Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 7 (1-8) (σελ. 111) – ΦΑΡΜΑΚΟΓΝΩΣΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 7 (1-8)

Πλήρεις λύσεις των 8 ερωτήσεων του κεφαλαίου 7 — η φύση των αιθέριων ελαίων, πού βρίσκονται στα φυτά, οι φυσικές τους ιδιότητες, οι μέθοδοι παραλαβής και οι τρεις τρόποι απόσταξης, οι φαρμακολογικές δράσεις και η τοξικότητα, ο έλεγχος των αρωματικών φυτών και χαρακτηριστικά παραδείγματα με τις χρήσεις τους.

Ερώτηση 1 — Τι είναι τα αιθέρια έλαια

Ερώτηση: Τι είναι τα αιθέρια έλαια;

Απάντηση:

• Ο ορισμός (σελ. 105): τα αιθέρια έλαια είναι μείγματα διαφόρων χημικών ουσιών με κοινό χαρακτηριστικό ότι είναι πτητικά· έχουν χαρακτηριστική οσμή και γεύση.

  Η σύστασή τους: κάθε αιθέριο έλαιο αποτελείται από πολλά συστατικά· τα συστατικά που έχουν απομονωθεί από αιθέρια έλαια είναι αρκετές εκατοντάδες· σχεδόν σε όλα τα αιθέρια έλαια υπάρχει ένα σημαντικό ποσοστό υδρογονανθράκων που είναι ελαιώδους υφής και τα υπόλοιπα συστατικά που ανήκουν σε διάφορες χημικές ομάδες (αλκοόλες, αλδεΰδες, κετόνες κτλ.) και που είναι συνήθως στερεά.

  Το άρωμα: σε κάθε αιθέριο έλαιο υπάρχει κάποιο συστατικό, στο οποίο οφείλεται κατά μέγα μέρος το άρωμά του — π.χ. η μινθόλη για το αιθέριο έλαιο μέντας (σελ. 108).

  Πόσο σταθερή είναι η σύστασή τους: επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, π.χ. το κλίμα, το έδαφος, το λίπασμα, αλλά και τον χρόνο συλλογής, τον τρόπο παραλαβής και άλλους παράγοντες — το αιθέριο έλαιο του θυμαριού, ακόμα και αν πρόκειται για το ίδιο είδος φυτού, το πιθανότερο είναι να διαφέρει όχι μόνο από περιοχή σε περιοχή αλλά και από χρόνο σε χρόνο ή από δύο διαφορετικούς τρόπους εκχύλισης.

  Στην Ανακεφαλαίωση (σελ. 110): τα αιθέρια έλαια είναι μείγματα από ενώσεις διαφόρων χημικών ομάδων (υδρογονάνθρακες, αλκοόλες, εστέρες κτλ.).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα αιθέρια έλαια είναι μείγματα διαφόρων χημικών ουσιών με κοινό χαρακτηριστικό ότι είναι πτητικά, και έχουν χαρακτηριστική οσμή και γεύση. Κάθε αιθέριο έλαιο αποτελείται από πολλά συστατικά — αρκετές εκατοντάδες έχουν απομονωθεί συνολικά — και σχεδόν σε όλα υπάρχει σημαντικό ποσοστό υδρογονανθράκων ελαιώδους υφής, ενώ τα υπόλοιπα συστατικά ανήκουν σε διάφορες χημικές ομάδες, όπως αλκοόλες, αλδεΰδες και κετόνες, και είναι συνήθως στερεά. Σε κάθε αιθέριο έλαιο υπάρχει ένα συστατικό στο οποίο οφείλεται κατά μέγα μέρος το άρωμά του, ενώ η σύστασή τους επηρεάζεται από το κλίμα, το έδαφος, το λίπασμα, τον χρόνο συλλογής και τον τρόπο παραλαβής.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Πού βρίσκονται στα φυτά

Ερώτηση: Πού βρίσκονται τα αιθέρια έλαια στα φυτά;

Απάντηση:

• Τα όργανα (σελ. 105): τα αιθέρια έλαια βρίσκονται σε διάφορα όργανα των φυτών, π.χ. άνθη, φύλλα, φλοιούς κτλ.

  Οι πλούσιες οικογένειες: μερικές οικογένειες φυτών περιλαμβάνουν πολλά γένη και είδη πλούσια σε αιθέρια έλαια, όπως είναι η οικογένεια Asteraceae (ή Compositae), με παράδειγμα το χαμομήλι, η οικογένεια Labiatae (ή Lamiaceae), με παράδειγμα τη μέντα.

  Γιατί πρέπει να δηλώνεται το όργανο: αν από κάποιο φυτό παίρνουμε αιθέριο έλαιο από δύο διαφορετικά μέρη του, η σύστασή τους θα διαφέρει· είναι, λοιπόν, απαραίτητο εκτός από τον καθορισμό του φυτού, να ορίζεται και το όργανο από το οποίο παραλήφθηκε το αιθέριο έλαιο.

  Παραδείγματα οργάνων από τα ίδια τα αιθέρια έλαια του κεφαλαίου (σελ. 109-110) | Όργανο | Παράδειγμα | |---|---| | Φύλλα | ευκάλυπτος (Eucalyptus globulus), μέντα (Mentha piperita), γωλθερία (Gaultheria procumbens) | | Άνθη | γαρυφαλλέλαιο, από τα άνθη των γαρυφάλλων (τα μοσχοκάρφια) του φυτού Eugenia caryophyllata | | Φλούδες καρπών | εσπεριδοειδή — η έκθλιψη εφαρμόζεται στα πορτοκάλια, λεμόνια, νεράντζια |

  Και η πρακτική συνέπεια στην παραλαβή: η μέθοδος επιλέγεται ανάλογα με το φυτικό υλικό — απόσταξη μόνο με υδρατμούς όταν η δρόγη περιέχει αρκετή ποσότητα νερού, π.χ. φύλλα, ενώ απόσταξη με νερό και υδρατμούς σε δρόγες που δεν περιέχουν πολύ νερό, π.χ. φλοιοί.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα αιθέρια έλαια βρίσκονται σε διάφορα όργανα των φυτών, όπως άνθη, φύλλα και φλοιούς. Ορισμένες οικογένειες περιλαμβάνουν πολλά γένη και είδη πλούσια σε αιθέρια έλαια, όπως οι Asteraceae ή Compositae, με παράδειγμα το χαμομήλι, και οι Labiatae ή Lamiaceae, με παράδειγμα τη μέντα. Επειδή, όταν παίρνουμε αιθέριο έλαιο από δύο διαφορετικά μέρη του ίδιου φυτού, η σύστασή τους διαφέρει, είναι απαραίτητο εκτός από το φυτό να ορίζεται και το όργανο από το οποίο παραλήφθηκε.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Φυσικές ιδιότητες

Ερώτηση: Ποιές είναι οι φυσικές ιδιότητες τους;

Απάντηση:

• Οι φυσικές ιδιότητες (σελ. 108)

  • Τα αιθέρια έλαια είναι πτητικά και γι' αυτό σε διηθητικό χαρτί δεν αφήνουν κηλίδα σε αντίθεση με τα έλαια-λίπη.
  • Είναι ελαφρύτερα από το νερό εκτός από το αιθέριο έλαιο της κανέλλας και το γαρυφαλλέλαιο.
  • Έχουν χαρακτηριστική οσμή και γεύση.
  • Είναι άχροα ή ελαφρώς κίτρινα, λίγα είναι καστανόχροα, ενώ το αιθέριο έλαιο του χαμομηλιού που λαμβάνουμε με απόσταξη είναι μπλε.
  • Αν δεν συντηρηθούν προσεκτικά, σκουραίνουν και αλλοιώνεται το άρωμά τους· τα αιθέρια έλαια που περιέχουν τερπένια αλλοιώνονται περισσότερο.
  • Είναι εύφλεκτα, παρουσιάζουν διάθλαση και πολλά συστατικά τους έχουν στροφική ικανότητα.

  Η διαλυτότητα: τα αιθέρια έλαια διαλύονται σε όλους τους οργανικούς διαλύτες και στην αλκοόλη, στην οποία δεν διαλύονται τα έλαια-λίπη· διαλύονται ακόμα και στα έλαια-λίπη, αλλά όχι στο νερό· πάντως, αν αναταραχθούν με νερό, αυτό προσλαμβάνει το άρωμα των αιθέριων ελαίων — στην περίπτωση αυτή χαρακτηρίζεται ως αρωματικό ύδωρ.

  Η σύγκριση με τα έλαια-λίπη | Ιδιότητα | Αιθέρια έλαια | Έλαια - λίπη | |---|---|---| | Πτητικότητα / κηλίδα | πτητικά — δεν αφήνουν κηλίδα | δεν είναι πτητικά — αφήνουν κηλίδα | | Αλκοόλη | διαλύονται | δεν διαλύονται | | Νερό | δεν διαλύονται (δίνουν αρωματικό ύδωρ) | δεν διαλύονται |

  Η φύλαξη: μετά την παραλαβή με οποιαδήποτε μέθοδο τα αιθέρια έλαια πρέπει να φυλάσσονται προφυλαγμένα από το φως, την υγρασία, τη θερμότητα, τον αέρα (σελ. 107).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα αιθέρια έλαια είναι πτητικά, γι' αυτό σε διηθητικό χαρτί δεν αφήνουν κηλίδα, σε αντίθεση με τα έλαια-λίπη. Είναι ελαφρύτερα από το νερό, με εξαίρεση το αιθέριο έλαιο της κανέλλας και το γαρυφαλλέλαιο, έχουν χαρακτηριστική οσμή και γεύση και είναι άχρωμα ή ελαφρώς κίτρινα, ενώ λίγα είναι καστανόχρωμα και το αιθέριο έλαιο του χαμομηλιού που λαμβάνεται με απόσταξη είναι μπλε. Αν δεν συντηρηθούν σωστά σκουραίνουν και αλλοιώνεται το άρωμά τους, ιδίως όσα περιέχουν τερπένια. Είναι εύφλεκτα, παρουσιάζουν διάθλαση και πολλά συστατικά τους έχουν στροφική ικανότητα, ενώ διαλύονται σε όλους τους οργανικούς διαλύτες, στην αλκοόλη και στα έλαια-λίπη, αλλά όχι στο νερό, το οποίο όμως με ανατάραξη προσλαμβάνει το άρωμά τους και γίνεται αρωματικό ύδωρ.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — Μέθοδοι παραλαβής

Ερώτηση: Με ποιες μεθόδους παραλαμβάνονται από τα φυτά;

Απάντηση:

• Ο γενικός κανόνας (σελ. 105): γενικά η παραλαβή των αιθέριων ελαίων γίνεται όσο το δυνατόν πιο γρήγορα μετά τη συλλογή τους, για να μη χαθεί κάποιο ποσοστό, επειδή είναι πτητικά· όμως το άρωμα των αιθέριων ελαίων δεν είναι απολύτως όμοιο με το άρωμα του οργάνου του φυτού από όπου το παραλαμβάνουμε.

  Οι μέθοδοι

  1. Παραλαβή με απόσταξη (σελ. 105-106): είναι η πιο οικονομική μέθοδος· ανάλογα με το φυτικό υλικό, υπάρχουν παραλλαγές — απόσταξη με νερό, απόσταξη με νερό και υδρατμούς, απόσταξη μόνο με υδρατμούς· η παραλαβή με απόσταξη έχει το μειονέκτημα ότι αλλοιώνονται μερικά συστατικά λόγω της θέρμανσης.
  2. Παραλαβή με έκθλιψη (πίεση) (σελ. 107): είναι η μέθοδος που εφαρμόζεται κυρίως στα εσπεριδοειδή, δηλαδή πορτοκάλια, λεμόνια, νεράντζια κτλ.· απομονώνεται η δρόγη μηχανικά (ξεφλουδίζονται ή αποξύνονται τα φλούδια των καρπών) και μετά πιέζονται· με διήθηση ή φυγοκέντριση απομακρύνονται τα φυτικά υπολείμματα των κυττάρων και, εφόσον υπάρχει υδατική στοιβάδα, αυτή θα χωρίσει από τη στοιβάδα του αιθέριου ελαίου.
  3. Παραλαβή με εκχύλιση: με πτητικούς διαλύτες — με τη μέθοδο αυτή παραλαμβάνουμε τα αιθέρια έλαια που δεν αντέχουν τη θέρμανση· βέβαια, οι διαλύτες αυτοί θα παραλάβουν και άλλα συστατικά, τα οποία στη συνέχεια θα πρέπει να απομακρύνουμε· με λιπαρούς διαλύτες — εφαρμόζεται σε ελάχιστες περιπτώσεις, π.χ. το γιασεμί· συνήθως χρησιμοποιείται κάποιο λίπος σε τελάρα στα οποία απλώνονται τα άνθη… μέχρι που να κορεσθεί το λίπος· από το λίπος παραλαμβάνεται το αιθέριο έλαιο με αλκοόλη.
  4. Παραλαβή με αέρα: εφαρμόζεται σχεδόν μόνο για ερευνητικούς σκοπούς· η δρόγη τοποθετείται σε μια στήλη, στην οποία διαβιβάζεται αέρας με λίγη πίεση· το άρωμα είναι σχεδόν όμοιο με το άρωμα της δρόγης.
  5. Παραλαβή με υπερκριτικά αέρια: είναι μια μέθοδος που κερδίζει έδαφος, γιατί το άρωμα μοιάζει πολύ με το άρωμα της δρόγης, αλλά απαιτείται πολύπλοκος τεχνολογικός εξοπλισμός· το πιο χρησιμοποιούμενο αέριο είναι το υγροποιημένο διοξείδιο του άνθρακα.

  Μετά την παραλαβή: τα αιθέρια έλαια πρέπει να φυλάσσονται προφυλαγμένα από το φως, την υγρασία, τη θερμότητα, τον αέρα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η παραλαβή γίνεται όσο το δυνατόν γρηγορότερα μετά τη συλλογή, επειδή τα αιθέρια έλαια είναι πτητικά. Πιο οικονομική μέθοδος είναι η απόσταξη, με τρεις παραλλαγές — με νερό, με νερό και υδρατμούς και μόνο με υδρατμούς — που όμως αλλοιώνει μερικά συστατικά λόγω της θέρμανσης. Ακολουθεί η έκθλιψη ή πίεση, που εφαρμόζεται κυρίως στα εσπεριδοειδή μετά την αποξύνιση των φλουδιών, και η εκχύλιση, είτε με πτητικούς διαλύτες για όσα αιθέρια έλαια δεν αντέχουν τη θέρμανση είτε με λιπαρούς διαλύτες, όπως στο γιασεμί, όπου το λίπος απορροφά το άρωμα και ακολουθεί παραλαβή με αλκοόλη. Τέλος υπάρχει η παραλαβή με αέρα, σχεδόν μόνο για ερευνητικούς σκοπούς, και με υπερκριτικά αέρια, συνήθως υγροποιημένο διοξείδιο του άνθρακα, που δίνει άρωμα πολύ κοντινό στη δρόγη αλλά απαιτεί πολύπλοκο εξοπλισμό.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 5 — Πότε εφαρμόζεται κάθε τρόπος απόσταξης

Ερώτηση: Σε ποιες περιπτώσεις εφαρμόζονται οι τρόποι απόσταξης;

Απάντηση:

• Οι τρεις παραλλαγές και οι ενδείξεις τους (σελ. 106)

  1. Απόσταξη με νερό: στη φιάλη της απόσταξης τοποθετούμε τη δρόγη με το νερό μαζί· με τη θέρμανση εξατμίζεται το αιθέριο έλαιο μαζί με τους υδρατμούς από το νερό, περνάνε από τον ψυκτήρα όπου συμπυκνώνονται και συλλέγονται στον υποδοχέα. — η μέθοδος εφαρμόζεται για δρόγες που τα συστατικά τους αντέχουν σε υψηλή θέρμανση.

  2. Απόσταξη με νερό και υδρατμούς: πάλι τοποθετούμε τη δρόγη στη φιάλη με νερό και από άλλη φιάλη όπου βράζει νερό, διαβιβάζεται ο ατμός του μέσα στη φιάλη με τη δρόγη. — εφαρμόζεται σε δρόγες που δεν περιέχουν πολύ νερό· αν είναι πολύ ξερές, π.χ. φλοιοί, μερικές φορές αφήνεται η δρόγη να μουσκέψει λίγη ώρα, ώστε να χαλαρώσουν οι φυτικοί ιστοί και να διευκολύνουν την παραλαβή του αιθέριου ελαίου.

  3. Απόσταξη μόνο με υδρατμούς: όταν η δρόγη περιέχει αρκετή ποσότητα νερού, π.χ. φύλλα, τότε διαβιβάζονται μόνο οι υδρατμοί χωρίς η δρόγη να είναι μέσα σε νερό.

  Ο συγκεντρωτικός πίνακας | Τρόπος | Πότε | |---|---| | Με νερό | δρόγες με συστατικά που αντέχουν υψηλή θέρμανση | | Με νερό και υδρατμούς | δρόγες που δεν περιέχουν πολύ νερό (π.χ. φλοιοί — μουσκεύουν πρώτα) | | Μόνο με υδρατμούς | δρόγες με αρκετό νερό, π.χ. φύλλα |

  Το κοινό μειονέκτημα: η παραλαβή με απόσταξη έχει το μειονέκτημα ότι αλλοιώνονται μερικά συστατικά λόγω της θέρμανσης· υπάρχουν κάποιοι τρόποι να αποφεύγονται αυτές οι αλλοιώσεις εν μέρει, ανάλογα με το ποια συστατικά επηρεάζονται.

  Το πλεονέκτημα: είναι η πιο οικονομική μέθοδος.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η απόσταξη με νερό, όπου η δρόγη τοποθετείται μαζί με το νερό στη φιάλη, εφαρμόζεται σε δρόγες των οποίων τα συστατικά αντέχουν σε υψηλή θέρμανση. Η απόσταξη με νερό και υδρατμούς, όπου η δρόγη είναι μέσα σε νερό και ταυτόχρονα διαβιβάζεται ατμός από άλλη φιάλη, εφαρμόζεται σε δρόγες που δεν περιέχουν πολύ νερό· αν είναι πολύ ξερές, όπως οι φλοιοί, αφήνονται πρώτα να μουσκέψουν ώστε να χαλαρώσουν οι ιστοί. Η απόσταξη μόνο με υδρατμούς εφαρμόζεται όταν η δρόγη περιέχει αρκετό νερό, όπως τα φύλλα, οπότε διαβιβάζονται μόνο οι υδρατμοί χωρίς η δρόγη να βρίσκεται μέσα σε νερό. Κοινό μειονέκτημα και των τριών είναι η αλλοίωση ορισμένων συστατικών λόγω της θέρμανσης.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 6 — Φαρμακολογικές δράσεις

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τις φαρμακολογικές δράσεις τους;

Απάντηση:

• Η βασική επιφύλαξη (σελ. 108-109): τα αιθέρια έλαια δεν έχουν ακριβώς τις ίδιες ιδιότητες των φυτών στα οποία περιέχονται· τα αρωματικά φυτά περιέχουν και πολλά άλλα συστατικά και η φαρμακολογική δράση τους, που προκύπτει από το σύνολο των συστατικών, δεν μπορεί να συμπίπτει απόλυτα με τη δράση των αιθέριων ελαίων· τα ίδια είναι μείγματα πολλών συστατικών και παρόλο που κάποιο από αυτά έχει μια δράση, μπορεί πάλι να μη συμπίπτει με τη δράση του συνόλου του αιθέριου ελαίου.

  Η αρωματοθεραπεία: στην αρωματοθεραπεία δίνονται για ορισμένες δράσεις τους, όμως αυτό γίνεται με πολύ αυστηρούς κανόνες, μόνο από ειδικούς και σε ελάχιστες ποσότητες σε πολύ μεγάλες αραιώσεις· αιτία είναι η πολύ ερεθιστική δράση των αιθέριων ελαίων στον βλεννογόνο του πεπτικού συστήματος και γι' αυτό δεν συνιστάται η λήψη τους από το στόμα· γενικά η αρωματοθεραπεία χρησιμοποιεί τα αιθέρια έλαια περισσότερο εξωτερικώς.

  Η τοξικότητα: μερικά αιθέρια έλαια περιέχουν πολύ τοξικές ουσίες (κάποιες κετόνες) και απαγορεύεται τελείως η χρήση τους.

  Οι χρήσεις | Χρήση | Λεπτομέρεια | |---|---| | Αντισηπτικά | πολλά από αυτά έχουν ισχυρές αντιμικροβιακές ιδιότητες και περιλαμβάνονται σε αντισηπτικά σκευάσματα | | Τοπικά ερεθιστικά | σε αλοιφές, για αρθριτικούς πόνους και ρευματισμούς ή και σε κρυολογήματα | | Λουτρά | για χαλάρωση, ή τόνωση, ή δύσπνοια | | Καλλυντικά, γεύση, μαγειρική | για την οσμή και τη γεύση τους — και ως διορθωτικά γεύσης, στη μαγειρική (τα καρυκεύματα) | | Άλλες | π.χ. απωθητικά εντόμων |

  Στην Ανακεφαλαίωση (σελ. 110): η δράση τους μπορεί να διαφέρει από τη δράση του αρωματικού φυτού· χρησιμοποιούνται κυρίως εξωτερικώς.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα αιθέρια έλαια δεν έχουν ακριβώς τις ίδιες ιδιότητες με τα φυτά από τα οποία προέρχονται, γιατί τα φυτά περιέχουν και πολλά άλλα συστατικά, ενώ και τα ίδια είναι μείγματα πολλών ουσιών. Στην αρωματοθεραπεία δίνονται με πολύ αυστηρούς κανόνες, μόνο από ειδικούς και σε ελάχιστες ποσότητες με πολύ μεγάλες αραιώσεις, καθώς έχουν έντονα ερεθιστική δράση στον βλεννογόνο του πεπτικού συστήματος και δεν συνιστάται η λήψη τους από το στόμα· χρησιμοποιούνται κυρίως εξωτερικά, ενώ μερικά περιέχουν πολύ τοξικές ουσίες, όπως ορισμένες κετόνες, και απαγορεύονται τελείως. Πολλά έχουν ισχυρές αντιμικροβιακές ιδιότητες και μπαίνουν σε αντισηπτικά σκευάσματα, ενώ χρησιμοποιούνται και ως τοπικά ερεθιστικά σε αλοιφές για αρθριτικά και ρευματισμούς, σε λουτρά, σε καλλυντικά, ως διορθωτικά γεύσης, στη μαγειρική και ως απωθητικά εντόμων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 7 — Έλεγχος των αρωματικών φυτών

Ερώτηση: Πώς ελέγχονται τα αρωματικά φυτά;

Απάντηση:

• Ο μακροσκοπικός έλεγχος (σελ. 108): αρχικά ελέγχεται μακροσκοπικά το φυτικό υλικό, ώστε η δρόγη να μην έχει προσμίξεις όχι μόνο από άλλα φυτά, αλλά και από άλλα μέρη του φυτού.

  Η μέτρηση του ποσοστού: το πιο σημαντικό όμως είναι να μετρηθεί το ποσοστό του αιθέριου ελαίου· αυτό γίνεται πολύ απλά με απόσταξη σε ειδικές συσκευές, όπου έχουμε βάλει συγκεκριμένο βάρος αρωματικής δρόγης και μετράμε πόσο αιθέριο έλαιο απέσταξε.

  Η ποιότητα: η ποιότητα καθορίζεται όμως και από το ποσοστό του κύριου συστατικού στο αιθέριο έλαιο, π.χ. τη μινθόλη για το αιθέριο έλαιο μέντας.

  Τα ανεπιθύμητα συστατικά: σε περιπτώσεις όπου τα αιθέρια έλαια περιέχουν ανεπιθύμητα συστατικά, υπολογίζεται και η δική τους περιεκτικότητα, π.χ. οι κετόνες στο αιθέριο έλαιο του φασκόμηλου (Salvia triloba, Salvia officinalis).

  Οι χρωματογραφικές μέθοδοι: η χρωματογραφία σε λεπτή στοιβάδα χρησιμεύει πολύ για ελέγχους ταυτοποίησης, ενώ η καλύτερη μέθοδος για ποιοτικό και ποσοτικό έλεγχο είναι η αέριος χρωματογραφία.

  Ο συγκεντρωτικός πίνακας | Στάδιο | Τι ελέγχει | |---|---| | Μακροσκοπικός έλεγχος | προσμίξεις από άλλα φυτά ή άλλα μέρη του φυτού | | Απόσταξη σε ειδική συσκευή | το ποσοστό του αιθέριου ελαίου σε συγκεκριμένο βάρος δρόγης | | Ποσοστό κύριου συστατικού | την ποιότητα, π.χ. μινθόλη στη μέντα | | Ποσοστό ανεπιθύμητων | π.χ. κετόνες στο φασκόμηλο | | Χρωματογραφία λεπτής στοιβάδας | ταυτοποίηση | | Αέριος χρωματογραφία | ποιοτικός και ποσοτικός έλεγχος |

  Και η φύλαξη: πρέπει να φυλάσσονται προσεκτικά, για να μην αλλοιωθούν (Ανακεφαλαίωση, σελ. 110).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Πρώτα ελέγχεται μακροσκοπικά το φυτικό υλικό, ώστε η δρόγη να μην έχει προσμίξεις ούτε από άλλα φυτά ούτε από άλλα μέρη του ίδιου φυτού. Το σημαντικότερο είναι η μέτρηση του ποσοστού του αιθέριου ελαίου, που γίνεται απλά με απόσταξη σε ειδικές συσκευές, όπου από συγκεκριμένο βάρος δρόγης μετράμε πόσο αιθέριο έλαιο απέσταξε. Η ποιότητα καθορίζεται και από το ποσοστό του κύριου συστατικού, όπως η μινθόλη στο αιθέριο έλαιο μέντας, ενώ όπου υπάρχουν ανεπιθύμητα συστατικά υπολογίζεται και η δική τους περιεκτικότητα, όπως οι κετόνες στο φασκόμηλο. Για ταυτοποίηση χρησιμεύει η χρωματογραφία λεπτής στοιβάδας, ενώ η καλύτερη μέθοδος για ποιοτικό και ποσοτικό έλεγχο είναι η αέριος χρωματογραφία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 8 — Παραδείγματα αιθέριων ελαίων

Ερώτηση: Αναφέρατε παραδείγματα αιθέριων ελαίων και χρήσεις τους.

Απάντηση:

• Τα παραδείγματα του βιβλίου (σελ. 109-110) | Αιθέριο έλαιο | Φυτό και όργανο | Χρήσεις | |---|---|---| | Αιθέριο έλαιο ευκαλύπτου | από τα φύλλα του ευκάλυπτου (Eucalyptus globulus) | χρησιμοποιείται σε σκευάσματα για εισπνοές σε κρυολογήματα, ή παστίλλιες για τον βήχα καθώς και σε αλοιφές για τοπική ερεθιστική δράση | | Αιθέριο έλαιο μέντας | από τα φύλλα της μέντας (Mentha piperita) | χρησιμοποιείται, όπως το αιθέριο έλαιο του ευκαλύπτου, σε κρυολογήματα· επιπλέον, ως αρωματικό σε φαρμακευτικά σκευάσματα, οδοντόπαστες — το έγχυμα του φυτού χρησιμοποιείται σε προβλήματα πέψεως | | Αιθέριο έλαιο γωλθερίας | από τα φύλλα του φυτού Gaultheria procumbens | χρησιμοποιείται ευρύτατα σε αλοιφές ή επαλείψεις σε μυϊκούς πόνους, αρθριτικά, ρευματισμούς ως τοπικό ερεθιστικό | | Γαρυφαλλέλαιο | από τα άνθη των γαρυφάλλων (τα μοσχοκάρφια) του φυτού Eugenia caryophyllata | χρησιμοποιείται πολύ στην οδοντιατρική για την αντισηπτική και την τοπική αναισθητική του δράση |

  Δύο συνδέσεις με άλλα κεφάλαια

  • Το αιθέριο έλαιο γωλθερίας συνδέεται με τον γωλθεροσίδη των απλών φαινολικών γλυκοσιδών (κεφ. 4, σελ. 82): το άγλυκο (σαλικυλικός μεθυλεστέρας) έχει πολύ έντονη χαρακτηριστική οσμή και χρησιμοποιείται ως αντιρευματικό αλλά και από τους αθλητές για μυικούς πόνους.
  • Το αιθέριο έλαιο μέντας συνδέεται με τη μινθόλη, που είναι το κύριο συστατικό της μέντας και παράδειγμα αλκοολικού υδροξυλίου (κεφ. 2, σελ. 31) — ενώ ταυτόχρονα είναι το συστατικό με βάση το οποίο ελέγχεται η ποιότητα του ελαίου (σελ. 108).

  Και το «μπλε» παράδειγμα: το αιθέριο έλαιο του χαμομηλιού που λαμβάνουμε με απόσταξη είναι μπλε (σελ. 108).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το αιθέριο έλαιο ευκαλύπτου, από τα φύλλα του Eucalyptus globulus, χρησιμοποιείται σε σκευάσματα για εισπνοές σε κρυολογήματα, σε παστίλιες για τον βήχα και σε αλοιφές για τοπική ερεθιστική δράση. Το αιθέριο έλαιο μέντας, από τα φύλλα της Mentha piperita, χρησιμοποιείται επίσης σε κρυολογήματα και επιπλέον ως αρωματικό σε φαρμακευτικά σκευάσματα και οδοντόπαστες, ενώ το έγχυμα του φυτού βοηθά σε προβλήματα πέψεως. Το αιθέριο έλαιο γωλθερίας, από τα φύλλα του Gaultheria procumbens, χρησιμοποιείται ευρύτατα σε αλοιφές και επαλείψεις για μυϊκούς πόνους, αρθριτικά και ρευματισμούς ως τοπικό ερεθιστικό. Τέλος το γαρυφαλλέλαιο, από τα άνθη του Eugenia caryophyllata, χρησιμοποιείται πολύ στην οδοντιατρική για την αντισηπτική και τοπική αναισθητική του δράση.

Κριτήρια αξιολόγησης: