Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 10 (34 ερωτήσεις + άσκηση) (σελ. 143, 148, 160, 186) – ΦΑΡΜΑΚΟΓΝΩΣΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ
Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 10 (34 ερωτήσεις + άσκηση)
Πλήρεις λύσεις όλων των ερωτήσεων του κεφαλαίου 10 — τα χαρακτηριστικά και τα αναπαραγωγικά όργανα των σπερματοφύτων, τα γυμνόσπερμα με τις οικογένειές τους, τα αγγειόσπερμα με τις ρίζες, τα φύλλα, το άνθος, τις ταξιανθίες και τους καρπούς, οι κυριότερες φυτικές οικογένειες με τα βοτανικά τους γνωρίσματα και τα σημαντικότερα φυτά τους, καθώς και η άσκηση για το θόλωμα του ούζου.
Ερώτηση 1 (10.1.2) — Χαρακτηριστικά των σπερματοφύτων
Ερώτηση: Ποια είναι τα χαρακτηριστικά των σπερματοφύτων;
Απάντηση:
-
Το μέγεθος του αθροίσματος (σελ. 140): είναι το μεγαλύτερο άθροισμα του φυτικού βασιλείου με 420.000 είδη.
Τα χαρακτηριστικά
- Τα σπερματόφυτα χαρακτηρίζονται από την παρουσία άνθους και σπέρματος.
- Είναι χερσαία φυτά στη συντριπτική τους πλειοψηφία.
- Έχουν άνθη άρρενα-θήλεα και σπέρματα για τη διαιώνιση του είδους.
- Έχουν ρίζα, βλαστό και φύλλα και προέρχονται από το έμβρυο, που βρίσκεται μέσα στο σπέρμα και αποτελείται από έναν άξονα και τις κοτυληδόνες· αυτές μπορεί να είναι δύο (δικοτυλήδονα), περισσότερες (όπως στα κωνοφόρα) ή μόνο μία (μονοκοτυλήδονα).
Η αναπαραγωγή τους: αναπαραγωγικά όργανα των σπερματοφύτων είναι τα άνθη και οι κώνοι (κουκουνάρια).
Ο κύκλος τους: μετά τη γονιμοποίηση, ο ζυγώτης σχηματίζει το έμβρυο, που περιβάλλεται από έναν θρεπτικό ιστό, το ενδοσπέρμιο· εξωτερικά έχει ένα κάλυμμα, το περίβλημα του σπέρματος· το σπέρμα, όταν βρεθεί σε κατάλληλες συνθήκες, φυτρώνει και αρχίζει ο νέος βιολογικός κύκλος του φυτού.
Η διαίρεσή τους: τα σπερματόφυτα διαιρούνται σε γυμνόσπερμα (Gymnospermae) και αγγειόσπερμα (Angiospermae).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα σπερματόφυτα είναι το μεγαλύτερο άθροισμα του φυτικού βασιλείου με 420.000 είδη και χαρακτηρίζονται από την παρουσία άνθους και σπέρματος. Είναι χερσαία φυτά στη συντριπτική τους πλειοψηφία, έχουν άνθη άρρενα και θήλεα και σπέρματα για τη διαιώνιση του είδους. Έχουν ρίζα, βλαστό και φύλλα και προέρχονται από το έμβρυο, που βρίσκεται μέσα στο σπέρμα και αποτελείται από έναν άξονα και τις κοτυληδόνες, οι οποίες μπορεί να είναι δύο στα δικοτυλήδονα, περισσότερες όπως στα κωνοφόρα ή μία μόνο στα μονοκοτυλήδονα. Διαιρούνται σε γυμνόσπερμα και αγγειόσπερμα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 2 (10.1.2) — Αναπαραγωγικά όργανα
Ερώτηση: Ποια είναι τα αναπαραγωγικά όργανα των σπερματοφύτων;
Απάντηση:
-
Τα όργανα (σελ. 140): αναπαραγωγικά όργανα των σπερματοφύτων είναι τα άνθη και οι κώνοι (κουκουνάρια).
Από τι αποτελούνται: οι κώνοι και τα άνθη αποτελούνται από γόνιμα μεταμορφωμένα φύλλα, τους στήμονες ή καρπόφυλλα· οι στήμονες είναι τα αρσενικά αναπαραγωγικά όργανα και τα καρπόφυλλα τα θηλυκά.
Μονογενή και διγενή άνθη: όταν ένα άνθος έχει μόνο στήμονες ή μόνο καρπόφυλλα λέγεται μονογενές, ενώ όταν έχει και τα δύο, λέγεται διγενές ή ερμαφρόδιτο· φυτά με μονογενή άρρενα και θήλεα άνθη στο ίδιο φυτό ονομάζονται μόνοικα (οξυά), ενώ μονογενή άρρενα και θήλεα άνθη σε διαφορετικά άνθη λέγονται δίοικα (ιτιά).
Η δομή των στημόνων: οι στήμονες αποτελούνται από το νήμα και τον ανθήρα· στον ανθήρα σχηματίζονται οι γυρεόσακοι, που περιέχουν τους γυρεόκοκκους· το σύνολο των γυρεοκόκκων αποτελούν τη γύρη.
Η λειτουργία τους: όταν οι γυρεόκοκκοι ωριμάσουν, οι γυρεόσακοι ανοίγουν και οι γυρεόκοκκοι μεταφέρονται στα θηλυκά αναπαραγωγικά όργανα· η μεταφορά αυτή λέγεται επικονίαση.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Αναπαραγωγικά όργανα των σπερματοφύτων είναι τα άνθη και οι κώνοι, δηλαδή τα κουκουνάρια. Και τα δύο αποτελούνται από γόνιμα μεταμορφωμένα φύλλα, τους στήμονες και τα καρπόφυλλα: οι στήμονες είναι τα αρσενικά αναπαραγωγικά όργανα και τα καρπόφυλλα τα θηλυκά. Όταν ένα άνθος έχει μόνο στήμονες ή μόνο καρπόφυλλα λέγεται μονογενές, ενώ όταν έχει και τα δύο λέγεται διγενές ή ερμαφρόδιτο. Οι στήμονες αποτελούνται από το νήμα και τον ανθήρα, όπου σχηματίζονται οι γυρεόσακοι με τους γυρεόκοκκους, το σύνολο των οποίων αποτελεί τη γύρη.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 3 (10.1.2) — Μονοκοτυλήδονα και δικοτυλήδονα
Ερώτηση: Ποια ονομάζουμε μονοκοτυλήδονα και ποια δικοτυλήδονα φυτά;
Απάντηση:
-
Το κριτήριο (σελ. 140): προέρχονται από το έμβρυο, που βρίσκεται μέσα στο σπέρμα και αποτελείται από έναν άξονα και τις κοτυληδόνες· αυτές μπορεί να είναι δύο (δικοτυλήδονα), περισσότερες (όπως στα κωνοφόρα) ή μόνο μία (μονοκοτυλήδονα). | Ομάδα | Κοτυληδόνες | |---|---| | Δικοτυλήδονα | δύο | | Μονοκοτυλήδονα | μία | | Κωνοφόρα (γυμνόσπερμα) | περισσότερες — το έμβρυο μπορεί να έχει 2-26 κοτυληδόνες |
Στα αγγειόσπερμα (σελ. 149): το έμβρυο μπορεί να έχει 1-2 κοτυληδόνες· τα 420.000 είδη των αγγειοσπέρμων χωρίζονται σε δύο μεγάλες κλάσεις των δικοτυληδόνων και των μονοκοτυληδόνων.
Οι άλλες διαφορές τους | Χαρακτηριστικό | Δικοτυλήδονα | Μονοκοτυλήδονα | |---|---|---| | Ρίζες (σελ. 149) | πασσαλώδεις ή κονδυλώδεις | θυσανώδεις βολβοί | | Νεύρωση φύλλων (σελ. 151) | χαρακτηριστική δικτυωτή νεύρωση | φύλλα με παράλληλη νεύρωση |
Παραδείγματα οικογενειών (σελ. 158): μονοκοτυλήδονα — Liliaceae, Graminae ή Poaceae, Orchidaceae· δικοτυλήδονα — Salicaceae, Cannabaceae, Umbeliferae (Apiaceae), Papaveraceae, Cruciferae, Ranunculaceae, Rosaceae, Asteraceae, Lamiaceae, Solanaceae.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το κριτήριο είναι ο αριθμός των κοτυληδόνων του εμβρύου, που βρίσκεται μέσα στο σπέρμα. Δικοτυλήδονα ονομάζονται τα φυτά των οποίων το έμβρυο έχει δύο κοτυληδόνες και μονοκοτυλήδονα εκείνα των οποίων το έμβρυο έχει μία μόνο, ενώ στα κωνοφόρα οι κοτυληδόνες είναι περισσότερες, από 2 έως 26. Στα αγγειόσπερμα το έμβρυο έχει 1-2 κοτυληδόνες και έτσι τα 420.000 είδη τους χωρίζονται στις δύο μεγάλες κλάσεις των δικοτυληδόνων και των μονοκοτυληδόνων. Τα δικοτυλήδονα έχουν πασσαλώδεις ή κονδυλώδεις ρίζες και φύλλα με δικτυωτή νεύρωση, ενώ τα μονοκοτυλήδονα θυσανώδεις βολβούς και φύλλα με παράλληλη νεύρωση.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 1 (10.2.8) — Χαρακτηριστικά των γυμνοσπέρμων
Ερώτηση: Ποια είναι τα χαρακτηριστικά των γυμνοσπέρμων φυτών;
Απάντηση:
-
Ποια είναι (σελ. 144): στο υποάθροισμα αυτό ανήκουν τα πιο γνωστά δέντρα, όπως κυπαρίσσια, πεύκα, έλατα κ.ά.
Η ηλικία και το μέγεθός τους: σύμφωνα με τα απολιθώματα που έχουν βρεθεί μέχρι σήμερα, τα πρώτα γυμνόσπερμα εμφανίστηκαν κατά τον Παλαιοζωικό αιώνα, δηλαδή πριν από 350 εκατομμύρια χρόνια· είναι πολύ λιγότερα σε αριθμό (800 είδη) από τα αγγειόσπερμα (420.000), αλλά εμφανίζουν μεγάλο οικονομικό και επιστημονικό ενδιαφέρον· επίσης, είναι καθοριστικοί παράγοντες της βλάστησης στη γη, αφού σχηματίζουν τα δάση.
Τα βασικά χαρακτηριστικά
- Είναι δέντρα ή θάμνοι και ποτέ ποώδη φυτά.
- Τα άνθη τους είναι μονογενή στο ίδιο άτομο (μόνοικα φυτά) ή σε διαφορετικά άτομα (δίοικα φυτά).
- Οι σπερμοβλάστες είναι γυμνές (γυμνόσπερμα) στα καρπόφυλλα.
- Το έμβρυο μπορεί να έχει 2-26 κοτυληδόνες.
Γιατί λέγονται κωνοφόρα: τα άρρενα άνθη καθώς και τα θήλεα συναθροίζονται σε χαρακτηριστικούς σχηματισμούς, τους άρρενες και θήλεις κώνους (κουκουνάρια), γι' αυτό και τα φυτά αυτά ονομάζονται και κωνοφόρα.
Οι οικογένειές τους: Pinaceae, Cupressaceae, Taxodiaceae, Taxaceae, Ginkgoaceae, Ephedraceae.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Στα γυμνόσπερμα ανήκουν τα πιο γνωστά δέντρα, όπως κυπαρίσσια, πεύκα και έλατα. Εμφανίστηκαν κατά τον Παλαιοζωικό αιώνα, πριν από 350 εκατομμύρια χρόνια, και είναι πολύ λιγότερα σε αριθμό, 800 είδη έναντι 420.000 των αγγειοσπέρμων, έχουν όμως μεγάλο οικονομικό και επιστημονικό ενδιαφέρον, αφού σχηματίζουν τα δάση. Τα βασικά τους χαρακτηριστικά είναι ότι είναι δέντρα ή θάμνοι και ποτέ ποώδη φυτά, ότι τα άνθη τους είναι μονογενή στο ίδιο άτομο, οπότε τα φυτά είναι μόνοικα, ή σε διαφορετικά άτομα, οπότε είναι δίοικα, ότι οι σπερμοβλάστες τους είναι γυμνές πάνω στα καρπόφυλλα και ότι το έμβρυο μπορεί να έχει από 2 έως 26 κοτυληδόνες. Επειδή τα άρρενα και τα θήλεα άνθη συναθροίζονται σε κώνους, δηλαδή κουκουνάρια, τα φυτά αυτά ονομάζονται και κωνοφόρα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 2 (10.2.8) — Το γένος των πεύκων
Ερώτηση: Ποιο είναι το επιστημονικό (λατινικό) όνομα του γένους των πεύκων;
Απάντηση:
-
Το όνομα (σελ. 144): τα πεύκα Pinus (με 80 περίπου είδη).
Η οικογένειά τους: ανήκουν στην οικογένεια Pinaceae, όπου ανήκουν τα έλατα (Abies), με σημαντικότερο για τον ελλαδικό χώρο Abies cephallonica, ενδημικό φυτό της Ελλάδας, οι κέδροι (Cedrus), με χαρακτηριστικό το είδος Cedrus libani (κέδρος του Λιβάνου)… τα πεύκα Pinus.
Η φαρμακευτική σημασία τους: από το ξύλο των πεύκων βγαίνει μια ελαιορητίνη (η τερεβινθίνη) που χρησιμοποιείται φαρμακευτικά — και όπως αναφέρεται στο κεφάλαιο των ρητινών (σελ. 113): Τερεβινθίνη· είναι η ελαιορητίνη από τα πεύκα (είδη του γένους Pinus)· όταν αποστάξει, παίρνουμε το αιθέριο έλαιο (νέφτι) και η ρητίνη που απομένει είναι το κολοφώνιο.
Τα ελληνικά είδη: στην Ελλάδα τα πιο γνωστά είδη πεύκων είναι τα Pinus halepensis, Pinus brutia, Pinus nigra κ.ά.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το επιστημονικό, λατινικό όνομα του γένους των πεύκων είναι Pinus, με 80 περίπου είδη, και ανήκει στην οικογένεια Pinaceae. Από το ξύλο των πεύκων βγαίνει μια ελαιορητίνη, η τερεβινθίνη, που χρησιμοποιείται φαρμακευτικά. Στην Ελλάδα τα πιο γνωστά είδη πεύκων είναι τα Pinus halepensis, Pinus brutia και Pinus nigra.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 3 (10.2.8) — Η οικογένεια του έλατου
Ερώτηση: Σε ποια οικογένεια γυμνοσπέρμων φυτών ανήκει το έλατο;
Απάντηση:
-
Η οικογένεια (σελ. 144): 10.2.1 ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ PINACEAE — στην οικογένεια αυτή ανήκουν τα έλατα (Abies), με σημαντικότερο για τον ελλαδικό χώρο Abies cephallonica, ενδημικό φυτό της Ελλάδας.
Ποια άλλα φυτά περιλαμβάνει η Pinaceae | Γένος | Παρατηρήσεις | |---|---| | Abies (έλατα) | σημαντικότερο για τον ελλαδικό χώρο το Abies cephallonica, ενδημικό φυτό της Ελλάδας | | Cedrus (κέδροι) | με χαρακτηριστικό το είδος Cedrus libani (κέδρος του Λιβάνου) που φύονται στο Λίβανο, την Κύπρο, τη Μικρά Ασία και καλλιεργούνται ως διακοσμητικά φυτά | | Pinus (πεύκα) | με 80 περίπου είδη — από το ξύλο τους βγαίνει η τερεβινθίνη που χρησιμοποιείται φαρμακευτικά |
Στην Ανακεφαλαίωση (σελ. 148): γνωστές οικογένειες του υποαθροίσματος των γυμνοσπέρμων είναι η οικογένεια Pinaceae· σ' αυτήν ανήκουν τα έλατα (Abies), οι κέδροι και τα πεύκα Pinus.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το έλατο, δηλαδή το γένος Abies, ανήκει στην οικογένεια Pinaceae των γυμνοσπέρμων. Σημαντικότερο είδος για τον ελλαδικό χώρο είναι το Abies cephallonica, ενδημικό φυτό της Ελλάδας. Στην ίδια οικογένεια ανήκουν επίσης οι κέδροι (Cedrus), με χαρακτηριστικό είδος τον κέδρο του Λιβάνου, και τα πεύκα (Pinus).
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 4 (10.2.8) — Τα ψηλότερα δέντρα
Ερώτηση: Σε ποιο γένος ανήκουν τα ψηλότερα δέντρα στον κόσμο;
Απάντηση:
-
Η απάντηση (σελ. 146): 10.2.3 ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ TAXODIACEAE — στην οικογένεια αυτή ανήκουν τα δέντρα του γένους Sequoia, που είναι τα ψηλότερα φυτά στον κόσμο, με ύψος μεγαλύτερο από 112 μέτρα (Sequoia gigantea).
Η μακροβιότητά τους: υπάρχει ένα πάρκο, το Εθνικό Πάρκο Σεκόϊας των Η.Π.Α., με φυτά ηλικίας 4.000 χρόνων· θεωρούνται τα μακροβιότερα ζωντανά φυτά στη Γη.
Και στην Ελλάδα: απολιθώματα Sequoia έχουν βρεθεί και στην Ελλάδα.
Στην Ανακεφαλαίωση (σελ. 148): η οικογένεια Taxodiaceae, όπου ανήκουν τα δέντρα του γένους Sequoia, που είναι τα ψηλότερα φυτά στον κόσμο.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα ψηλότερα δέντρα στον κόσμο ανήκουν στο γένος Sequoia, της οικογένειας Taxodiaceae, με ύψος μεγαλύτερο από 112 μέτρα, όπως η Sequoia gigantea. Στο Εθνικό Πάρκο Σεκόϊας των Η.Π.Α. υπάρχουν φυτά ηλικίας 4.000 χρόνων, που θεωρούνται τα μακροβιότερα ζωντανά φυτά στη Γη, ενώ απολιθώματα Sequoia έχουν βρεθεί και στην Ελλάδα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 5 (10.2.8) — Ginkgo biloba
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για το φυτό Ginkgo biloba;
Απάντηση:
-
Η οικογένειά του (σελ. 147): 10.2.6 ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ GINKGOACEAE — η οικογένεια αυτή περιλαμβάνει μόνο ένα είδος, το Ginkgo biloba.
Το όνομά του: το όνομα του οποίου προέρχεται από το κινέζικο gin-kyo που σημαίνει «ασημένιο κορόμηλο».
Η προέλευση και η καλλιέργειά του: το φυτό αυτό είναι αυτοφυές στη Ν.Α. Κίνα, ενώ στην Ευρώπη καλλιεργείται από το 1730.
Τα φύλλα του: τα φύλλα του είναι πολύ χαρακτηριστικά, με έλασμα τριγωνικό που μοιάζει με βεντάλια, σχισμένο στην κορυφή, γι' αυτό και ονομάζεται δίλοβο (biloba).
Γιατί είναι «ζωντανό απολίθωμα»: τα φυτά του είδους αυτού είναι πολύ ανθεκτικά, δεν μοιάζουν με κανένα άλλο φυτό ζωντανό σήμερα· έχουν ηλικία μεγαλύτερη από 300 εκατομμύρια χρόνια, γι' αυτό και χαρακτηρίζονται «ζωντανό απολίθωμα».
Η φαρμακευτική του αξία: τα φύλλα του φυτού έχουν μεγάλη φαρμακευτική σημασία.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το Ginkgo biloba είναι το μοναδικό είδος της οικογένειας Ginkgoaceae. Το όνομά του προέρχεται από το κινέζικο gin-kyo, που σημαίνει «ασημένιο κορόμηλο». Είναι αυτοφυές στη Νοτιοανατολική Κίνα, ενώ στην Ευρώπη καλλιεργείται από το 1730. Τα φύλλα του είναι πολύ χαρακτηριστικά, με έλασμα τριγωνικό που μοιάζει με βεντάλια και είναι σχισμένο στην κορυφή, γι' αυτό και ονομάζεται δίλοβο. Τα φυτά αυτά είναι πολύ ανθεκτικά, δεν μοιάζουν με κανένα άλλο ζωντανό φυτό σήμερα και έχουν ηλικία μεγαλύτερη από 300 εκατομμύρια χρόνια, γι' αυτό χαρακτηρίζονται «ζωντανό απολίθωμα». Τα φύλλα του έχουν μεγάλη φαρμακευτική σημασία.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 1 (10.3.6) — Χαρακτηριστικά σπερματοφύτων — αγγειόσπερμα
Ερώτηση: Ποια είναι τα χαρακτηριστικά των σπερματοφύτων;
Απάντηση:
-
Τα γενικά χαρακτηριστικά (σελ. 140): τα σπερματόφυτα χαρακτηρίζονται από την παρουσία άνθους και σπέρματος· είναι χερσαία φυτά στη συντριπτική τους πλειοψηφία, έχουν άνθη άρρενα-θήλεα και σπέρματα για τη διαιώνιση του είδους· έχουν ρίζα, βλαστό και φύλλα και προέρχονται από το έμβρυο.
Στην ενότητα των αγγειοσπέρμων (σελ. 149) — τα αγγειόσπερμα έχουν ορισμένα τυπικά γνωρίσματα:
- Είναι δέντρα, θάμνοι αλλά και ποώδη φυτά.
- Τα άνθη τους είναι ερμαφρόδιτα (διγενή) και σπανιότατα μονογενή.
- Οι σπερμοβλάστες είναι κλεισμένες μέσα στην ωοθήκη.
- Το έμβρυο μπορεί να έχει 1-2 κοτυληδόνες. Τα 420.000 είδη των αγγειοσπέρμων χωρίζονται σε δύο μεγάλες κλάσεις των δικοτυληδόνων και των μονοκοτυληδόνων.
Η αντιπαραβολή με τα γυμνόσπερμα (σελ. 144) | Γνώρισμα | Γυμνόσπερμα | Αγγειόσπερμα | |---|---|---| | Μορφή | δέντρα ή θάμνοι και ποτέ ποώδη φυτά | δέντρα, θάμνοι αλλά και ποώδη φυτά | | Άνθη | μονογενή (μόνοικα ή δίοικα φυτά) | ερμαφρόδιτα (διγενή) και σπανιότατα μονογενή | | Σπερμοβλάστες | γυμνές στα καρπόφυλλα | κλεισμένες μέσα στην ωοθήκη | | Κοτυληδόνες | 2-26 | 1-2 | | Είδη | 800 | 420.000 |
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα σπερματόφυτα χαρακτηρίζονται από την παρουσία άνθους και σπέρματος, είναι στη συντριπτική τους πλειοψηφία χερσαία, έχουν ρίζα, βλαστό και φύλλα και προέρχονται από το έμβρυο του σπέρματος. Διαιρούνται σε γυμνόσπερμα και αγγειόσπερμα. Ειδικότερα τα αγγειόσπερμα έχουν τέσσερα τυπικά γνωρίσματα: είναι δέντρα, θάμνοι αλλά και ποώδη φυτά· τα άνθη τους είναι ερμαφρόδιτα ή διγενή και σπανιότατα μονογενή· οι σπερμοβλάστες τους είναι κλεισμένες μέσα στην ωοθήκη· και το έμβρυο μπορεί να έχει 1-2 κοτυληδόνες, γι' αυτό και τα 420.000 είδη τους χωρίζονται στις κλάσεις των δικοτυληδόνων και των μονοκοτυληδόνων. Αντίθετα τα γυμνόσπερμα είναι δέντρα ή θάμνοι και ποτέ ποώδη, έχουν μονογενή άνθη, γυμνές σπερμοβλάστες και έμβρυο με 2-26 κοτυληδόνες.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 2 (10.3.6) — Αναπαραγωγικά όργανα των αγγειοσπέρμων
Ερώτηση: Ποια είναι τα αναπαραγωγικά όργανα των σπερματοφύτων;
Απάντηση:
-
Γενικά (σελ. 140): αναπαραγωγικά όργανα των σπερματοφύτων είναι τα άνθη και οι κώνοι (κουκουνάρια)· οι στήμονες είναι τα αρσενικά αναπαραγωγικά όργανα και τα καρπόφυλλα τα θηλυκά.
Στα αγγειόσπερμα (σελ. 151): τα άνθη των αγγειοσπέρμων είναι τα όργανα της εγγενούς αναπαραγωγής τους· τα άνθη είναι τοποθετημένα σε κοντό άξονα, την ανθοδόχη· σε ένα τέλειο άνθος διακρίνουμε το περιάνθιο, τους στήμονες και τα καρπόφυλλα.
Τα άρρενα όργανα: οι στήμονες αποτελούν τα άρρενα αναπαραγωγικά όργανα· κάθε στήμονας αποτελείται από ένα άγονο μακρύ και λεπτό μέρος, το νήμα, και από ένα γόνιμο μέρος, τον ανθήρα· κάθε ανθήρας έχει δύο γυρεόσακους που περιέχουν γυρεόκοκκους· το σύνολο των γυρεοκόκκων αποτελεί τη γύρη.
Τα θήλεα όργανα: τα καρπόφυλλα των αγγειοσπέρμων αποτελούν τα γυναικεία αναπαραγωγικά όργανα του άνθους· τα καρπόφυλλα σχηματίζουν τον ύπερο· ο ύπερος αποτελείται από την ωοθήκη, τον στύλο και το στίγμα· η ωοθήκη είναι ένα εξογκωμένο τμήμα του ύπερου και βρίσκεται στο κάτω μέρος· πάνω από αυτή προεκτείνεται ένα λεπτό τμήμα, ο στύλος, που καταλήγει σε μία κορυφή, το στίγμα.
Στα γυμνόσπερμα (σελ. 144): τα άρρενα άνθη καθώς και τα θήλεα συναθροίζονται σε χαρακτηριστικούς σχηματισμούς, τους άρρενες και θήλεις κώνους (κουκουνάρια).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Αναπαραγωγικά όργανα των σπερματοφύτων είναι τα άνθη και οι κώνοι, δηλαδή τα κουκουνάρια, με τους στήμονες να αποτελούν τα αρσενικά και τα καρπόφυλλα τα θηλυκά όργανα. Στα αγγειόσπερμα τα άνθη είναι τα όργανα της εγγενούς αναπαραγωγής και είναι τοποθετημένα στην ανθοδόχη· σε ένα τέλειο άνθος διακρίνουμε το περιάνθιο, τους στήμονες και τα καρπόφυλλα. Κάθε στήμονας αποτελείται από το νήμα και τον ανθήρα, που έχει δύο γυρεόσακους με τους γυρεόκοκκους, ενώ τα καρπόφυλλα σχηματίζουν τον ύπερο, ο οποίος αποτελείται από την ωοθήκη στο κάτω μέρος, τον στύλο και το στίγμα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 3 (10.3.6) — Μονοκοτυλήδονα - δικοτυλήδονα αγγειόσπερμα
Ερώτηση: Ποια ονομάζουμε μονοκοτυλήδονα και ποια δικοτυλήδονα φυτά;
Απάντηση:
-
Το κριτήριο (σελ. 140, 149): το έμβρυο αποτελείται από έναν άξονα και τις κοτυληδόνες· αυτές μπορεί να είναι δύο (δικοτυλήδονα)… ή μόνο μία (μονοκοτυλήδονα)· στα αγγειόσπερμα το έμβρυο μπορεί να έχει 1-2 κοτυληδόνες, έτσι τα είδη των αγγειοσπέρμων χωρίζονται σε δύο μεγάλες κλάσεις των δικοτυληδόνων και των μονοκοτυληδόνων.
Οι μορφολογικές διαφορές τους | Χαρακτηριστικό | Δικοτυλήδονα | Μονοκοτυλήδονα | |---|---|---| | Κοτυληδόνες | δύο | μία | | Ρίζες (σελ. 149) | πασσαλώδεις ή κονδυλώδεις | θυσανώδεις βολβοί | | Νεύρωση φύλλων (σελ. 151) | χαρακτηριστική δικτυωτή νεύρωση | παράλληλη νεύρωση |
Οι οικογένειές τους (σελ. 158) | Κλάση | Οικογένειες | |---|---| | Μονοκοτυλήδονα | Lilliaceae, Graminae ή Poaceae, Orchidaceae | | Δικοτυλήδονα | Salicaceae, Cannabaceae, Umbelifearae (Apiaceae), Papaveraceae, Crucifearae, Ranunculaceae, Rosaceae, Astéraceae, Lamiaceae, Solanaceae |
Παραδείγματα: κρεμμύδι, πράσο, σκόρδο, σιτάρι, ρύζι, καλαμπόκι, ορχιδέες (μονοκοτυλήδονα) — ιτιά, λυκίσκος, παπαρούνα, λάχανο, μηλιά, θυμάρι, πατάτα, καφές (δικοτυλήδονα).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Δικοτυλήδονα ονομάζονται τα φυτά των οποίων το έμβρυο έχει δύο κοτυληδόνες και μονοκοτυλήδονα εκείνα με μία μόνο κοτυληδόνα. Επειδή στα αγγειόσπερμα το έμβρυο έχει 1-2 κοτυληδόνες, τα είδη τους χωρίζονται στις δύο μεγάλες κλάσεις των δικοτυληδόνων και των μονοκοτυληδόνων. Τα δικοτυλήδονα έχουν πασσαλώδεις ή κονδυλώδεις ρίζες και φύλλα με χαρακτηριστική δικτυωτή νεύρωση, ενώ τα μονοκοτυλήδονα έχουν θυσανώδεις βολβούς και φύλλα με παράλληλη νεύρωση. Στα μονοκοτυλήδονα ανήκουν οικογένειες όπως οι Liliaceae, Graminae και Orchidaceae, ενώ στα δικοτυλήδονα οι Salicaceae, Papaveraceae, Rosaceae, Lamiaceae, Solanaceae και άλλες.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 4 (10.3.6) — Οι στήμονες
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τους στήμονες;
Απάντηση:
-
Τι είναι (σελ. 140, 151): οι στήμονες είναι τα αρσενικά αναπαραγωγικά όργανα· οι στήμονες αποτελούν τα άρρενα αναπαραγωγικά όργανα.
Η προέλευσή τους: οι κώνοι και τα άνθη αποτελούνται από γόνιμα μεταμορφωμένα φύλλα, τους στήμονες ή καρπόφυλλα.
Η δομή τους: κάθε στήμονας αποτελείται από ένα άγονο μακρύ και λεπτό μέρος, το νήμα, και από ένα γόνιμο μέρος, τον ανθήρα· κάθε ανθήρας έχει δύο γυρεόσακους που περιέχουν γυρεόκοκκους· το σύνολο των γυρεοκόκκων αποτελεί τη γύρη.
Η λειτουργία τους: όταν οι γυρεόκοκκοι ωριμάσουν, οι γυρεόσακοι ανοίγουν και οι γυρεόκοκκοι μεταφέρονται στα θηλυκά αναπαραγωγικά όργανα· η μεταφορά αυτή λέγεται επικονίαση (σελ. 141).
Ο ρόλος τους στη διάκριση των ανθέων: όταν ένα άνθος έχει μόνο στήμονες ή μόνο καρπόφυλλα λέγεται μονογενές, ενώ όταν έχει και τα δύο, λέγεται διγενές ή ερμαφρόδιτο.
Η θέση τους στο άνθος (σελ. 152, Εικ. 10.14): 9. Νήμα (Στήμονας), 10. Ανθήρας, 11. Γυρεόσακος.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι στήμονες είναι τα άρρενα, δηλαδή τα αρσενικά, αναπαραγωγικά όργανα του άνθους και προέρχονται από γόνιμα μεταμορφωμένα φύλλα. Κάθε στήμονας αποτελείται από ένα άγονο μακρύ και λεπτό μέρος, το νήμα, και από ένα γόνιμο μέρος, τον ανθήρα. Κάθε ανθήρας έχει δύο γυρεόσακους που περιέχουν τους γυρεόκοκκους, το σύνολο των οποίων αποτελεί τη γύρη. Όταν οι γυρεόκοκκοι ωριμάσουν, οι γυρεόσακοι ανοίγουν και η γύρη μεταφέρεται στα θηλυκά αναπαραγωγικά όργανα, με τη διαδικασία της επικονίασης.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 5 (10.3.6) — Τα καρπόφυλλα
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τα καρπόφυλλα;
Απάντηση:
-
Τι είναι (σελ. 140): τα καρπόφυλλα είναι τα θηλυκά αναπαραγωγικά όργανα· οι κώνοι και τα άνθη αποτελούνται από γόνιμα μεταμορφωμένα φύλλα, τους στήμονες ή καρπόφυλλα.
Στα αγγειόσπερμα (σελ. 151): τα καρπόφυλλα των αγγειοσπέρμων αποτελούν τα γυναικεία αναπαραγωγικά όργανα του άνθους· τα καρπόφυλλα σχηματίζουν τον ύπερο.
Η δομή του ύπερου: ο ύπερος αποτελείται από την ωοθήκη, τον στύλο και το στίγμα· η ωοθήκη είναι ένα εξογκωμένο τμήμα του ύπερου και βρίσκεται στο κάτω μέρος· πάνω από αυτή προεκτείνεται ένα λεπτό τμήμα, ο στύλος, που καταλήγει σε μία κορυφή, το στίγμα.
Η διαφορά γυμνοσπέρμων - αγγειοσπέρμων: στα γυμνόσπερμα οι σπερμοβλάστες είναι γυμνές (γυμνόσπερμα) στα καρπόφυλλα (σελ. 144), ενώ στα αγγειόσπερμα οι σπερμοβλάστες είναι κλεισμένες μέσα στην ωοθήκη (σελ. 149).
Η τύχη τους μετά τη γονιμοποίηση (σελ. 156, 159): ο καρπός είναι το όργανο των αγγειοσπέρμων που περικλείει τα σπέρματα μέχρι να ωριμάσουν· είναι η ωοθήκη του άνθους που μετασχηματίζεται· παράλληλα με τον σχηματισμό του σπέρματος, η ωοθήκη εξελίσσεται με πολλούς διαφορετικούς τρόπους, ώστε τελικά να μετατραπεί στον καρπό.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα καρπόφυλλα είναι τα θηλυκά, δηλαδή τα γυναικεία, αναπαραγωγικά όργανα του άνθους και προέρχονται από γόνιμα μεταμορφωμένα φύλλα. Στα αγγειόσπερμα τα καρπόφυλλα σχηματίζουν τον ύπερο, ο οποίος αποτελείται από την ωοθήκη, τον στύλο και το στίγμα: η ωοθήκη είναι το εξογκωμένο τμήμα στο κάτω μέρος, πάνω από αυτή προεκτείνεται ο λεπτός στύλος και αυτός καταλήγει στο στίγμα. Στα γυμνόσπερμα οι σπερμοβλάστες βρίσκονται γυμνές πάνω στα καρπόφυλλα, ενώ στα αγγειόσπερμα είναι κλεισμένες μέσα στην ωοθήκη, η οποία μετά τη γονιμοποίηση μετασχηματίζεται στον καρπό.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 6 (10.3.6) — Μέρη των στημόνων
Ερώτηση: Από ποια μέρη αποτελούνται οι στήμονες;
Απάντηση:
-
Τα δύο μέρη (σελ. 151): κάθε στήμονας αποτελείται από ένα άγονο μακρύ και λεπτό μέρος, το νήμα, και από ένα γόνιμο μέρος, τον ανθήρα. | Μέρος | Χαρακτήρας | |---|---| | Νήμα | άγονο μακρύ και λεπτό μέρος | | Ανθήρας | γόνιμο μέρος |
Τι περιέχει ο ανθήρας: κάθε ανθήρας έχει δύο γυρεόσακους που περιέχουν γυρεόκοκκους· το σύνολο των γυρεοκόκκων αποτελεί τη γύρη.
Και στη γενική περιγραφή των σπερματοφύτων (σελ. 140): οι στήμονες αποτελούνται από το νήμα και τον ανθήρα· στον ανθήρα σχηματίζονται οι γυρεόσακοι, που περιέχουν τους γυρεόκοκκους.
Η θέση τους στο σχήμα του άνθους (σελ. 152): 9. Νήμα (Στήμονας), 10. Ανθήρας, 11. Γυρεόσακος.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Κάθε στήμονας αποτελείται από δύο μέρη: το νήμα, που είναι ένα άγονο μακρύ και λεπτό μέρος, και τον ανθήρα, που είναι το γόνιμο μέρος. Κάθε ανθήρας έχει δύο γυρεόσακους, οι οποίοι περιέχουν τους γυρεόκοκκους, και το σύνολο των γυρεοκόκκων αποτελεί τη γύρη.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 7 (10.3.6) — Η γύρη
Ερώτηση: Τι ονομάζεται γύρη;
Απάντηση:
-
Ο ορισμός (σελ. 140, 151): το σύνολο των γυρεοκόκκων αποτελούν τη γύρη.
Πού σχηματίζεται: οι στήμονες αποτελούνται από το νήμα και τον ανθήρα· στον ανθήρα σχηματίζονται οι γυρεόσακοι, που περιέχουν τους γυρεόκοκκους· κάθε ανθήρας έχει δύο γυρεόσακους που περιέχουν γυρεόκοκκους.
Η επικονίαση (σελ. 141): όταν οι γυρεόκοκκοι ωριμάσουν, οι γυρεόσακοι ανοίγουν και οι γυρεόκοκκοι μεταφέρονται στα θηλυκά αναπαραγωγικά όργανα· η μεταφορά αυτή λέγεται επικονίαση· η επικονίαση γίνεται με τη βοήθεια του ανέμου (ανεμοφιλία), με τη βοήθεια κάποιου εντόμου ή πουλιού (ζωοφιλία) ή με τη βοήθεια του νερού για υδρόβια κυρίως φυτά (υδροφιλία).
Τι ακολουθεί: μετά την επικονίαση ο γυρεόκοκκος βλαστάνει και σχηματίζει μια προβολή με δύο άρρενες γαμέτες (σπερμιοκύτταρα), προς τον θηλυκό γαμέτη που περιέχει το ωοκύτταρο· ένας από τους άρρενες γαμέτες γονιμοποιεί το ωοκύτταρο και σχηματίζεται ο ζυγώτης.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Γύρη ονομάζεται το σύνολο των γυρεοκόκκων. Οι γυρεόκοκκοι σχηματίζονται μέσα στους γυρεόσακους του ανθήρα, δηλαδή του γόνιμου μέρους του στήμονα, με κάθε ανθήρα να έχει δύο γυρεόσακους. Όταν οι γυρεόκοκκοι ωριμάσουν, οι γυρεόσακοι ανοίγουν και η γύρη μεταφέρεται στα θηλυκά αναπαραγωγικά όργανα με την επικονίαση, η οποία γίνεται με τη βοήθεια του ανέμου, εντόμων ή πουλιών, ή του νερού. Στη συνέχεια ο γυρεόκοκκος βλαστάνει και ένας από τους δύο άρρενες γαμέτες γονιμοποιεί το ωοκύτταρο, σχηματίζοντας τον ζυγώτη.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 8 (10.3.6) — Είδη φύλλων των αγγειοσπέρμων
Ερώτηση: Αναφέρατε είδη φύλλων των αγγειοσπέρμων.
Απάντηση:
-
Η βασική διάκριση (σελ. 150): τα φύλλα των αγγειοσπέρμων παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία μορφών· χωρίζονται βασικά σε απλά και σύνθετα φύλλα.
Τα μέρη τους (Εικ. 10.12) | Απλό φύλλο | Σύνθετο φύλλο | |---|---| | 1. Μίσχος, 2. Κολεός, 3. Έλασμα φύλλου, 4. Νεύρωση, 5. Δευτερογενής νεύρωση | 1. Μίσχος, 2. Κολεός, 3. Ραχιαίο νεύρο, 4. Φυλλάρια, 5. Καταληκτικό φυλλάριο |
Το σύνθετο φύλλο: το έλασμα του σύνθετου φύλλου αποτελείται από το σύνολο των φυλλαρίων που το συναποτελούν.
Η νεύρωση (σελ. 151): μεταξύ των αγγειοσπέρμων, τα δικοτυλήδονα παρουσιάζουν χαρακτηριστική δικτυωτή νεύρωση, ενώ τα μονοκοτυλήδονα έχουν φύλλα με παράλληλη νεύρωση. | Κλάση | Νεύρωση | |---|---| | Δικοτυλήδονα | δικτυωτή | | Μονοκοτυλήδονα | παράλληλη |
Στην Ανακεφαλαίωση (σελ. 159): τα φύλλα των αγγειοσπέρμων παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία μορφών· χωρίζονται βασικά σε απλά και σύνθετα φύλλα.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα φύλλα των αγγειοσπέρμων παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία μορφών και χωρίζονται βασικά σε απλά και σύνθετα φύλλα. Στο απλό φύλλο διακρίνουμε τον μίσχο, τον κολεό, το έλασμα, τη νεύρωση και τη δευτερογενή νεύρωση, ενώ στο σύνθετο τον μίσχο, τον κολεό, το ραχιαίο νεύρο, τα φυλλάρια και το καταληκτικό φυλλάριο — το έλασμα του σύνθετου φύλλου αποτελείται από το σύνολο των φυλλαρίων. Ως προς τη νεύρωση, τα δικοτυλήδονα παρουσιάζουν χαρακτηριστική δικτυωτή νεύρωση, ενώ τα μονοκοτυλήδονα έχουν φύλλα με παράλληλη νεύρωση.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 9 (10.3.6) — Τα μέρη ενός τέλειου άνθους
Ερώτηση: Από ποια μέρη αποτελείται ένα τέλειο άνθος;
Απάντηση:
-
Η θέση του (σελ. 151): τα άνθη των αγγειοσπέρμων είναι τα όργανα της εγγενούς αναπαραγωγής τους· τα άνθη είναι τοποθετημένα σε κοντό άξονα, την ανθοδόχη.
Τα τρία μέρη: σε ένα τέλειο άνθος διακρίνουμε το περιάνθιο, τους στήμονες και τα καρπόφυλλα.
1. Το περιάνθιο
- Τα φύλλα του εξωτερικού μέρους του περιάνθιου λέγονται σέπαλα, είναι συνήθως πράσινα και όλα μαζί σχηματίζουν τον κάλυκα· ο κάλυκας έχει προστατευτικό ρόλο για τα υπόλοιπα μέρη του άνθους (λουλουδιού), κυρίως όταν είναι κλειστό (μπουμπούκι).
- Τα φύλλα του εσωτερικού μέρους του περιάνθιου λέγονται πέταλα, έχουν πολύ ζωηρά χρώματα και όλα μαζί αποτελούν τη στεφάνη.
2. Οι στήμονες: αποτελούν τα άρρενα αναπαραγωγικά όργανα· κάθε στήμονας αποτελείται από ένα άγονο μακρύ και λεπτό μέρος, το νήμα, και από ένα γόνιμο μέρος, τον ανθήρα.
3. Τα καρπόφυλλα: αποτελούν τα γυναικεία αναπαραγωγικά όργανα του άνθους· τα καρπόφυλλα σχηματίζουν τον ύπερο· ο ύπερος αποτελείται από την ωοθήκη, τον στύλο και το στίγμα.
Το σχήμα του βιβλίου (σελ. 152, Εικ. 10.14): 1. Ποδίσκος, 2. Κάλυκας, 3. Ωοθήκη, 4. Ύπερος, 5. Σέπαλα, 6. Πέταλα, 7. Στύλος, 8. Στεφάνη, 9. Νήμα (Στήμονας), 10. Ανθήρας, 11. Γυρεόσακος, 12. Στίγμα.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Σε ένα τέλειο άνθος διακρίνουμε το περιάνθιο, τους στήμονες και τα καρπόφυλλα, όλα τοποθετημένα σε κοντό άξονα, την ανθοδόχη. Το περιάνθιο αποτελείται εξωτερικά από τα σέπαλα, που είναι συνήθως πράσινα και σχηματίζουν τον κάλυκα με προστατευτικό ρόλο, και εσωτερικά από τα πέταλα, που έχουν ζωηρά χρώματα και αποτελούν τη στεφάνη. Οι στήμονες είναι τα άρρενα όργανα και αποτελούνται από το νήμα και τον ανθήρα, ενώ τα καρπόφυλλα είναι τα γυναικεία όργανα και σχηματίζουν τον ύπερο, ο οποίος αποτελείται από την ωοθήκη, τον στύλο και το στίγμα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 10 (10.3.6) — Περιάνθιο και σέπαλα
Ερώτηση: Τι ονομάζεται περιάνθιο και τι σέπαλα;
Απάντηση:
-
Το περιάνθιο (σελ. 151): είναι το εξωτερικό, μη αναπαραγωγικό μέρος του άνθους — σε ένα τέλειο άνθος διακρίνουμε το περιάνθιο, τους στήμονες και τα καρπόφυλλα· αποτελείται από δύο σειρές φύλλων, τα σέπαλα και τα πέταλα.
Τα σέπαλα: τα φύλλα του εξωτερικού μέρους του περιάνθιου λέγονται σέπαλα, είναι συνήθως πράσινα και όλα μαζί σχηματίζουν τον κάλυκα.
Ο ρόλος του κάλυκα: ο κάλυκας έχει προστατευτικό ρόλο για τα υπόλοιπα μέρη του άνθους (λουλουδιού), κυρίως όταν είναι κλειστό (μπουμπούκι).
Τα πέταλα: τα φύλλα του εσωτερικού μέρους του περιάνθιου λέγονται πέταλα, έχουν πολύ ζωηρά χρώματα και όλα μαζί αποτελούν τη στεφάνη.
Ο συγκεντρωτικός πίνακας | Μέρος του περιάνθιου | Φύλλα | Σύνολο | Χαρακτηριστικά | |---|---|---|---| | Εξωτερικό | σέπαλα | κάλυκας | συνήθως πράσινα, προστατευτικός ρόλος | | Εσωτερικό | πέταλα | στεφάνη | πολύ ζωηρά χρώματα |
Σύνοψη: (ενδεικτική) Περιάνθιο ονομάζεται το εξωτερικό μέρος του τέλειου άνθους, που περιβάλλει τους στήμονες και τα καρπόφυλλα και αποτελείται από δύο σειρές φύλλων. Σέπαλα ονομάζονται τα φύλλα του εξωτερικού μέρους του περιάνθιου· είναι συνήθως πράσινα και όλα μαζί σχηματίζουν τον κάλυκα, ο οποίος έχει προστατευτικό ρόλο για τα υπόλοιπα μέρη του άνθους, κυρίως όταν αυτό είναι κλειστό, δηλαδή μπουμπούκι. Τα φύλλα του εσωτερικού μέρους του περιάνθιου λέγονται πέταλα, έχουν πολύ ζωηρά χρώματα και όλα μαζί αποτελούν τη στεφάνη.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 11 (10.3.6) — Οι ταξιανθίες
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τις ταξιανθίες;
Απάντηση:
-
Η διάταξη των ανθέων (σελ. 152): τα άνθη των αγγειοσπέρμων μπορούν να φύονται μεμονωμένα στο φυτό και λέγονται μονήρη ή μπορούν να εκφύονται δύο ή περισσότερα μαζί· όταν φύονται πολλά μαζί, μπορούν να σχηματίζουν δέσμες (ομάδες) ή να διατάσσονται με κάποιον ειδικό τρόπο και να σχηματίζουν τις ταξιανθίες.
Οι δύο μεγάλες ομάδες: οι ταξιανθίες διαιρούνται σε δύο μεγάλες ομάδες, τις βοτρυώδεις ή μονοποδιακές και τις κυματώδεις ή συμποδιακές· μια ταξιανθία πολλές φορές έχει διαφοροποιημένα φύλλα, τα βράκτια.
Οι βοτρυώδεις ταξιανθίες
- Απλές: βότρυς (ένας κεντρικός άξονας με άνθη εναλλάξ με ποδίσκους, σαν βιολέτα), στάχυς (ένας κεντρικός άξονας με άνθη εναλλάξ χωρίς ποδίσκους), κόρυμβος (π.χ., αχλαδιά κτλ.), σκιάδιο (π.χ., κρεμμύδι), ίουλος (π.χ., λεύκα, ιτιά κτλ.), σπάδικας (ταξιανθίες καλαμποκιού, κρίνος-κάλλα κ.ά.), κεφάλιο (μια ταξιανθία πλατιά σαν δίσκος, με επάνω του τοποθετημένα μικρά άνθη χωρίς ποδίσκο, σαν το χαμομήλι, τις μαργαρίτες κτλ.).
- Σύνθετες: φόβη (π.χ., πασχαλιά, βρώμη), σύνθετο σκιάδιο (π.χ., καρότο, σέλινο, μαϊντανός), σύνθετος στάχυς (π.χ. στάρι, κριθάρι).
Οι κυματώδεις ταξιανθίες: μονόπλευρο ή σκορπιοειδές κύμα (δρεπάνιο, βόστρυχος), ετερόπλευρο κύμα, αμφίπλευρο κύμα και πολύπλευρο κύμα.
Η ταξινομική τους σημασία: οικογένεια Compositae — χαρακτηριστικό βοτανικό γνώρισμά της είναι τα άνθη όλων των φυτικών γενών και ειδών της, που είναι τοποθετημένα σε ταξιανθία κεφαλιών (σελ. 166)· οικογένεια Umbeliferae — κύριο βοτανικό γνώρισμα των φυτών της είναι η διάταξη των ανθέων της σε ταξιανθίες, που είναι σύνθετα σκιάδια.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα άνθη των αγγειοσπέρμων μπορεί να φύονται μεμονωμένα, οπότε λέγονται μονήρη, ή πολλά μαζί, οπότε σχηματίζουν δέσμες ή διατάσσονται με ειδικό τρόπο και σχηματίζουν τις ταξιανθίες, οι οποίες συχνά έχουν διαφοροποιημένα φύλλα, τα βράκτια. Οι ταξιανθίες διαιρούνται σε βοτρυώδεις ή μονοποδιακές και σε κυματώδεις ή συμποδιακές. Οι απλές βοτρυώδεις είναι ο βότρυς, ο στάχυς, ο κόρυμβος, το σκιάδιο, ο ίουλος, ο σπάδικας και το κεφάλιο, ενώ οι σύνθετες βοτρυώδεις είναι η φόβη, το σύνθετο σκιάδιο και ο σύνθετος στάχυς. Στις κυματώδεις ανήκουν το μονόπλευρο ή σκορπιοειδές κύμα, το ετερόπλευρο, το αμφίπλευρο και το πολύπλευρο κύμα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 12 (10.3.6) — Είδη ριζών
Ερώτηση: Είδη ριζών;
Απάντηση:
-
Η απάντηση (σελ. 149): οι ρίζες των αγγειοσπέρμων μπορεί να είναι πασσαλώδεις ή κονδυλώδεις (στα δικοτυλήδονα) ή θυσανώδεις βολβοί (στα μονοκοτυλήδονα). | Είδος ρίζας | Κλάση | Παράδειγμα του βιβλίου | |---|---|---| | Πασσαλώδης | δικοτυλήδονα | Polygonatum multiflorum | | Κονδυλώδης | δικοτυλήδονα | Solanum tuberosum (πατάτα) | | Θυσανώδης βολβός | μονοκοτυλήδονα | Endymion nutans (άγριος υάκινθος) |
Ο βολβός (Εικ. 10.11): τα μέρη του είναι 1. Βολβός, 2. Στέλεχος που περιβάλλει τις βάσεις των φύλλων του κεντρικού στελέχους του άνθους, 3. Φύλλα, 4. Ρίζες, 5. Βάση, 6. Βλαστός, 7. Σαρκώδης φλοιός.
Η ταξινομική σημασία: ένα από τα χαρακτηριστικά της οικογένειας [Liliaceae] είναι ότι τα φυτά είναι ποώδη με βολβούς (σελ. 162).
Η φαρμακογνωστική σημασία: πολλές δρόγες είναι ρίζες — Χρησιμοποιούμενα μέρη του φυτού: Ρίζες (Radix) στο καρότο (σελ. 167) και Κόνδυλοι και άμυλο (Radix, Amylum Solani) στην πατάτα (σελ. 177).
Στην Ανακεφαλαίωση (σελ. 159): οι ρίζες των αγγειοσπέρμων μπορεί να είναι πασσαλώδεις ή κονδυλώδεις (στα δικοτυλήδονα) ή θυσανώδεις βολβοί (στα μονοκοτυλήδονα).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι ρίζες των αγγειοσπέρμων μπορεί να είναι πασσαλώδεις ή κονδυλώδεις, στα δικοτυλήδονα, ή θυσανώδεις βολβοί, στα μονοκοτυλήδονα. Παραδείγματα του βιβλίου είναι η πασσαλώδης ρίζα του Polygonatum multiflorum, η κονδυλώδης ρίζα του Solanum tuberosum, δηλαδή της πατάτας, και ο βολβός του μονοκοτυλήδονου Endymion nutans, του άγριου υάκινθου. Το ότι τα φυτά είναι ποώδη με βολβούς αποτελεί μάλιστα ένα από τα χαρακτηριστικά της οικογένειας Liliaceae.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 13 (10.3.6) — Οι καρποί
Ερώτηση: Τι ονομάζονται καρποί και σε ποιες κατηγορίες χωρίζονται;
Απάντηση:
-
Ο ορισμός (σελ. 156): ο καρπός είναι το όργανο των αγγειοσπέρμων που περικλείει τα σπέρματα μέχρι να ωριμάσουν· είναι, όπως έχει αναφερθεί και προηγούμενα, η ωοθήκη του άνθους που μετασχηματίζεται.
Οι δύο μεγάλες κατηγορίες: ανάλογα με τη μορφή τους, οι καρποί χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες, τους απλούς και σύνθετους καρπούς.
Απλοί καρποί: χωρίζονται σε διαρρηκτούς και αδιάρρηκτους. | Υποκατηγορία | Ορισμός | Μορφές | |---|---|---| | Διαρρηκτοί | ονομάζονται οι καρποί που ανοίγουν, για να ελευθερώσουν τα σπέρματα | θύλαξ, χέδρωψ (φασολάκια φρέσκα, αρακάς κτλ. ψυχανθή), κέρας (και κεράτιο, π.χ., λάχανο, ρόκα κτλ.), κάψα (π.χ., παπαρούνα κτλ.) | | Αδιάρρηκτοι ξηροί | δεν ανοίγουν για να ελευθερώσουν τα σπέρματα, αλλά πέφτουν από το φυτό | κάρυα, καρύοψις, αχαίνιο και σχιζοκάρπιο | | Αδιάρρηκτοι σαρκώδεις | ομοίως | δρύπη (π.χ., ελιά, κεράσι, μήλο κτλ.) και ράγα (ντομάτα, σταφύλι, καρπούζι, πορτοκάλι κτλ.) |
Σύνθετοι καρποί: περιλαμβάνουν τα σωροκάρπια (π.χ., φράουλα) και τα κοινοκάρπια (π.χ., ανανάς, σύκο).
Η ταξινομική σημασία: οικογένεια Leguminosae — με κύριο και βασικό βοτανικό χαρακτηριστικό τους τον καρπό τους, που είναι χέδρωπας (φασολάκι) (σελ. 164-165).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Καρπός ονομάζεται το όργανο των αγγειοσπέρμων που περικλείει τα σπέρματα μέχρι να ωριμάσουν και προέρχεται από τη μετασχηματισμένη ωοθήκη του άνθους. Ανάλογα με τη μορφή τους οι καρποί χωρίζονται σε απλούς και σύνθετους. Οι απλοί χωρίζονται σε διαρρηκτούς, που ανοίγουν για να ελευθερώσουν τα σπέρματα, όπως ο θύλαξ, ο χέδρωψ, το κέρας και η κάψα, και σε αδιάρρηκτους, που δεν ανοίγουν αλλά πέφτουν από το φυτό: ξηρούς, όπως τα κάρυα, η καρύοψις, το αχαίνιο και το σχιζοκάρπιο, και σαρκώδεις, όπως η δρύπη, με παραδείγματα την ελιά και το κεράσι, και η ράγα, με παραδείγματα την ντομάτα, το σταφύλι και το πορτοκάλι. Οι σύνθετοι καρποί περιλαμβάνουν τα σωροκάρπια, όπως η φράουλα, και τα κοινοκάρπια, όπως ο ανανάς και το σύκο.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 1 (10.3.11) — Οικογένεια Liliaceae
Ερώτηση: Χαρακτηριστικά γνωρίσματα οικογένειας Liliaceae.
Απάντηση:
-
Η θέση της (σελ. 162): ανήκει στα μονοκοτυλήδονα — 10.3.8 ΜΟΝΟΚΟΤΥΛΗΔΟΝΑ / 10.3.8.1 Οικογένεια Liliaceae.
Το βοτανικό γνώρισμα: ένα από τα χαρακτηριστικά της οικογένειας είναι ότι τα φυτά είναι ποώδη με βολβούς.
Τα φυτά της: στην οικογένεια αυτή ανήκουν πολλά καλλιεργούμενα φυτά, όπως το κρεμμύδι, το πράσο, το σκόρδο και διακοσμητικά όπως η τουλίπα, τα μυγκέ (Convallaria majalis) και τα λίλιουμ (Lilium candidum, «κρίνοι της Παναγίας»). | Κατηγορία | Φυτά | |---|---| | Καλλιεργούμενα | κρεμμύδι, πράσο, σκόρδο | | Διακοσμητικά | τουλίπα, μυγκέ (Convallaria majalis), λίλιουμ (Lilium candidum, «κρίνοι της Παναγίας») |
Η σύνδεση με τις ρίζες (σελ. 149): οι ρίζες των αγγειοσπέρμων μπορεί να είναι… θυσανώδεις βολβοί (στα μονοκοτυλήδονα) — και σκιάδιο (π.χ., κρεμμύδι) ως ταξιανθία (σελ. 152).
Στην Ανακεφαλαίωση (σελ. 184): Οικογένεια Liliaceae. Στην οικογένεια αυτή ανήκουν πολλά καλλιεργούμενα φυτά, όπως, κρεμμύδι, πράσο, σκόρδο και διακοσμητικά φυτά, όπως τουλίπα, μυγκέ κ.ά. Ένα από τα χαρακτηριστικά της οικογένειας είναι ότι τα φυτά είναι ποώδη με βολβούς.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η οικογένεια Liliaceae ανήκει στα μονοκοτυλήδονα και χαρακτηριστικό της γνώρισμα είναι ότι τα φυτά της είναι ποώδη με βολβούς. Σε αυτήν ανήκουν πολλά καλλιεργούμενα φυτά, όπως το κρεμμύδι, το πράσο και το σκόρδο, καθώς και διακοσμητικά, όπως η τουλίπα, τα μυγκέ (Convallaria majalis) και τα λίλιουμ (Lilium candidum), οι λεγόμενοι «κρίνοι της Παναγίας».
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 2 (10.3.11) — Η ιτιά
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για την ιτιά;
Απάντηση:
-
Η οικογένειά της (σελ. 163): 10.3.9.1 Οικογένεια Salicaceae — η οικογένεια αυτή περιλαμβάνει δέντρα και θάμνους, με κυριότερους εκπροσώπους τα γένη Populus (λεύκα) και Salix (ιτιά).
Η φαρμακευτική της σημασία: η ιτιά είναι γνωστό φαρμακευτικό φυτό, μιας και ο φλοιός της περιέχει την ουσία σαλικυλικό οξύ, που χρησιμοποιήθηκε ως πρώτη ύλη για τη χημική σύνθεση της ασπιρίνης (ακετυλο-σαλικυλικό οξύ).
Η ταξιανθία της (σελ. 152): ίουλος (π.χ., λεύκα, ιτιά κτλ.).
Ως δίοικο φυτό (σελ. 140): μονογενή άρρενα και θήλεα άνθη σε διαφορετικά άνθη λέγονται δίοικα (ιτιά).
Στην Ανακεφαλαίωση (σελ. 184): Οικογένεια Salicaceae. Περιλαμβάνει δέντρα και θάμνους, με κυριότερους εκπροσώπους τα γένη Populus (λεύκα) και Salix (ιτιά). Η ιτιά είναι γνωστό φαρμακευτικό φυτό. Από το φλοιό της παράγεται η πρώτη ύλη για τη χημική σύνθεση της ασπιρίνης.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η ιτιά (γένος Salix) ανήκει στην οικογένεια Salicaceae των δικοτυληδόνων, η οποία περιλαμβάνει δέντρα και θάμνους, με κυριότερους εκπροσώπους τα γένη Populus, δηλαδή τη λεύκα, και Salix. Είναι γνωστό φαρμακευτικό φυτό, γιατί ο φλοιός της περιέχει την ουσία σαλικυλικό οξύ, που χρησιμοποιήθηκε ως πρώτη ύλη για τη χημική σύνθεση της ασπιρίνης, δηλαδή του ακετυλοσαλικυλικού οξέος. Η ταξιανθία της είναι ίουλος, ενώ ως φυτό είναι δίοικο, με τα άρρενα και τα θήλεα άνθη σε διαφορετικά άτομα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 3 (10.3.11) — Ο λυκίσκος
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για το λυκίσκο (Humulus lupulus);
Απάντηση:
-
Η οικογένειά του (σελ. 163): 10.3.9.2 Οικογένεια Cannabaceae — η οικογένεια αυτή περιλαμβάνει μόνο δύο γένη, το Humulus και Cannabis.
Ο λυκίσκος: το γένος Humulus και ειδικότερα το είδος Humulus lupulus είναι ο γνωστός λυκίσκος, που χρησιμοποιείται αποκλειστικά (η λουπουλίνη που περιέχει το φυτό) στη ζυθοποιία και είναι υπεύθυνος για τη γεύση και μυρωδιά της μπίρας (ζύθου).
Το άλλο γένος της οικογένειας: το γένος Cannabis, ειδικότερα το είδος Cannabis sativa var. indica, είναι γνωστό φυτό που ανήκει στα ναρκωτικά, λόγω της ρητίνης που περιέχει που αποτελεί το χασίς.
Η σύνδεση με το κεφάλαιο των ρητινών (σελ. 113): Ρητίνη καννάβεως (χασίς)· την παίρνουμε από τις ανθισμένες κορυφάδες του φυτού Cannabis sativa var. indica.
Στην Ανακεφαλαίωση (σελ. 184): Οικογένεια Cannabaceae. Περιλαμβάνει μόνο δύο γένη, τα Humulus και Cannabis. Το είδος Humulus lupulus είναι ο γνωστός λυκίσκος, που είναι υπεύθυνος για τη γεύση και μυρωδιά της μπίρας (ζύθου).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο λυκίσκος είναι το είδος Humulus lupulus, του γένους Humulus, και ανήκει στην οικογένεια Cannabaceae, η οποία περιλαμβάνει μόνο δύο γένη, το Humulus και το Cannabis. Χρησιμοποιείται αποκλειστικά στη ζυθοποιία, χάρη στη λουπουλίνη που περιέχει, και είναι υπεύθυνος για τη γεύση και τη μυρωδιά της μπίρας, δηλαδή του ζύθου.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 4 (10.3.11) — Οικογένεια Leguminosae
Ερώτηση: Χαρακτηριστικά γνωρίσματα οικογένειας Leguminosae (ή Fabaceae ή Ψυχανθών).
Απάντηση:
-
Τι περιλαμβάνει (σελ. 164-165): η οικογένεια αυτή περιλαμβάνει γένη φυτών μεγάλης, επίσης, οικονομικής σημασίας, που είναι πόες, θάμνοι και δένδρα με κύριο και βασικό βοτανικό χαρακτηριστικό τους τον καρπό τους, που είναι χέδρωπας (φασολάκι).
Το άνθος και το όνομα: το χαρακτηριστικό όλων των ποωδών ψυχανθών είναι το χαρακτηριστικό τους άνθος που μοιάζει με πεταλούδα (papilio)· επειδή δε η πεταλούδα λέγεται και ψυχή (ψυχούλα), η οικογένεια στο σύνολό της αποκαλείται και οικογένεια Ψυχανθών (Papilionaceae).
Η δέσμευση του αζώτου: ιδιαίτερο χαρακτηριστικό, επίσης, της οικογένειας είναι η ικανότητα των φυτών αυτών να δεσμεύουν το άζωτο της ατμόσφαιρας και να εμπλουτίζουν με άζωτο τα εδάφη (αζωτούχα φυτά)· η δέσμευση αυτή επιτυγχάνεται με τη βοήθεια βακτηρίων (Rhizobium) που συμβιώνουν με τα φυτά αυτά στις ρίζες τους, σε ειδικά μέρη, τα φυμάτια των ριζών.
Τα φυτά της | Κατηγορία | Παραδείγματα | |---|---| | Καλλωπιστικά δένδρα | ακακία (Acacia farnesiana) και μιμόζα (Mimosa) | | Άλλα δένδρα | η χαρουπιά (Ceratonia siliqua) και η σέννα (Cassia angustifolia) | | Όσπρια | στους πιο χαρακτηριστικούς εκπροσώπους των ψυχανθών συγκαταλέγονται όλα τα φυτά που γνωρίζουμε και καταναλώνουμε με το όνομα όσπρια | | Γνωστά φυτά | η φακή (Lens esculenta), το σπάρτο (Spartium junceum), η φασολιά (Phaseolus vulgaris), τα ρεβίθια (Astragalus), τα αράπικα φιστίκια (Arachis hypogaea), ο αρακάς (Pisum sativum), τα τριφύλλια (Trifollium sp.) και το φαρμακευτικό φυτό γλυκύρριζα (Glycyrrhiza glabra) |
Και η χρήση τους ως λίπασμα: λόγω της παρακράτησης μεγάλης ποσότητας αζώτου στις ρίζες τους, τα φυτά αυτά χρησιμοποιούνται και σαν λίπασμα, το λεγόμενο «χλωρό λίπασμα».
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η οικογένεια Leguminosae, γνωστή και ως Fabaceae ή Ψυχανθή, περιλαμβάνει πόες, θάμνους και δέντρα μεγάλης οικονομικής σημασίας, με κύριο και βασικό βοτανικό χαρακτηριστικό τον καρπό τους, που είναι χέδρωπας, δηλαδή φασολάκι. Τα ποώδη ψυχανθή έχουν χαρακτηριστικό άνθος που μοιάζει με πεταλούδα (papilio) και επειδή η πεταλούδα λέγεται και ψυχή, η οικογένεια αποκαλείται και Ψυχανθών ή Papilionaceae. Ιδιαίτερο γνώρισμά της είναι η ικανότητα των φυτών να δεσμεύουν το άζωτο της ατμόσφαιρας και να εμπλουτίζουν τα εδάφη, με τη βοήθεια βακτηρίων του γένους Rhizobium που συμβιώνουν στα φυμάτια των ριζών τους. Σε αυτήν ανήκουν η ακακία, η μιμόζα, η χαρουπιά, η σέννα, όλα τα όσπρια, καθώς και η φακή, το σπάρτο, η φασολιά, τα ρεβίθια, τα αράπικα φιστίκια, ο αρακάς, τα τριφύλλια και το φαρμακευτικό φυτό γλυκύρριζα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 5 (10.3.11) — Το «χλωρό λίπασμα»
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για το «χλωρό λίπασμα»;
Απάντηση:
-
Η βάση του (σελ. 165): ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της οικογένειας [Leguminosae] είναι η ικανότητα των φυτών αυτών να δεσμεύουν το άζωτο της ατμόσφαιρας και να εμπλουτίζουν με άζωτο τα εδάφη (αζωτούχα φυτά)· η δέσμευση αυτή επιτυγχάνεται με τη βοήθεια βακτηρίων (Rhizobium) που συμβιώνουν με τα φυτά αυτά στις ρίζες τους, σε ειδικά μέρη, τα φυμάτια των ριζών.
Ο ορισμός: λόγω της παρακράτησης μεγάλης ποσότητας αζώτου στις ρίζες τους, τα φυτά αυτά χρησιμοποιούνται και σαν λίπασμα, το λεγόμενο «χλωρό λίπασμα», δηλαδή καλλιεργούνται σε περιόδους αγρανάπαυσης εδαφών και κατά την εποχή της ανθοφορίας τους, χώνονται στο έδαφος και το λιπαίνουν.
Τα βήματα | Βήμα | Τι γίνεται | |---|---| | 1 | καλλιεργούνται ψυχανθή σε περιόδους αγρανάπαυσης των εδαφών | | 2 | τα βακτήρια Rhizobium στα φυμάτια των ριζών δεσμεύουν το άζωτο της ατμόσφαιρας | | 3 | κατά την εποχή της ανθοφορίας τους τα φυτά χώνονται στο έδαφος | | 4 | το έδαφος λιπαίνεται — εμπλουτίζεται με άζωτο |
Στην Ανακεφαλαίωση (σελ. 185): λόγω της παρακράτησης μεγάλης ποσότητας αζώτου στις ρίζες τους, τα φυτά αυτά χρησιμοποιούνται και ως λίπασμα, το λεγόμενο «χλωρό λίπασμα», δηλαδή καλλιεργούνται σε περιόδους αγρανάπαυσης εδαφών και κατά την εποχή της ανθοφορίας τους χώνονται στο έδαφος και το λιπαίνουν.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Χλωρό λίπασμα ονομάζεται η χρήση των ψυχανθών ως λιπάσματος, χάρη στην ικανότητά τους να δεσμεύουν το άζωτο της ατμόσφαιρας και να παρακρατούν μεγάλη ποσότητα αζώτου στις ρίζες τους. Η δέσμευση επιτυγχάνεται με τη βοήθεια βακτηρίων του γένους Rhizobium, που συμβιώνουν με τα φυτά στα φυμάτια των ριζών τους. Πρακτικά, τα φυτά καλλιεργούνται σε περιόδους αγρανάπαυσης των εδαφών και κατά την εποχή της ανθοφορίας τους χώνονται στο έδαφος και το λιπαίνουν.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 6 (10.3.11) — Οικογένεια Compositae
Ερώτηση: Χαρακτηριστικά γνωρίσματα οικογένειας Compositae (ή Asteraceae ή Σύνθετων).
Απάντηση:
-
Το μέγεθός της (σελ. 166): η οικογένεια των σύνθετων θεωρείται η μεγαλύτερη και νεότερη οικογένεια του φυτικού βασιλείου.
Το βοτανικό γνώρισμα: χαρακτηριστικό βοτανικό γνώρισμά της είναι τα άνθη όλων των φυτικών γενών και ειδών της, που είναι τοποθετημένα σε ταξιανθία κεφαλιών.
Το χημικό γνώρισμα: πολλά από τα φυτά αυτής της οικογένειας περιέχουν αιθέρια έλαια — και όπως αναφέρεται στο κεφάλαιο των αιθέριων ελαίων (σελ. 105): μερικές οικογένειες φυτών περιλαμβάνουν πολλά γένη και είδη πλούσια σε αιθέρια έλαια, όπως είναι η οικογένεια Asteraceae (ή Compositae), με παράδειγμα το χαμομήλι.
Οι σημαντικοί εκπρόσωποί της | Φυτό | Σημασία | |---|---| | Χαμομήλι (Matricaria recutita) | με πολλές φαρμακευτικές δράσεις | | Καλέντουλα (Calendula arvensis) | με επουλωτικές δράσεις | | Αγκινάρα (Cynara scolymus) | λαχανικό και χολαγωγό | | Χρυσάνθεμο (Chrysanthemum) | διακοσμητικό φυτό | | Ηλίανθος (ήλιος - Helianthus annus) | παραγωγό φυτό του ηλιέλαιου | | Ραδίκι (Cichorium intybus) | εδώδιμο χορταρικό | | Ταράξακο (Taraxacum officinale) | φαρμακευτικό φυτό | | Αρτεμίσια (Artemisia absinthium - αψινθιά) | παραγωγό φυτό του απαγορευμένου ποτού αψέντι· και Artemisia annua, φαρμακευτικό φυτό με γνωστή ανθελονοσιακή δράση | | Ζωχός (Sonchus sp.), μαρούλι (Lactuca sativa) | σαλατικό | | Αχιλλέα (Achillea sp.), ελίχρυσο (Helichrysum sp.) | γνωστά αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά |
Η ταξιανθία της (σελ. 153): κεφάλιο — μια ταξιανθία πλατιά σαν δίσκος, με επάνω του τοποθετημένα μικρά άνθη χωρίς ποδίσκο, σαν το χαμομήλι, τις μαργαρίτες κτλ.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η οικογένεια Compositae ή Asteraceae ή Σύνθετα θεωρείται η μεγαλύτερη και νεότερη οικογένεια του φυτικού βασιλείου. Χαρακτηριστικό βοτανικό της γνώρισμα είναι ότι τα άνθη όλων των γενών και ειδών της είναι τοποθετημένα σε ταξιανθία κεφαλιών, ενώ χημικό της γνώρισμα είναι ότι πολλά φυτά της περιέχουν αιθέρια έλαια. Σημαντικοί εκπρόσωποί της είναι το χαμομήλι, με πολλές φαρμακευτικές δράσεις, η καλέντουλα με επουλωτικές δράσεις, η αγκινάρα ως λαχανικό και χολαγωγό, το χρυσάνθεμο ως διακοσμητικό, ο ηλίανθος που δίνει το ηλιέλαιο, το ραδίκι, το ταράξακο, η αρτεμίσια — από την οποία παράγεται το αψέντι, ενώ η Artemisia annua έχει ανθελονοσιακή δράση — ο ζωχός, το μαρούλι, η αχιλλέα και το ελίχρυσο.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 7 (10.3.11) — Οικογένεια Labiatae
Ερώτηση: Χαρακτηριστικά γνωρίσματα οικογένειας Labiatae;
Απάντηση:
-
Η σημασία και η εξάπλωσή της (σελ. 169): τα χειλανθή είναι μια από τις σημαντικότερες φυτικές οικογένειες, με εξάπλωση των φυτών της στην παραμεσόγειο περιοχή μέχρι και την Κεντρική Ασία· η οικογένεια είναι πλούσια σε αρωματικά φυτά, ενώ στην ελληνική χλωρίδα φύονται περισσότερα από 200 είδη.
Το βοτανικό γνώρισμα: βοτανικό χαρακτηριστικό της οικογένειας αποτελούν τα χαρακτηριστικά δίχειλα άνθη (προσδίδουν και την ονομασία χειλανθή στην οικογένεια).
Το χημικό γνώρισμα: άλλο χαρακτηριστικό γνώρισμα της οικογένειας είναι η παρουσία αιθέριων ελαίων σε πολλά φυτά της.
Η χρήση τους: πολλά είδη της καλλιεργούνται από τα αρχαία χρόνια και χρησιμοποιούνται ως αρωματικά και αρτυματικά.
Τα φυτά της που παρουσιάζει το βιβλίο: λεβάντα (Lavandula angustifolia), δεντρολίβανο (Rosmarinus officinalis), θυμάρι (Thymus vulgaris), μέντα (Mentha piperita κ.ά.), δυόσμος (Mentha crispa), ρίγανη (Origanum vulgare), δίκταμος (Origanum dictamnus), φασκόμηλο (Salvia officinalis, S. triloba), βασιλικός (Ocimum basilicum), μαντζουράνα (Majorana hortensis).
Και τα υπόλοιπα (σελ. 176): άλλα «διάσημα» φυτά της οικογένειας είναι το μελισσόχορτο (Melissa officinalis), ασφάκα (Phlomis fruticosa), στάχυς (Stachys), τσάι του βουνού (Sideritis clandestina, Sideritis raeseri), ύσωπος (Hyssopus officinalis), φυτιλάκια (Ballota acetabulosa), σαβόρι (Satureja montana και S. hortensis) και πατσουλί (Pogostemon sp.).
Η αναφορά στο κεφάλαιο των αιθέριων ελαίων (σελ. 105): η οικογένεια Labiatae (ή Lamiaceae), με παράδειγμα τη μέντα.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα χειλανθή (Labiatae ή Lamiaceae) είναι μια από τις σημαντικότερες φυτικές οικογένειες, με εξάπλωση από την παραμεσόγειο περιοχή μέχρι και την Κεντρική Ασία· είναι πλούσια σε αρωματικά φυτά και στην ελληνική χλωρίδα φύονται περισσότερα από 200 είδη της. Βοτανικό της χαρακτηριστικό είναι τα δίχειλα άνθη, από τα οποία πήρε και την ονομασία χειλανθή, ενώ άλλο χαρακτηριστικό γνώρισμα είναι η παρουσία αιθέριων ελαίων σε πολλά φυτά της. Πολλά είδη της καλλιεργούνται από τα αρχαία χρόνια και χρησιμοποιούνται ως αρωματικά και αρτυματικά, όπως το θυμάρι, η μέντα, το δεντρολίβανο, η λεβάντα, η ρίγανη, ο δίκταμος, το φασκόμηλο, ο βασιλικός και η μαντζουράνα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 8 (10.3.11) — Χρήσεις και βιολογική δράση καρότου
Ερώτηση: Χρήσεις - Βιολογική δράση καρότου.
Απάντηση:
-
Το φυτό (σελ. 167): Καρότο (Daucus carota L.)· το φυτό λέγεται ακόμη δαυκί, χαβούτσι· φύεται (καλλιεργείται) σχεδόν σε όλη την Ευρώπη — ανήκει στην οικογένεια Umbeliferae (ή Apiaceae ή Σκιαδοφόρα).
Τα χημικά του συστατικά: περιέχει κυρίως καροτενοειδή, βιταμίνες C, Β1, Β2, καθώς επίσης σάκχαρα και πηκτίνη.
Χρήσεις - Βιολογική δράση: το καρότο βασικά χρησιμοποιείται και τρώγεται σαν λαχανικό μεγάλης θρεπτικής αξίας· επίσης, είναι αντιδιαρροϊκό, λόγω της πηκτίνης που περιέχει, και αποτελεί αξιόλογη πηγή βιταμινών.
Οι δράσεις των καροτενοειδών: ειδικότερα τα καροτενοειδή (καροτένια) που περιέχει εμφανίζουν τις παρακάτω βιολογικές δράσεις:
- Τα καροτενοειδή που έχουν τμήμα β-καροτένιου διασπώνται στον βλεννογόνο του εντέρου σε βιταμίνη Α· έτσι, τα καρότα που είναι πλούσια σε καροτένια δίνουν βιταμίνη Α.
- Έχει παρατηρηθεί προστατευτική δράση σε αυξημένη κατανάλωση καροτενοειδών από ορισμένους καρκίνους.
- Παρουσιάζουν ενδιαφέρον τα καροτενοειδή σε περιπτώσεις φωτοευαισθησίας.
- Χρησιμοποιούνται σε σκευάσματα για μαύρισμα του δέρματος.
- Στη Φαρμακευτική και τη Χημεία τροφίμων χρησιμοποιούνται σαν χρωστικές μη τοξικές· για τα περισσότερα καροτενοειδή η ημερήσια δόση είναι 5mg/kg.
Χρησιμοποιούμενα μέρη του φυτού: Ρίζες (Radix).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το καρότο (Daucus carota L.), της οικογένειας Umbeliferae, περιέχει κυρίως καροτενοειδή, βιταμίνες C, Β1 και Β2, καθώς και σάκχαρα και πηκτίνη. Χρησιμοποιείται βασικά και τρώγεται ως λαχανικό μεγάλης θρεπτικής αξίας, είναι αντιδιαρροϊκό λόγω της πηκτίνης που περιέχει και αποτελεί αξιόλογη πηγή βιταμινών. Ειδικότερα τα καροτενοειδή που περιέχουν τμήμα β-καροτενίου διασπώνται στον βλεννογόνο του εντέρου σε βιταμίνη Α, ενώ έχει παρατηρηθεί προστατευτική δράση από ορισμένους καρκίνους σε αυξημένη κατανάλωσή τους. Παρουσιάζουν επίσης ενδιαφέρον σε περιπτώσεις φωτοευαισθησίας, χρησιμοποιούνται σε σκευάσματα για μαύρισμα του δέρματος και, στη Φαρμακευτική και τη Χημεία τροφίμων, ως μη τοξικές χρωστικές, με ημερήσια δόση 5mg/kg για τα περισσότερα. Χρησιμοποιούμενο μέρος του φυτού είναι οι ρίζες.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 9 (10.3.11) — Οικογένειες γνωστών φυτών
Ερώτηση: Αναφέρατε σε ποιες φυτικές οικογένειες ανήκουν τα παρακάτω φυτά: θυμάρι, μέντα, ρίγανη, δίκταμος, πιπεριά, τριανταφυλλιά, καπνός, καφές, καρότο.
Απάντηση:
-
Ο πίνακας των αντιστοιχίσεων | Φυτό | Οικογένεια | Πού αναφέρεται | |---|---|---| | Θυμάρι (Thymus vulgaris) | Labiatae (ή Lamiaceae ή Χειλανθή) | σελ. 171 | | Μέντα (Mentha piperita κ.ά.) | Labiatae (ή Lamiaceae ή Χειλανθή) | σελ. 172 | | Ρίγανη (Origanum vulgare) | Labiatae (ή Lamiaceae ή Χειλανθή) | σελ. 173 | | Δίκταμος (Origanum dictamnus) | Labiatae (ή Lamiaceae ή Χειλανθή) | σελ. 174 | | Πιπεριά (Capsicum annuum) | Solanaceae (ή Σολανώδη) | σελ. 179 | | Τριανταφυλλιά (Rosa) | Rosaceae (ή Ροδώδη) | σελ. 164 | | Καπνός (Nicotiana tabacum) | Solanaceae (ή Σολανώδη) | σελ. 177 | | Καφές (Coffea arabica, Coffea robusta) | Rubiaceae | σελ. 182 | | Καρότο (Daucus carota) | Umbeliferae (ή Apiaceae ή Σκιαδοφόρα) | σελ. 167 |
Τα βοτανικά γνωρίσματα των οικογενειών αυτών
- Labiatae: τα χαρακτηριστικά δίχειλα άνθη… και η παρουσία αιθέριων ελαίων σε πολλά φυτά της (σελ. 169).
- Solanaceae: βασικό γνώρισμα όλων των γενών της οικογένειας είναι το ότι περιέχουν αλκαλοειδή διαφόρων τύπων, γι' αυτό και πολλά από αυτά είναι δηλητηριώδη ή άλλα φαρμακευτικά φυτά (σελ. 177).
- Rosaceae: περιλαμβάνει γένη φυτών μεγάλης οικονομικής σημασίας, αφού οι καρποί τους χρησιμοποιούνται ως φρούτα ή ξηροί καρποί· από αυτά [τα φυτά του γένους Rosa] πήρε και το όνομά της (σελ. 164).
- Umbeliferae: κύριο βοτανικό γνώρισμα των φυτών της είναι η διάταξη των ανθέων της σε ταξιανθίες, που είναι σύνθετα σκιάδια (σελ. 166).
- Rubiaceae: το διασημότερο φυτό της οικογένειας είναι ο καφές (σελ. 182).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το θυμάρι, η μέντα, η ρίγανη και ο δίκταμος ανήκουν στην οικογένεια Labiatae ή Lamiaceae ή Χειλανθή, με χαρακτηριστικά τα δίχειλα άνθη και την παρουσία αιθέριων ελαίων. Η πιπεριά και ο καπνός ανήκουν στην οικογένεια Solanaceae ή Σολανώδη, της οποίας βασικό γνώρισμα είναι ότι όλα τα γένη περιέχουν αλκαλοειδή. Η τριανταφυλλιά ανήκει στην οικογένεια Rosaceae ή Ροδώδη, από την οποία και πήρε το όνομά της η οικογένεια. Ο καφές ανήκει στην οικογένεια Rubiaceae και το καρότο στην οικογένεια Umbeliferae ή Apiaceae ή Σκιαδοφόρα, με χαρακτηριστική τη διάταξη των ανθέων σε σύνθετα σκιάδια.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 10 (10.3.11) — Πατάτα και καπνός
Ερώτηση: Πατάτα, καπνός. Χρήσεις - Βιολογική δράση.
Απάντηση:
-
Η οικογένειά τους (σελ. 177): οικογένεια Solanaceae (ή Σολανώδη) — βασικό γνώρισμα όλων των γενών της οικογένειας είναι το ότι περιέχουν αλκαλοειδή διαφόρων τύπων, γι' αυτό και πολλά από αυτά είναι δηλητηριώδη ή άλλα φαρμακευτικά φυτά.
Πατάτα (Solanum tuberosum L.)
- Χημικά συστατικά: οι κόνδυλοι της πατάτας περιέχουν σε ίχνη αλκαλοειδή σολανίνης, αλλά η σολανίνη σχηματίζεται γρήγορα γύρω από τα φύτρα και κάτω από την επιδερμίδα, όταν ο κόνδυλος μένει πολύ καιρό στο φως (γι' αυτό καλό είναι να μην καταναλώνονται πατάτες που έχουν μείνει καιρό στον ήλιο ή πατάτες που έχουν αρχίσει να φυτρώνουν, αφού περιέχουν μεγαλύτερες ποσότητες από τις επιτρεπόμενες σε αλκαλοειδή σολανίνης)· ο κόνδυλος περιέχει επίσης μέχρι 3% ταννινών και βιταμίνες Β, Β1, Β2, Β6, νικοτιναμίδιο και άμυλο.
- Χρήσεις - Βιολογική δράση: εκτός από φαγητό, ο χυμός πατάτας χρησιμοποιείται ως ευστόμαχο και σπασμολυτικό· το άμυλο της πατάτας αναφέρεται στην Ελληνική Φαρμακοποιία.
- Χρησιμοποιούμενα μέρη: Κόνδυλοι και άμυλο (Radix, Amylum Solani).
Καπνός (Nicotiana tabacum L. κ.ά.)
- Χημικά συστατικά: τα φύλλα μετά από τη ζύμωση περιέχουν φαινολοξέα, αλκαλοειδή (νικοτινικό οξύ και νικοτίνη από 2-10%), φλαβονοειδή (ρουτίνη, κερκετίνη) και κουμαρίνη σκοπολετίνη.
- Χρήσεις - Βιολογική δράση: στον άνθρωπο η νικοτίνη σε δόση 5-100 mg προκαλεί θάνατο από παράλυση της αναπνοής· σε χρόνιους καπνιστές εμφανίζεται σε μεγαλύτερη αναλογία καρκίνος πνευμόνων, καθώς και καρκίνος στομάχου· πιστεύεται σήμερα ότι οι εμφανίσεις αυτών των κακοηθειών οφείλονται λιγότερο στην εισπνοή νικοτίνης και περισσότερο στους σχηματιζόμενους από το κάπνισμα αρωματικούς υδρογονάνθρακες (βενζοπυρένιο), μονοξείδιο του άνθρακα, νιτρωδαμίνη και κετόνες που παράγονται.
- Χρησιμοποιούμενα μέρη: Φύλλα (Folia).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Και τα δύο φυτά ανήκουν στην οικογένεια Solanaceae, όλα τα γένη της οποίας περιέχουν αλκαλοειδή. Στην πατάτα (Solanum tuberosum), εκτός από τη χρήση της ως φαγητό, ο χυμός της χρησιμοποιείται ως ευστόμαχο και σπασμολυτικό, ενώ το άμυλό της αναφέρεται στην Ελληνική Φαρμακοποιία· οι κόνδυλοι περιέχουν σε ίχνη αλκαλοειδή σολανίνης, τα οποία όμως αυξάνονται γύρω από τα φύτρα και κάτω από την επιδερμίδα όταν ο κόνδυλος μένει πολύ καιρό στο φως, γι' αυτό και δεν πρέπει να καταναλώνονται πατάτες που έχουν μείνει στον ήλιο ή έχουν αρχίσει να φυτρώνουν. Στον καπνό (Nicotiana tabacum) τα φύλλα περιέχουν μετά τη ζύμωση φαινολοξέα, αλκαλοειδή με νικοτίνη 2-10%, φλαβονοειδή και σκοπολετίνη· η νικοτίνη σε δόση 5-100 mg προκαλεί στον άνθρωπο θάνατο από παράλυση της αναπνοής, ενώ στους χρόνιους καπνιστές εμφανίζεται σε μεγαλύτερη αναλογία καρκίνος των πνευμόνων και του στομάχου, που σήμερα αποδίδεται λιγότερο στη νικοτίνη και περισσότερο στους αρωματικούς υδρογονάνθρακες, το μονοξείδιο του άνθρακα, τη νιτρωδαμίνη και τις κετόνες που παράγονται από το κάπνισμα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 11 (10.3.11) — Χημικά συστατικά πιπεριάς
Ερώτηση: Χημικά συστατικά πιπεριάς.
Απάντηση:
-
Το φυτό (σελ. 179): Πιπεριά (Capsicum annuum L.)· φύεται (καλλιεργείται) σε όλες τις τροπικές και εύκρατες χώρες, ενώ κατάγεται από την τροπική Αμερική· στην Ελλάδα από πιπεριές παράγεται το κοκκινοπίπερο — οικογένεια Solanaceae.
Τα χημικά συστατικά: οι καρποί της πιπεριάς περιέχουν λιπαρές ουσίες, αιθέριο έλαιο (έως 1.5%) και φλαβονοειδή παράγωγα της ρουτίνης και της εσπεριδίνης.
Το χρώμα: το κόκκινο χρώμα της πιπεριάς οφείλεται σε ουσίες παράγωγα καροτενοειδών (όπως έχουν αναφερθεί στο καρότο) και κυρίως στην καψανθίνη.
Η καυστική γεύση: η καυστική γεύση του φυτού οφείλεται στην καψαϊκίνη, που περιέχεται στους καρπούς μέχρι 0.2%· η περιεκτικότητα των καρπών σε καψανθίνη είναι δέκα φορές μεγαλύτερη στο είδος πιπεριάς Capsicum frutescens (τη μικρή κόκκινη καυτερή πιπεριά).
Η βιταμίνη C: η βιταμίνη C ή ασκορβικό οξύ υπάρχει σε μεγάλες ποσότητες στο φυτό (0.1-0.4%)· από τους καρπούς πιπεριάς ο Ούγγρος χημικός Szent Gyorgyi απομόνωσε το 1939 για πρώτη φορά τη βιταμίνη C· μέχρι να αρχίσει η ημισυνθετική παρασκευή της βιταμίνης C, χρησιμοποιούσαν διεθνώς τους καρπούς πιπεριάς ως πρώτη ύλη για την απομόνωσή της σε βιομηχανική κλίμακα.
Οι χρήσεις της: οι καρποί του φυτού χρησιμοποιούνται για εντριβές και έμπλαστρα, ως ερεθιστικό του δέρματος σε ρευματισμούς και αρθραλγίες· επίσης, οι καρποί του φυτού χρησιμοποιούνται για τρόφιμο και άρτυμα, ανάλογα με τις ποικιλίες με πολύ ή λιγότερη πικάντικη γεύση (γλυκές και καυτερές πιπεριές).
Χρησιμοποιούμενα μέρη του φυτού: Καρποί (Fructi).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι καρποί της πιπεριάς (Capsicum annuum) περιέχουν λιπαρές ουσίες, αιθέριο έλαιο έως 1,5% και φλαβονοειδή παράγωγα της ρουτίνης και της εσπεριδίνης. Το κόκκινο χρώμα της οφείλεται σε παράγωγα καροτενοειδών και κυρίως στην καψανθίνη, ενώ η καυστική γεύση οφείλεται στην καψαϊκίνη, που περιέχεται στους καρπούς μέχρι 0,2%· η περιεκτικότητα σε καψανθίνη είναι δέκα φορές μεγαλύτερη στο είδος Capsicum frutescens, τη μικρή κόκκινη καυτερή πιπεριά. Η βιταμίνη C ή ασκορβικό οξύ υπάρχει σε μεγάλες ποσότητες, 0,1-0,4%· μάλιστα από καρπούς πιπεριάς ο Ούγγρος χημικός Szent Gyorgyi απομόνωσε το 1939 για πρώτη φορά τη βιταμίνη C, και μέχρι να αρχίσει η ημισυνθετική παρασκευή της οι καρποί χρησιμοποιούνταν διεθνώς ως πρώτη ύλη για την απομόνωσή της σε βιομηχανική κλίμακα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 12 (10.3.11) — Τσάι και χημικά συστατικά
Ερώτηση: Τσάι και χημικά του συστατικά.
Απάντηση:
-
Το φυτό (σελ. 180): 10.3.9.12 Οικογένεια Theaceae — το διασημότερο φυτό της οικογένειας είναι φυσικά το τσάι· Τσάι Thea sinensis Sims. (= Camelia thea Link.).
Πού φύεται: το φυτό κατάγεται από τη Βόρεια Ινδία και τη Νότια Κίνα και συναντάται και σε όλη την Κίνα, Μυανμάρ (πρώην Βιρμανία), Βιετνάμ, Ταϋλάνδη και Ινδονησία· στα τέλη του 19ου αιώνα άρχισαν καλλιέργειες του φυτού στη Σρι Λάνκα (πρώην Κεϋλάνη) και τέλος στην τροπική Αφρική (Uganda και Kenya).
Η συλλογή και οι δύο τύποι: τα φύλλα του φυτού μπορούν να χρησιμοποιηθούν μετά από 5 χρόνια, ενώ το φυτό παραμένει αποδοτικό μέχρι και 50 χρόνια μετά τη φύτευσή του· το τσάι διακρίνεται σε πράσινο και μαύρο· στο πράσινο τσάι, τα φύλλα του φυτού διατηρούν το χρώμα τους μετά από κατεργασία με υδρατμούς (80-90°C) που καταστρέφουν τα ένζυμα που περιέχει· στο μαύρο τσάι, τα φύλλα υποβάλλονται σε ενζυματική ζύμωση.
Τα χημικά συστατικά: τα φύλλα του τσαγιού περιέχουν πολυφαινολικές ουσίες, φλαβονοειδή (παράγωγα καιμπφερόλης, κερκετίνης και μυρικετίνης) και κατεχίνες· βιταμίνες Β1, Β2, Β3· ένζυμα (τεάσες), ίχνη αιθέριου ελαίου και αλκαλοειδή πουρίνης (καφεΐνη, θεοφυλλίνη και θεοβρωμίνη).
Χρήσεις - Βιολογική δράση: τα φύλλα του τσαγιού χρησιμοποιούνται ευρύτατα υπό μορφή εγχύματος, με χωνευτικές, διουρητικές, τονωτικές ιδιότητες· επίσης, έχει χρησιμοποιηθεί ως αντίδοτο σε δηλητηριάσεις.
Η σύνδεση με τις ταννίνες (σελ. 103): Camelia sinensis· είναι το τσάι· το πράσινο τσάι έχει μια ταννίνη (κατεχίνη) που είναι πολύ ισχυρό αντιοξειδωτικό.
Χρησιμοποιούμενα μέρη του φυτού: Φύλλα (Folia).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το τσάι (Thea sinensis Sims. ή Camelia thea Link.) είναι το διασημότερο φυτό της οικογένειας Theaceae. Κατάγεται από τη Βόρεια Ινδία και τη Νότια Κίνα και διακρίνεται σε πράσινο και μαύρο: στο πράσινο τα φύλλα διατηρούν το χρώμα τους μετά από κατεργασία με υδρατμούς στους 80-90°C, που καταστρέφουν τα ένζυμα, ενώ στο μαύρο τα φύλλα υποβάλλονται σε ενζυματική ζύμωση. Τα φύλλα του περιέχουν πολυφαινολικές ουσίες, φλαβονοειδή που είναι παράγωγα καιμπφερόλης, κερκετίνης και μυρικετίνης, και κατεχίνες, βιταμίνες Β1, Β2 και Β3, ένζυμα (τεάσες), ίχνη αιθέριου ελαίου και αλκαλοειδή πουρίνης, δηλαδή καφεΐνη, θεοφυλλίνη και θεοβρωμίνη. Χρησιμοποιούνται ευρύτατα ως έγχυμα, με χωνευτικές, διουρητικές και τονωτικές ιδιότητες, ενώ το τσάι έχει χρησιμοποιηθεί και ως αντίδοτο σε δηλητηριάσεις.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 13 (10.3.11) — Καφές και κακάο
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τις χρήσεις - βιολογική δράση του καφέ και του κακάο;
Απάντηση:
-
Καφές (Coffea arabica L. και Coffea robusta L.) — οικογένεια Rubiaceae (σελ. 182)
- Χημικά συστατικά: τα σπέρματα του καφέ μετά το καβούρδισμα περιέχουν αζωτούχες ουσίες 10-15%, τριγωνελλίνη (0.5-1.5%), αλκαλοειδή πουρίνης (καφεΐνη κυρίως 1-2.5% και θεοβρωμίνη), σάκχαρα και παράγωγα διάσπασης των φαινολοξέων, καφεϊκού και χλωρογενικού· το άρωμα του καφέ είναι εξαιρετικά πολύπλοκο, αφού σε μελέτες που έχουν γίνει έχουν ανιχνευθεί περισσότερες από 400 διαφορετικές ουσίες.
- Χρήσεις - Βιολογική δράση: τα σπέρματα του καφέ έχουν δράση τονωτική στο κεντρικό νευρικό σύστημα και στην καρδιά· επίσης, χρησιμοποιείται σε δηλητηριάσεις από οπιούχα ως αντίδοτο· βασικά, βέβαια, χρησιμοποιείται ως ρόφημα λόγω των αρωματικών, ευφραντικών και τονωτικών ιδιοτήτων του.
- Οι μορφές του ροφήματος: το ρόφημα του καφέ παρασκευάζεται ως έγχυμα, αφέψημα ή εκχύλισμα σκόνης καβουρδισμένων σπερμάτων καφέ… με βραστό νερό (φίλτρου) ή με πέρασμα υδρατμών υπό πίεση (espresso) ή με μορφή αφεψήματος που η σκόνη του καφέ παραμένει στο ποτό («ελληνικός», «βυζαντινός» ή «τούρκικος» καφές)· οι καφέδες χωρίς καφεΐνη παρασκευάζονται με κατεργασία των πράσινων ακόμη σπερμάτων του καφέ με οργανικούς διαλύτες που διαλύουν (και άρα κατακρατούν) την καφεΐνη.
- Χρησιμοποιούμενα μέρη: Σπέρματα (Semina).
Κακάο (Theobroma cacao) — οικογένεια Sterculiaceae (σελ. 181)
- Χημικά συστατικά: τα σπέρματα μετά τις ζυμώσεις έχουν χρώμα σκούρο καστανό και περιέχουν υδατάνθρακες και άμυλο 6-8%, πρωτεΐνες 12%, λιπαρές ουσίες (το βούτυρο του κακάο) 45-50%, πολυφαινολικές ουσίες 5-10%, αρωματικές ουσίες και αλκαλοειδή 1-2% (θεοβρωμίνη, κυρίως, και καφεΐνη).
- Χρήσεις - Βιολογική δράση: τα σπέρματα χρησιμοποιούνται για την παρασκευή της σοκολάτας και του κακάο, ως διορθωτικά οσμής και γεύσης· επίσης, αποτελούν πρώτη ύλη για την απομόνωση θεοβρωμίνης (που χρησιμοποιείται ως φάρμακο).
- Το βούτυρο του κακάο: από τα σπέρματα εξάγεται και το βούτυρο του κακάο· είναι μάζα υπόλευκη (μπεζ) με σημείο τήξεως (λιώνει δηλαδή) 35-40°C· χρησιμοποιείται στη φαρμακοβιομηχανία (παρασκευή αλοιφών και υποθέτων) και στην κοσμητολογία (παρασκευή κρεμών και κραγιόν).
- Χρησιμοποιούμενα μέρη: Σπέρματα (Semina).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο καφές (Coffea arabica και Coffea robusta), της οικογένειας Rubiaceae, περιέχει στα καβουρδισμένα σπέρματά του αζωτούχες ουσίες 10-15%, τριγωνελλίνη, αλκαλοειδή πουρίνης με καφεΐνη κυρίως 1-2,5% και θεοβρωμίνη, σάκχαρα και παράγωγα του καφεϊκού και του χλωρογενικού οξέος. Τα σπέρματά του έχουν τονωτική δράση στο κεντρικό νευρικό σύστημα και στην καρδιά, χρησιμοποιούνται ως αντίδοτο σε δηλητηριάσεις από οπιούχα και βασικά ως ρόφημα, λόγω των αρωματικών, ευφραντικών και τονωτικών ιδιοτήτων του. Το κακάο (Theobroma cacao), της οικογένειας Sterculiaceae, περιέχει στα σπέρματά του μετά τις ζυμώσεις υδατάνθρακες και άμυλο 6-8%, πρωτεΐνες 12%, λιπαρές ουσίες 45-50%, πολυφαινολικές ουσίες 5-10%, αρωματικές ουσίες και αλκαλοειδή 1-2%, κυρίως θεοβρωμίνη και καφεΐνη. Τα σπέρματα χρησιμοποιούνται για την παρασκευή της σοκολάτας και του κακάο, ως διορθωτικά οσμής και γεύσης, και ως πρώτη ύλη για την απομόνωση της θεοβρωμίνης, ενώ από αυτά εξάγεται και το βούτυρο του κακάο, μάζα υπόλευκη με σημείο τήξεως 35-40°C, που χρησιμοποιείται στη φαρμακοβιομηχανία για αλοιφές και υπόθετα και στην κοσμητολογία για κρέμες και κραγιόν.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση Άσκηση (10.3.12) — Γιατί θολώνει το ούζο
Ερώτηση: Μέσω ποιών χημικών διεργασιών θολώνει το ούζο με την προσθήκη νερού ή/και πάγου;
Απάντηση:
-
Η ουσία που ευθύνεται (σελ. 167, Γλυκάνισο - Pimpinella anisum L.): το φυτό και κυρίως οι σπόροι του περιέχουν αιθέριο έλαιο που αποτελείται μέχρι και κατά 90% από ανηθόλη και μεθυλχαβικόλη.
Η ίδια η παρατήρηση του βιβλίου: το ανισέλαιο, λόγω της ψηλής του περιεκτικότητας σε ανηθόλη, όταν ψύχεται σχηματίζει λευκή κρυσταλλική μάζα και επίσης παρουσία νερού καταβυθίζεται (θολώνει το διάλυμα).
Η σύνδεση με το ούζο: το γλυκάνισο χρησιμοποιείται στη μαγειρική, αρτοποιεία και ζαχαροπλαστική, καθώς στην παρασκευή αλκοολούχων ποτών (ούζο, τσίπουρο κτλ.).
Η εξήγηση με βάση τη διαλυτότητα των αιθέριων ελαίων (σελ. 108): τα αιθέρια έλαια διαλύονται σε όλους τους οργανικούς διαλύτες και στην αλκοόλη… αλλά όχι στο νερό.
Η αλυσίδα των διεργασιών | Βήμα | Τι συμβαίνει | |---|---| | 1. Στο ούζο | η ανηθόλη του ανισελαίου είναι διαλυμένη στην αλκοόλη του ποτού | | 2. Προσθήκη νερού | η περιεκτικότητα σε αλκοόλη μειώνεται· η ανηθόλη δεν διαλύεται στο νερό | | 3. Καταβύθιση | παρουσία νερού το ανισέλαιο καταβυθίζεται και θολώνει το διάλυμα — σχηματίζεται γαλάκτωμα λεπτών σταγονιδίων που σκεδάζουν το φως | | 4. Προσθήκη πάγου | η ψύξη ενισχύει το φαινόμενο — το ανισέλαιο, όταν ψύχεται, σχηματίζει λευκή κρυσταλλική μάζα, δηλαδή η διαλυτότητα της ανηθόλης μειώνεται περαιτέρω με τη θερμοκρασία |
Συμπέρασμα: το θόλωμα οφείλεται στην ανηθόλη, που είναι διαλυτή στην αλκοόλη και αδιάλυτη στο νερό· η αραίωση με νερό και η ψύξη με πάγο μειώνουν τη διαλυτότητά της και την καταβυθίζουν μέσα στο ποτό.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το θόλωμα οφείλεται στην ανηθόλη, το κύριο συστατικό του ανισελαίου που δίνει στο ούζο το άρωμά του: το αιθέριο έλαιο του γλυκάνισου αποτελείται μέχρι και κατά 90% από ανηθόλη και μεθυλχαβικόλη. Όπως αναφέρει το βιβλίο, το ανισέλαιο, λόγω της υψηλής του περιεκτικότητας σε ανηθόλη, όταν ψύχεται σχηματίζει λευκή κρυσταλλική μάζα, ενώ παρουσία νερού καταβυθίζεται και θολώνει το διάλυμα. Στο ούζο η ανηθόλη είναι διαλυμένη στην αλκοόλη, γιατί τα αιθέρια έλαια διαλύονται στην αλκοόλη αλλά όχι στο νερό. Με την προσθήκη νερού η περιεκτικότητα σε αλκοόλη μειώνεται, η ανηθόλη δεν μπορεί πλέον να παραμείνει διαλυμένη και καταβυθίζεται σε λεπτά σταγονίδια που σκεδάζουν το φως, δίνοντας το χαρακτηριστικό γαλακτώδες θόλωμα. Ο πάγος ενισχύει το φαινόμενο, γιατί η ψύξη μειώνει ακόμη περισσότερο τη διαλυτότητα της ανηθόλης.
Κριτήρια αξιολόγησης:
