμεα | |---|---|---| | Καύση | καίγονται με φλόγα αιθαλώδη (καπνό) | απανθρακώνονται (καρβουνιάζουν) |

  Στην Ανακεφαλαίωση (σελ. 115): είναι αδιάλυτες στο νερό αλλά διαλυτές σε πολλούς οργανικούς διαλύτες· είναι ανθεκτικές σε ατμοσφαιρικές συνθήκες, ενώ με θέρμανση καίγονται με καπνό.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι ρητίνες είναι από παχύρρευστες έως σκληρές και άμορφες, ενώ μπορεί να είναι διαφανείς ή ημιδιαφανείς και εύθραυστες. Καίγονται με αιθαλώδη φλόγα, δηλαδή με καπνό, σε αντίθεση με τα κόμμεα που απανθρακώνονται. Είναι αδιάλυτες στο νερό, διαλύονται όμως εύκολα σε αλκοόλη, χλωροφόρμιο, αιθέρα, αιθέρια έλαια και έλαια-λίπη, ενώ οι χημικές τους ιδιότητες εξαρτώνται από τις ενώσεις που περιέχει η κάθε ρητίνη. Όταν εξατμιστεί ο διαλύτης από διάλυμα ρητινών, αφήνουν ένα λεπτό στρώμα σαν μεμβράνη, ανθεκτικό στις ατμοσφαιρικές συνθήκες, γι' αυτό και χρησιμοποιούνται πολύ σε βερνίκια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — Ταξινόμηση σε ομάδες

Ερώτηση: Σε ποιες ομάδες ταξινομούνται;

Απάντηση:

• Το κριτήριο (σελ. 112): συνήθως υπάρχουν μαζί με κάποιες άλλες ομάδες ουσιών· αν το ποσοστό των άλλων ομάδων είναι αρκετό, τότε κατατάσσονται σε μικρότερες ομάδες.

  Οι τέσσερις ομάδες | Ομάδα | Ορισμός | |---|---| | Απλές ρητίνες | όταν δεν περιέχουν άλλα συστατικά | | Ελαιορητίνες | όταν οι ρητίνες περιέχουν αιθέριο έλαιο | | Κομμεορητίνες | όταν οι ρητίνες περιέχουν κόμμεα | | Ελαιο-κομμεο-ρητίνες | όταν οι ρητίνες περιέχουν ποσότητες αιθέριου ελαίου και κόμμεα |

  Παράδειγμα ελαιορητίνης (σελ. 113): Τερεβινθίνη — είναι η ελαιορητίνη από τα πεύκα (είδη του γένους Pinus)· όταν αποστάξει, παίρνουμε το αιθέριο έλαιο (νέφτι) και η ρητίνη που απομένει είναι το κολοφώνιο.

  Η πρακτική συνέπεια της κατάταξης: αν υπάρχει αιθέριο έλαιο, τότε η συλλογή πρέπει να γίνει γρήγορα, για να μην εξατμισθεί το αιθέριο έλαιο (σελ. 112).

  Στην Ανακεφαλαίωση (σελ. 115): υπάρχουν σε μείγματα και με αιθέρια έλαια ή και κόμμεα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι ρητίνες ταξινομούνται ανάλογα με τις άλλες ομάδες ουσιών που τις συνοδεύουν, όταν το ποσοστό τους είναι αρκετό. Απλές ρητίνες λέγονται όσες δεν περιέχουν άλλα συστατικά, ελαιορητίνες όσες περιέχουν αιθέριο έλαιο, κομμεορητίνες όσες περιέχουν κόμμεα και ελαιο-κομμεο-ρητίνες όσες περιέχουν ποσότητες και αιθέριου ελαίου και κόμμεων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ελαιορητίνης είναι η τερεβινθίνη από τα πεύκα, που με απόσταξη δίνει το αιθέριο έλαιο, το νέφτι, και αφήνει ως υπόλειμμα το κολοφώνιο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 5 — Παραδείγματα ρητινών και χρήσεις

Ερώτηση: Αναφέρατε παραδείγματα και τις χρήσεις τους.

Απάντηση:

• Τα παραδείγματα του βιβλίου (σελ. 113-114)

  1. Ρητίνη καννάβεως (χασίς): την παίρνουμε από τις ανθισμένες κορυφάδες του φυτού Cannabis sativa var. indica· η ρητίνη χρησιμοποιόταν ως ηρεμιστικό και υπνωτικό, αλλά τώρα χρησιμοποιείται στην κτηνιατρική.

  2. Μαστίχα: την παίρνουμε από τον κορμό και τα κλαδιά του φυτού Pistacia lentiscus var. chia· χρησιμοποιείται ως καρύκευμα, αλλά πρόσφατα αποδείχθηκε η ευεργετική της δράση στο έλκος του στομάχου.

  3. Τερεβινθίνη: είναι η ελαιορητίνη από τα πεύκα (είδη του γένους Pinus)· όταν αποστάξει, παίρνουμε το αιθέριο έλαιο (νέφτι) και η ρητίνη που απομένει είναι το κολοφώνιο· αυτό χρησιμοποιείται στα έμπλαστρα αλλά και σε πολλές βιομηχανικές χρήσεις.

  4. Βενζόη: την παίρνουμε από τους βλαστούς του φυτού Styrax benzoin· έχει αντισηπτικές και αποχρεμπτικές ιδιότητες, αλλά χρησιμοποιείται και στα καλλυντικά.

  5. Βάλσαμο του Τολού: το παίρνουμε από τον κορμό του φυτού Myroxylon toluifera· έχει αντισηπτικές και αποχρεμπτικές ιδιότητες και γι' αυτό περιλαμβάνεται σε σιρόπια και παστίλλιες για τον βήχα, αλλά χρησιμοποιείται και ως αρωματικό στη ζαχαροπλαστική.

  Και η κοινή χρήση όλων (σελ. 113, 115): οι ρητίνες χρησιμοποιούνται πολύ σε βερνίκια — όλες μπορούν να χρησιμοποιηθούν σαν βερνίκια, αλλά ανάλογα με τα συστατικά τους έχουν και πολύ σημαντικές χρήσεις.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η ρητίνη καννάβεως ή χασίς λαμβάνεται από τις ανθισμένες κορυφάδες του Cannabis sativa var. indica και, ενώ παλαιότερα χρησιμοποιόταν ως ηρεμιστικό και υπνωτικό, σήμερα χρησιμοποιείται στην κτηνιατρική. Η μαστίχα λαμβάνεται από τον κορμό και τα κλαδιά της Pistacia lentiscus var. chia και χρησιμοποιείται ως καρύκευμα, ενώ πρόσφατα αποδείχθηκε η ευεργετική της δράση στο έλκος του στομάχου. Η τερεβινθίνη είναι η ελαιορητίνη των πεύκων και με απόσταξη δίνει το νέφτι, ενώ το υπόλειμμα, το κολοφώνιο, χρησιμοποιείται σε έμπλαστρα και σε πολλές βιομηχανικές χρήσεις. Η βενζόη, από τους βλαστούς του Styrax benzoin, έχει αντισηπτικές και αποχρεμπτικές ιδιότητες και χρησιμοποιείται και στα καλλυντικά, ενώ το βάλσαμο του Τολού, από τον κορμό του Myroxylon toluifera, έχει τις ίδιες ιδιότητες και περιλαμβάνεται σε σιρόπια και παστίλιες για τον βήχα, αλλά και ως αρωματικό στη ζαχαροπλαστική. Τέλος, όλες οι ρητίνες μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως βερνίκια.

Κριτήρια αξιολόγησης: