Λύσεις — Κεφάλαιο 4: Αίμα (σελ. 92-93) – ΑΝΑΤΟΜΙΑ – ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ
Λύσεις — Κεφάλαιο 4: Αίμα (σελ. 92-93)
Λύσεις των 18 θεμάτων για ανάπτυξη και των 9 προτάσεων Σωστό/Λάθος του κεφαλαίου 4, με αιτιολόγηση και παραπομπή σελίδας.
Θέμα 1 — Από τι αποτελείται το αίμα
Ερώτηση: Από τι αποτελείται το αίμα;
Απάντηση:
- Το αίμα (όγκος ≈ 5 λίτρα) αποτελείται (σελ. 71) από: το πλάσμα (55 %) — νερό μέσα στο οποίο βρίσκονται διαλυμένες πρωτεΐνες, ορμόνες, άλατα και άλλες θρεπτικές ουσίες· και τα έμμορφα στοιχεία (45 %) — τα ερυθρά αιμοσφαίρια, τα λευκά αιμοσφαίρια και τα αιμοπετάλια.
- Χρησιμότητα: μεταφορά οξυγόνου, διοξειδίου του άνθρακα, θρεπτικών ουσιών και άχρηστων προϊόντων του μεταβολισμού· άμυνα του οργανισμού (λευκά αιμοσφαίρια, αντισώματα)· αιμόσταση (αιμοπετάλια).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Πλάσμα 55 % (νερό με πρωτεΐνες, ορμόνες, άλατα, θρεπτικές ουσίες) + έμμορφα στοιχεία 45 % (ερυθρά, λευκά αιμοσφαίρια, αιμοπετάλια)· ≈5 L.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Δύο συστατικά με ποσοστά + τα τρία είδη κυττάρων.
Θέμα 2 — Τα ερυθροκύτταρα
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τα ερυθροκύτταρα;
Απάντηση:
- Μορφολογία (σελ. 71-72): σχήμα αμφίκοιλου δίσκου (αλλάζει στα τριχοειδή)· ≈5.000.000/mm³ (εξαρτάται από φύλο, ηλικία, υψόμετρο)· αύξηση = ερυθροκυττάρωση, μείωση = ερυθροπενία· χρώμα κόκκινο φωτεινό στο κέντρο, σκούρο στην περιφέρεια· δεν έχουν πυρήνα· περιέχουν την αιμοσφαιρίνη (15 g/100 ml) που δίνει το κόκκινο χρώμα και, συνδεόμενη χαλαρά με Ο₂ και CO₂, μεταφέρει το Ο₂ από τους πνεύμονες στους ιστούς και το CO₂ από τους ιστούς στους πνεύμονες.
- Παραγωγή: εμβρυϊκά στο συκώτι και τον σπλήνα, μετά αποκλειστικά στον μυελό των οστών από τα πολυδύναμα αιμοποιητικά βλαστικά κύτταρα· πρώτο κύτταρο της σειράς η προερυθροβλάστη, που με διαιρέσεις και σταδιακή εξαφάνιση πυρήνα/ενδοπλασματικού δικτύου γίνεται ώριμο ερυθρό. Ρύθμιση από επαγωγείς αύξησης/διαφοροποίησης και από την ερυθροποιητίνη (νεφροί, σε υποξία).
- Καταστροφή (σελ. 73): ζουν ≈120 ημέρες· με τον χρόνο η μεμβράνη γίνεται εύθραυστη → αιμόλυση κυρίως στον σπλήνα· η αιμοσφαιρίνη προσλαμβάνεται από τα δικτυοενδοθηλιακά κύτταρα: ο σίδηρος επαναχρησιμοποιείται, η αίμη → χολερυθρίνη → χολή.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Αμφίκοιλοι δίσκοι χωρίς πυρήνα, ≈5 εκατ./mm³, με αιμοσφαιρίνη (15 g/100 ml) για μεταφορά Ο₂/CO₂· παράγονται στον μυελό (προερυθροβλάστη, ερυθροποιητίνη), ζουν ≈120 ημέρες, καταστρέφονται στον σπλήνα (σίδηρος ανακυκλώνεται, αίμη → χολερυθρίνη).
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Μορφολογία-αριθμός, λειτουργία, παραγωγή, καταστροφή.
Θέμα 3 — Οι αιμοποιητικοί παράγοντες
Ερώτηση: Ποιοι είναι οι αιμοποιητικοί παράγοντες και τι γνωρίζετε για κάθε έναν από αυτούς;
Απάντηση:
- Οι αιμοποιητικοί παράγοντες είναι οι απαραίτητες ουσίες για την αιμοποίηση: ο σίδηρος, η βιταμίνη Β12 και το φυλλικό οξύ (σελ. 74-75).
- Α. Σίδηρος: συμμετέχει στον σχηματισμό της αιμοσφαιρίνης. Συνολικά 4 g: 65 % στην αιμοσφαιρίνη, 4 % στη μυοσφαιρίνη των μυών, 1 % ενωμένο με την τρανσφερίνη του πλάσματος, 15-30 % αποθηκευμένο στο συκώτι ως φερριτίνη. Ανακυκλώνεται από τα δικτυοενδοθηλιακά κύτταρα μετά την καταστροφή των ερυθρών· προσλαμβάνεται από τις τροφές και απορροφάται κυρίως στο δωδεκαδάκτυλο. Η ημερήσια πρόσληψη πρέπει να ισούται τουλάχιστον με την απώλεια (κόπρανα, αιμορραγίες γαστρεντερικού, έμμηνος ρύση): 1,5 mg στις γυναίκες, 1 mg στους άνδρες.
- Β. Βιταμίνη Β12: απαραίτητη για τη σύνθεση του DNA σε όλα τα κύτταρα· η έλλειψή της ελαττώνει την ταχύτητα διαίρεσης → λιγότερα ερυθρά (κακή διατροφή ή ανεπαρκής απορρόφηση). Για την απορρόφησή της χρειάζεται ο ενδογενής παράγοντας (καλυπτήρια κύτταρα του στομάχου), που τη συνδέει και την προστατεύει από τα πεπτικά ένζυμα. Αποθηκεύεται στο συκώτι σε ποσότητες για πολλούς μήνες.
- Γ. Φυλλικό οξύ: βιταμίνη του συμπλέγματος Β, επίσης απαραίτητο για τον σχηματισμό του DNA· από τις τροφές (φρούτα, πράσινα λαχανικά, συκώτι).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Σίδηρος (αιμοσφαιρίνη· 4 g, φερριτίνη, δωδεκαδάκτυλο, απώλεια 1-1,5 mg/ημέρα), βιταμίνη Β12 (DNA, ενδογενής παράγοντας, αποθήκη συκώτι), φυλλικό οξύ (DNA, τροφές).
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Τρεις παράγοντες, με ρόλο, απορρόφηση/αποθήκευση.
Θέμα 4 — Τα συνηθισμένα αίτια αναιμίας
Ερώτηση: Αναφέρατε τα πιο συνηθισμένα αίτια αναιμίας.
Απάντηση:
- Αναιμία = η ελάττωση του αριθμού των ερυθροκυττάρων, από γρήγορη απώλεια ή επιβράδυνση της παραγωγής τους (σελ. 75). Συνηθισμένα αίτια:
- ① Απώλεια αίματος — μεθαιμορραγική αναιμία.
- ② Αιμόλυση (καταστροφή) των ερυθρών από κληρονομικές παθήσεις (δρεπανοκυτταρική αναιμία) ή από φάρμακα (φαρμακευτική δηλητηρίαση).
- ③ Ανεπάρκεια ωρίμανσης των ερυθρών από έλλειψη Β12 ή φυλλικού οξέος (μεγαλοβλαστικές αναιμίες) και από έλλειψη σιδήρου (σιδηροπενική).
- ④ Απλασία του μυελού από φάρμακα ή ακτινοβολία (απλαστική) και από λευχαιμία/λεμφώματα (μυελοφθισικές).
- ⑤ Μειονεκτική σύνθεση της αιμοσφαιρίνης, κληρονομική (μεσογειακή αναιμία).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Απώλεια αίματος (μεθαιμορραγική), αιμόλυση (δρεπανοκυτταρική, φάρμακα), ανεπάρκεια ωρίμανσης (μεγαλοβλαστικές — Β12/φυλλικό, σιδηροπενική), απλασία μυελού (απλαστική, μυελοφθισικές), μειονεκτική σύνθεση Hb (μεσογειακή).
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Πέντε αίτια με το όνομα της αντίστοιχης αναιμίας.
Θέμα 5 — Οι κατηγορίες των λευκών αιμοσφαιρίων
Ερώτηση: Απαριθμήστε τις κατηγορίες των λευκών αιμοσφαιρίων.
Απάντηση:
- Στο αίμα υπάρχουν φυσιολογικά 6 διαφορετικοί τύποι λευκοκυττάρων (σελ. 76): τα πολυμορφοπύρηνα ουδετερόφιλα, τα πολυμορφοπύρηνα ηωσινόφιλα, τα πολυμορφοπύρηνα βασεόφιλα, τα μονοκύτταρα (μονοπύρηνα), τα λεμφοκύτταρα (Β και Τ) και τα πλασματοκύτταρα.
- Προέρχονται από δύο σειρές (σελ. 77): η μυελοκυτταρική (μυελοβλάστη) δίνει τους τρεις τύπους πολυμορφοπυρήνων και τα μονοκύτταρα (στον μυελό)· η λεμφοκυτταρική (λεμφοβλάστη) δίνει τα λεμφοκύτταρα και τα πλασματοκύτταρα (στα λεμφικά όργανα: λεμφαδένες, σπλήνας, θύμος, αμυγδαλές). Τα πολυμορφοπύρηνα λέγονται και κοκκιοκύτταρα.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ουδετερόφιλα, ηωσινόφιλα, βασεόφιλα (πολυμορφοπύρηνα/κοκκιοκύτταρα), μονοκύτταρα, λεμφοκύτταρα (Β, Τ), πλασματοκύτταρα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Έξι τύποι, τρεις πολυμορφοπύρηνοι.
Θέμα 6 — Αριθμός λευκών, λευκοπενία και λευκοκυττάρωση
Ερώτηση: Ποιος είναι ο αριθμός των λευκών και πώς χαρακτηρίζεται η μείωση ή η αύξησή τους;
Απάντηση:
- Ο φυσιολογικός αριθμός των λευκών αιμοσφαιρίων είναι 6.000-8.000 ανά κυβικό χιλιοστό αίματος (σελ. 76· το βιβλίο γράφει «κυβικό εκατοστό»).
- Η αύξηση του αριθμού τους ονομάζεται λευκοκυττάρωση (π.χ. στη φλεγμονή τα ουδετερόφιλα αυξάνουν 4-5 φορές μέσα σε λίγες ώρες, σελ. 78).
- Η μείωση ονομάζεται λευκοπενία — ο οργανισμός μένει απροστάτευτος· κάτω από 1.000/mm³ κινδυνεύει ακόμη και από τους μικροοργανισμούς της φυσιολογικής χλωρίδας (στόμα, έντερο) (σελ. 79). Ακραία μορφή η απλασία του μυελού (φάρμακα, τοξικές ουσίες, ακτίνες Χ, ιδιοπαθής).
Σύνοψη: (ενδεικτική) 6.000-8.000/mm³· αύξηση = λευκοκυττάρωση, μείωση = λευκοπενία (κίνδυνος κάτω από 1.000).
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Αριθμός + δύο όροι.
Θέμα 7 — Η λειτουργική αποστολή των λευκών αιμοσφαιρίων
Ερώτηση: Αναφέρατε τη λειτουργική αποστολή των λευκών αιμοσφαιρίων.
Απάντηση:
- Η βασική αποστολή των λευκών αιμοσφαιρίων είναι η άμυνα του οργανισμού απέναντι σε μικρόβια, ιούς και άλλους λοιμογόνους παράγοντες (σελ. 76). Λειτουργούν με δύο διαφορετικούς τρόπους (σελ. 77):
- 1. Με τη φαγοκυττάρωση: τα κοκκιοκύτταρα (πολυμορφοπύρηνα) και τα μονοκύτταρα «κατατρώγουν» τους εισβολείς μικρόβια (μακροφάγα ιστών, ουδετερόφιλα, μονοκύτταρα — οι τρεις γραμμές άμυνας στη φλεγμονή).
- 2. Με την παραγωγή αντισωμάτων και ευαισθητοποιημένων λεμφοκυττάρων από τα λεμφοκύτταρα και τα πλασματοκύτταρα, τα οποία προσκολλώνται στον εισβολέα και τον καταστρέφουν — ανοσία (χυμική με Β-λεμφοκύτταρα, κυτταρική με Τ-λεμφοκύτταρα).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Άμυνα του οργανισμού: (1) φαγοκυττάρωση από κοκκιοκύτταρα και μονοκύτταρα, (2) παραγωγή αντισωμάτων και ευαισθητοποιημένων λεμφοκυττάρων από λεμφοκύτταρα/πλασματοκύτταρα (ανοσία).
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Δύο τρόποι με τα αντίστοιχα κύτταρα.
Θέμα 8 — Ο λευκοκυτταρικός τύπος
Ερώτηση: Τι είναι ο λευκοκυτταρικός τύπος και ποιες οι φυσιολογικές τιμές του;
Απάντηση:
- Ο λευκοκυτταρικός τύπος εκφράζει τις φυσιολογικές εκατοστιαίες αναλογίες των διαφόρων τύπων λευκοκυττάρων στο αίμα (σελ. 76).
- Φυσιολογικές τιμές: ουδετερόφιλα 62 %, ηωσινόφιλα 2,5 %, βασεόφιλα 0,5 %, μονοκύτταρα και λεμφοκύτταρα 30 % (μαζί).
- Τα ουδετερόφιλα είναι δηλαδή τα πολυπληθέστερα λευκά — γι’ αυτό και είναι η δεύτερη γραμμή άμυνας που αυξάνεται 4-5 φορές στη φλεγμονή.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι εκατοστιαίες αναλογίες των τύπων λευκοκυττάρων: ουδετερόφιλα 62 %, ηωσινόφιλα 2,5 %, βασεόφιλα 0,5 %, μονοκύτταρα + λεμφοκύτταρα 30 %.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Ορισμός + τέσσερα ποσοστά.
Θέμα 9 — Ορισμός της φλεγμονής
Ερώτηση: Δώστε τον ορισμό της φλεγμονής.
Απάντηση:
- Φλεγμονή είναι το σύνολο των αντιδράσεων που συμβαίνουν στους ιστούς σαν απάντηση σε κάποιο εξωτερικό ερέθισμα, που μπορεί να είναι τραυματισμός, μικρόβιο, τοξική ουσία, θερμότητα, ακτινοβολία κ.λπ. (σελ. 77).
- Η φλεγμονώδης αντίδραση είναι πάντα η ίδια, ανεξάρτητα από το αίτιο και τη θέση της βλάβης — διαφέρει μόνο η έντασή της. Ανάλογα με την έναρξη και τη διάρκεια διακρίνεται σε οξεία, χρόνια και υποξεία. Κλινικά χαρακτηριστικά της οξείας: ερυθρότητα, οίδημα, πόνος, θερμότητα.
- Στάδια: διαστολή αγγείων (σεροτονίνη, ισταμίνη) → οίδημα → συγκέντρωση κυττάρων (μακροφάγα, ουδετερόφιλα, μονοκύτταρα) → περιχαράκωση της βλάβης (σελ. 78).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το σύνολο των αντιδράσεων των ιστών σε εξωτερικό ερέθισμα (τραυματισμός, μικρόβιο, τοξική ουσία, θερμότητα, ακτινοβολία)· πάντα ίδια, διαφέρει η ένταση· οξεία/χρόνια/υποξεία· ερυθρότητα, οίδημα, πόνος, θερμότητα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Ορισμός αυτολεξεί + τα 4 κλινικά σημεία.
Θέμα 10 — Προδιαθεσικοί παράγοντες λευχαιμίας
Ερώτηση: Ποιοι είναι οι προδιαθεσικοί παράγοντες λευχαιμίας;
Απάντηση:
- Τι λέει το βιβλίο για τη λευχαιμία (σελ. 79-80): είναι η παθολογική κατάσταση κατά την οποία, λόγω νεοπλασματικής εξαλλαγής της λεμφογενούς ή της μυελογενούς κυτταρικής σειράς, παρατηρείται ανεξέλεγκτη παραγωγή παθολογικών λεμφοκυττάρων ή κοκκιοκυττάρων και πολύ μεγάλη αύξηση του αριθμού τους στο αίμα. Διακρίνεται, ανάλογα με το κύτταρο που εξαλλάχθηκε, σε λεμφογενείς και μυελογενείς λευχαιμίες. Συνέπειες: τα λευχαιμικά κύτταρα δεν λειτουργούν (ευαισθησία σε λοιμώξεις), εκτοπίζουν τα ερυθρά και τα αιμοπετάλια (αναιμία, αιμορραγική διάθεση) και καταναλώνουν τα θρεπτικά συστατικά (εξασθένιση).
- Προσοχή: το βιβλίο δεν δίνει κατάλογο προδιαθεσικών παραγόντων για τη λευχαιμία. Οι μόνοι βλαπτικοί παράγοντες του μυελού που καταγράφει, στην αμέσως προηγούμενη παράγραφο για την απλασία του μυελού (σελ. 79), είναι: 1) φάρμακα (π.χ. αντιεπιληπτικά), 2) τοξικές ουσίες (π.χ. εντομοκτόνα), 3) ακτίνες Χ και 4) ιδιοπαθής αιτία. Η αναμενόμενη απάντηση στην εξέταση είναι αυτοί οι παράγοντες — ακτινοβολία, τοξικές/χημικές ουσίες, φάρμακα — που είναι και οι γενικά αναγνωρισμένοι προδιαθεσικοί παράγοντες των λευχαιμιών (μαζί με κληρονομικούς/γενετικούς παράγοντες και ορισμένους ιούς, που δεν αναφέρει το βιβλίο).
- Συνδέστε: το ίδιο το βιβλίο κατατάσσει τη λευχαιμία και τα λεμφώματα ως αίτια μυελοφθισικής αναιμίας (σελ. 75).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το βιβλίο ορίζει τη λευχαιμία ως νεοπλασματική εξαλλαγή της λεμφογενούς/μυελογενούς σειράς, χωρίς ρητό κατάλογο προδιαθεσικών παραγόντων· οι βλαπτικοί παράγοντες του μυελού που αναφέρει (φάρμακα, τοξικές ουσίες, ακτίνες Χ) είναι η αναμενόμενη απάντηση — ακτινοβολία, χημικά, φάρμακα (γενικότερα και γενετικοί παράγοντες, ιοί).
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Η ερώτηση ζητά κάτι που το βιβλίο δεν καταγράφει ρητά — απαντήστε με τους παράγοντες της απλασίας του μυελού και δηλώστε την πηγή.
Θέμα 11 — Τι ονομάζουμε επίκτητη ανοσία
Ερώτηση: Τι ονομάζουμε επίκτητη ανοσία;
Απάντηση:
- Ανοσία είναι η ικανότητα του οργανισμού να προστατεύεται από τη δράση των μικροβίων και των τοξικών προϊόντων τους· διακρίνεται σε φυσική και επίκτητη (σελ. 80).
- Επίκτητη ανοσία είναι το ειδικό σύστημα παραγωγής αντισωμάτων και ευαισθητοποιημένων λεμφοκυττάρων, το οποίο είναι ειδικό για κάθε μικροοργανισμό — σε αντίθεση με τη φυσική ανοσία (δέρμα-βλεννογόνοι, φαγοκυττάρωση, λυσοζύμη-συμπλήρωμα, γαστρικό υγρό), που λειτουργεί μη ειδικά σε όλες τις περιπτώσεις.
- Διακρίσεις της επίκτητης: (α) ενεργητική — ο οργανισμός αναπτύσσει ο ίδιος αντισώματα ή ενεργοποιημένα λεμφοκύτταρα ως απάντηση στην εισβολή (νόσηση, εμβολιασμός)· παθητική — χορήγηση έτοιμων αντισωμάτων (ορός) ή ευαισθητοποιημένων λεμφοκυττάρων. (β) Κυτταρική — Τ-λεμφοκύτταρα (πέρασαν από τον θύμο)· χυμική — Β-λεμφοκύτταρα → πλασματοκύτταρα → αντισώματα (σελ. 80-81).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το ειδικό σύστημα παραγωγής αντισωμάτων και ευαισθητοποιημένων λεμφοκυττάρων, ειδικό για κάθε μικροοργανισμό· ενεργητική/παθητική και κυτταρική (Τ)/χυμική (Β).
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Ορισμός + οι δύο διακρίσεις.
Θέμα 12 — Πρωτογενής και δευτερογενής απάντηση
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για την πρωτογενή και για τη δευτερογενή απάντηση;
Απάντηση:
- Πρωτογενής απάντηση (σελ. 81): όταν ένα αντιγόνο μπει για πρώτη φορά στον οργανισμό, τα αντίστοιχα αντισώματα δεν παράγονται αμέσως αλλά μετά από 4-15 ημέρες. Τότε εμφανίζονται: α) ειδικά αντισώματα και β) μνημονικά κύτταρα (Β-λεμφοκύτταρα), που διατηρούν για πολλά χρόνια στη μνήμη τους το είδος του αντιγόνου.
- Δευτερογενής απάντηση: η απάντηση στη νέα είσοδο ενός αντιγόνου που είχε εισβάλει στο παρελθόν· καθοριστικό ρόλο παίζουν τα μνημονικά κύτταρα που κυκλοφορούν στο αίμα. Διαφορές από την πρωτογενή (σελ. 82): 1. αρχίζει αμέσως μετά την εκ νέου είσοδο, 2. είναι πολύ ισχυρότερη, 3. παράγονται αντισώματα για πολλούς μήνες και όχι για λίγες εβδομάδες.
- Σε αυτόν τον μηχανισμό (μνημονικά κύτταρα + δευτερογενής απάντηση) βασίζεται ο εμβολιασμός.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Πρωτογενής: πρώτη επαφή, αντισώματα σε 4-15 ημέρες + μνημονικά κύτταρα. Δευτερογενής: νέα επαφή, μέσω μνημονικών κυττάρων — αμέσως, πολύ ισχυρότερη, αντισώματα για μήνες· βάση του εμβολιασμού.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Οι τρεις αριθμημένες διαφορές.
Θέμα 13 — Εμβολιασμός: βάση και ομάδες εμβολίων
Ερώτηση: Εμβολιασμός: πού βασίζεται και ποιες είναι οι ομάδες εμβολίων;
Απάντηση:
- Πού βασίζεται (σελ. 82): στην ύπαρξη των μνημονικών κυττάρων και στη δευτερογενή απάντηση του οργανισμού. Γίνεται για να προκληθεί επίκτητη (ενεργητική) ανοσία για ορισμένες νόσους χωρίς να έχει προσβληθεί ο οργανισμός από αυτές. Οι ουσίες που εισάγονται λέγονται εμβόλια και πρέπει: 1. να είναι ισχυρά αντιγόνα και 2. να μη βλάπτουν τον οργανισμό.
- Τρεις ομάδες εμβολίων: ■ Νεκροί μικροοργανισμοί — δεν προκαλούν νόσο, αλλά διατηρούν τα χημικά συστατικά τους (αντιγόνα). ■ Τοξίνες μικροβίων — μετά από κατάλληλη χημική επεξεργασία χάνουν την τοξική δράση, διατηρούν την αντιγονική ιδιότητα. ■ Εξασθενημένοι ζωντανοί μικροοργανισμοί — δεν είναι τοξικοί, διατηρούν την αντιγονικότητά τους.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Βασίζεται στα μνημονικά κύτταρα και τη δευτερογενή απάντηση (ενεργητική ανοσία χωρίς νόσηση· εμβόλιο = ισχυρό, αβλαβές αντιγόνο)· ομάδες: νεκροί μικροοργανισμοί, επεξεργασμένες τοξίνες, εξασθενημένοι ζωντανοί μικροοργανισμοί.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Βάση + 2 ιδιότητες + 3 ομάδες.
Θέμα 14 — Οι ομάδες αίματος ΑΒΟ και ο καθορισμός τους
Ερώτηση: Ποιες είναι και πώς καθορίζονται οι ομάδες αίματος του συστήματος ΑΒΟ;
Απάντηση:
- Οι ομάδες αίματος είναι συστήματα αντιγόνων στην επιφάνεια των ερυθρών, που κληρονομούνται (σελ. 83). Στο σύστημα ΑΒΟ τα αντιγόνα των ερυθρών λέγονται συγκολλητινογόνα Α και Β· στο πλάσμα υπάρχουν οι συγκολλητίνες αντί-Α και αντί-Β (αντισώματα που συγκολλούν τα ερυθρά με το αντίστοιχο αντιγόνο). Στο ίδιο άτομο δεν συνυπάρχει ποτέ το αντιγόνο με την αντίστοιχη συγκολλητίνη.
- Οι τέσσερις ομάδες: Α (αντιγόνο Α, συγκολλητίνη αντί-Β), Β (αντιγόνο Β, αντί-Α), ΑΒ (και τα δύο αντιγόνα, καμία συγκολλητίνη), Ο (κανένα αντιγόνο, αντί-Α και αντί-Β). Συχνότητα στη λευκή φυλή Α 41 %, Β 9 %, ΑΒ 3 %, Ο 47 %· στους Έλληνες Α 40, Β 14, ΑΒ 4, Ο 42 % (σελ. 84).
- Προσδιορισμός: στηρίζεται στη συγκόλληση των ερυθρών με τις αντίστοιχες συγκολλητίνες. Σε αντικειμενοφόρο πλάκα ή σωλήνες φέρνουμε το αίμα διαδοχικά σε επαφή με ορό αντί-Α και ορό αντί-Β: συγκόλληση μόνο με αντί-Α → ομάδα Α· μόνο με αντί-Β → Β· καμία συγκόλληση → Ο· συγκόλληση και με τους δύο → ΑΒ.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τέσσερις ομάδες κατά τα αντιγόνα (συγκολλητινογόνα) Α/Β των ερυθρών και τις συγκολλητίνες του πλάσματος: Α (αντί-Β), Β (αντί-Α), ΑΒ (καμία), Ο (αντί-Α + αντί-Β)· προσδιορισμός με ορούς αντί-Α/αντί-Β και παρατήρηση συγκόλλησης.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Ο κανόνας «ποτέ αντιγόνο μαζί με τη δική του συγκολλητίνη» λύνει και τα Σ/Λ.
Θέμα 15 — Η αιμολυτική νόσος των νεογνών
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για την αιμολυτική νόσο των νεογνών;
Απάντηση:
- Μηχανισμός (σελ. 85): σε κύηση Rh+ εμβρύου από Rh− μητέρα, ο παράγοντας Rh μεταφέρεται από το έμβρυο στο αίμα της μητέρας και την ευαισθητοποιεί (παράγει αντί-Rh αντισώματα). Σε δεύτερη κύηση Rh+ εμβρύου, τα αντί-Rh αντισώματα της μητέρας περνούν μέσω του πλακούντα στο αίμα του εμβρύου και προκαλούν προοδευτική συγκόλληση και αιμόλυση των ερυθρών του.
- Συνέπειες: όσα έμβρυα επιζήσουν εμφανίζουν μόνιμη διανοητική διαταραχή ή βλάβη σε κινητικές περιοχές του εγκεφάλου, εξαιτίας της χολερυθρίνης που απελευθερώνεται από την καταστροφή των ερυθρών και καταστρέφει τα νευρικά κύτταρα (πυρηνικός ίκτερος).
- Θεραπεία: αντικατάσταση του αίματος του νεογνού με Rh− αίμα τις πρώτες εβδομάδες της ζωής, έως ότου καταστραφούν τα αντί-Rh αντισώματα και το βρέφος αναπτύξει τα δικά του Rh+ ερυθρά.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Rh− μητέρα ευαισθητοποιείται από Rh+ έμβρυο· στη 2η κύηση Rh+ εμβρύου τα αντί-Rh της περνούν τον πλακούντα → συγκόλληση/αιμόλυση εμβρυϊκών ερυθρών → χολερυθρίνη → πυρηνικός ίκτερος (διανοητική/κινητική βλάβη)· θεραπεία αντικατάσταση αίματος με Rh− αίμα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Μηχανισμός (πρώτη vs δεύτερη κύηση) + συνέπεια + θεραπεία.
Θέμα 16 — Καταστάσεις που απαιτούν μετάγγιση
Ερώτηση: Αναφέρατε τις καταστάσεις που απαιτούν μετάγγιση αίματος.
Απάντηση:
- Μετάγγιση = η θεραπευτική πράξη μεταφοράς ποσότητας αίματος από υγιές άτομο σε άλλο που το έχει ανάγκη (σελ. 86). Καταστάσεις που την απαιτούν (σελ. 87):
- • Μεγάλη απώλεια αίματος λόγω αιμορραγίας.
- • Σοβαρές αναιμίες.
- • Δηλητηρίαση από μεγάλη ποσότητα τοξικών ουσιών στο αίμα — αφαίρεση του μολυσμένου αίματος και μετάγγιση υγιούς (αφαιμαξομετάγγιση).
- • Αιμορραγικά νοσήματα.
- Πριν από κάθε μετάγγιση: έλεγχος του αίματος για ΑΒΟ, Rh, ηπατίτιδα, σύφιλη, AIDS (χρήση εντός 21 ημερών), έλεγχος ΑΒΟ/Rh του δέκτη και δοκιμασία διασταύρωσης (αρνητική = συμβατό). Ασύμβατο αίμα → συγκόλληση/αιμόλυση, ταχυκαρδία, οσφυαλγία, πονοκέφαλος, έως οξεία νεφρική ανεπάρκεια.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Μεγάλη αιμορραγία, σοβαρές αναιμίες, δηλητηρίαση από τοξικές ουσίες (αφαιμαξομετάγγιση), αιμορραγικά νοσήματα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Τέσσερις καταστάσεις· μπόνους ο προέλεγχος.
Θέμα 17 — Ο σχηματισμός του αιμοπεταλιακού θρόμβου
Ερώτηση: Περιγράψτε το σχηματισμό του αιμοπεταλιακού θρόμβου.
Απάντηση:
- Είναι ο δεύτερος μηχανισμός της αιμόστασης, μετά τη συστολή του αγγείου (σελ. 88). Ο αιμοπεταλιακός θρόμβος δημιουργείται από τα αιμοπετάλια, που φράζουν το άνοιγμα του αγγείου.
- Πώς: όταν τα αιμοπετάλια έρθουν σε επαφή με την επιφάνεια του αγγείου που έχει υποστεί βλάβη, αλλάζουν χαρακτηριστικά: διογκώνονται, παίρνουν ακανόνιστο σχήμα, γίνονται κολλώδη και προσκολλώνται στην επιφάνεια του αγγείου. Εκκρίνουν μεγάλες ποσότητες ADP και ενζύμων που προκαλούν τον σχηματισμό θρομβοξάνης Α· το ADP και η θρομβοξάνη βοηθούν στην προσκόλληση γειτονικών αιμοπεταλίων πάνω στα αρχικά. Έτσι δημιουργείται μια κυκλική διαδικασία ενεργοποίησης όλο και περισσότερων αιμοπεταλίων, που συσσωρεύονται στο σημείο της βλάβης και σχηματίζουν τον αιμοπεταλιακό θρόμβο.
- Αν το άνοιγμα είναι μικρό, ο αιμοπεταλιακός θρόμβος σταματά μόνος του την αιμορραγία· αν είναι μεγάλο, χρειάζεται επιπλέον θρόμβος αίματος (πήξη).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα αιμοπετάλια σε επαφή με τη βλάβη διογκώνονται, γίνονται κολλώδη και προσκολλώνται· εκκρίνουν ADP και θρομβοξάνη Α που προσκολλούν κι άλλα αιμοπετάλια (κυκλική ενεργοποίηση) → θρόμβος που φράζει το άνοιγμα· αρκεί για μικρά ανοίγματα, για μεγάλα χρειάζεται πήξη.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Αλλαγή χαρακτηριστικών + ADP/θρομβοξάνη + κυκλική διαδικασία.
Θέμα 18 — Τα στάδια δημιουργίας του θρόμβου του αίματος
Ερώτηση: Ποια είναι τα στάδια δημιουργίας του θρόμβου του αίματος;
Απάντηση:
- Η πήξη του αίματος είναι η τρίτη φάση της αιμόστασης και πραγματοποιείται σε 3 φάσεις (σελ. 88-89):
- 1. Παραγωγή του ενεργοποιητικού παράγοντα της προθρομβίνης (θρομβοκινάσης), εξαιτίας της ρήξης του αγγείου.
- 2. Η θρομβοκινάση βοηθά τη μετατροπή της προθρομβίνης σε θρομβίνη. Γίνεται από δύο οδούς: την ενδογενή (ξεκινά μέσα από το αγγείο, διαρκεί 2-6 λεπτά) και την εξωγενή (από τους γειτονικούς ιστούς, μόλις 15 δευτερόλεπτα).
- 3. Η θρομβίνη δρα ως ένζυμο και μετατρέπει το ινωδογόνο του αίματος σε δοκίδες ινικής → σχηματίζεται δίκτυο, πάνω στο οποίο συσσωρεύονται αιμοπετάλια, άλλα κύτταρα και πλάσμα = θρόμβος αίματος. Μέσα σε λίγα λεπτά ο θρόμβος συστέλλεται και χάνει το υγρό του στοιχείο· στη συνέχεια είτε μπαίνουν ινοβλάστες και σχηματίζουν συνδετικό ιστό (ινώδες), είτε διαλύεται με την ινωδόλυση (πλασμινογόνο → πλασμίνη).
Σύνοψη: (ενδεικτική) ① Θρομβοκινάση (ενεργοποιητής προθρομβίνης) από τη ρήξη· ② προθρομβίνη → θρομβίνη (ενδογενής οδός 2-6 min, εξωγενής 15 s)· ③ θρομβίνη: ινωδογόνο → ινική → δίκτυο με αιμοπετάλια/κύτταρα/πλάσμα = θρόμβος, που συστέλλεται και μετά οργανώνεται (ινώδες) ή λύεται (ινωδόλυση).
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Τρεις φάσεις με τα τρία μόρια-κλειδιά: θρομβοκινάση, θρομβίνη, ινική.
Σωστό/Λάθος 1
Ερώτηση: Τα ερυθρά αιμοσφαίρια είναι κύτταρα που έχουν πυρήνα. (Σ/Λ)
Απάντηση:
- ΛΆΘΟΣ.
- Τα ώριμα ερυθρά αιμοσφαίρια δεν έχουν πυρήνα (ούτε μιτοχόνδρια ή ενδοπλασματικό δίκτυο) — αυτά εξαφανίζονται σταδιακά κατά την ωρίμανση από την προερυθροβλάστη (σελ. 72-73). Πυρήνα έχει μόνο το μητρικό κύτταρο της σειράς.
Σύνοψη: Λάθος
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Αιτιολόγησε πάντα — το βιβλίο ζητά μόνο την ένδειξη, η εξέταση ζητά και τον λόγο.
Σωστό/Λάθος 2
Ερώτηση: Η ερυθροποιητίνη είναι μία ορμόνη, η οποία εκκρίνεται όταν υπάρχει έλλειψη οξυγόνου. (Σ/Λ)
Απάντηση:
- ΣΩΣΤΌ.
- «Η ερυθροποιητίνη είναι μία ορμόνη η οποία εκκρίνεται όταν υπάρχει έλλειψη οξυγόνου (υποξία)· επιδρά στον μυελό των οστών αυξάνοντας την παραγωγή των ερυθροκυττάρων· παράγεται κυρίως από τους νεφρούς» (σελ. 73).
Σύνοψη: Σωστό
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Αιτιολόγησε πάντα — το βιβλίο ζητά μόνο την ένδειξη, η εξέταση ζητά και τον λόγο.
Σωστό/Λάθος 3
Ερώτηση: Η πιο συχνή αιμοσφαιρίνη στον φυσιολογικό ενήλικα είναι η αιμοσφαιρίνη Α. (Σ/Λ)
Απάντηση:
- ΣΩΣΤΌ.
- Στον φυσιολογικό ενήλικα η αιμοσφαιρίνη Α (2α2β) αποτελεί το 97 %, η Α₂ 2,5-3 % και η F 1 % (σελ. 74).
Σύνοψη: Σωστό
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Αιτιολόγησε πάντα — το βιβλίο ζητά μόνο την ένδειξη, η εξέταση ζητά και τον λόγο.
Σωστό/Λάθος 4
Ερώτηση: Τα λεμφοκύτταρα είναι τα πολυπληθέστερα λευκά του αίματος. (Σ/Λ)
Απάντηση:
- ΛΆΘΟΣ.
- Τα πολυπληθέστερα είναι τα ουδετερόφιλα πολυμορφοπύρηνα (62 % του λευκοκυτταρικού τύπου)· μονοκύτταρα και λεμφοκύτταρα μαζί αποτελούν το 30 % (σελ. 76).
Σύνοψη: Λάθος
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Αιτιολόγησε πάντα — το βιβλίο ζητά μόνο την ένδειξη, η εξέταση ζητά και τον λόγο.
Σωστό/Λάθος 5
Ερώτηση: Τα κοκιοκύτταρα καταστρέφουν τα μικρόβια που εκβάλλουν στον οργανισμό με την παραγωγή αντισωμάτων. (Σ/Λ)
Απάντηση:
- ΛΆΘΟΣ.
- Τα κοκκιοκύτταρα (πολυμορφοπύρηνα) και τα μονοκύτταρα καταστρέφουν τα μικρόβια με φαγοκυττάρωση. Αντισώματα παράγουν τα λεμφοκύτταρα και τα πλασματοκύτταρα (σελ. 77).
Σύνοψη: Λάθος
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Αιτιολόγησε πάντα — το βιβλίο ζητά μόνο την ένδειξη, η εξέταση ζητά και τον λόγο.
Σωστό/Λάθος 6
Ερώτηση: Στο σημείο της φλεγμονής συγκεντρώνονται ουδετερόφιλα. (Σ/Λ)
Απάντηση:
- ΣΩΣΤΌ.
- Στο στάδιο «συγκέντρωση κυττάρων» μαζεύονται μακροφάγα των ιστών και πολλά ουδετερόφιλα πολυμορφοπύρηνα και μονοκύτταρα· τα ουδετερόφιλα (2η γραμμή άμυνας) αυξάνουν 4-5 φορές μέσα σε λίγες ώρες και φαγοκυτταρώνουν (σελ. 78-79).
Σύνοψη: Σωστό
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Αιτιολόγησε πάντα — το βιβλίο ζητά μόνο την ένδειξη, η εξέταση ζητά και τον λόγο.
Σωστό/Λάθος 7
Ερώτηση: Για τη χυμική ανοσία είναι υπεύθυνα τα Τ λεμφοκύτταρα. (Σ/Λ)
Απάντηση:
- ΛΆΘΟΣ.
- Για τη χυμική ανοσία είναι υπεύθυνα τα Β-λεμφοκύτταρα (ανεξάρτητα από τον θύμο, διαφοροποιούνται σε πλασματοκύτταρα που παράγουν αντισώματα). Τα Τ-λεμφοκύτταρα (πέρασαν από τον θύμο) είναι υπεύθυνα για την κυτταρική ανοσία (σελ. 80-81).
Σύνοψη: Λάθος
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Αιτιολόγησε πάντα — το βιβλίο ζητά μόνο την ένδειξη, η εξέταση ζητά και τον λόγο.
Σωστό/Λάθος 8
Ερώτηση: Η δευτερογενής απάντηση είναι ισχυρότερη από την πρωτογενή. (Σ/Λ)
Απάντηση:
- ΣΩΣΤΌ.
- Διαφορές της δευτερογενούς από την πρωτογενή (σελ. 82): αρχίζει αμέσως, «είναι πολύ ισχυρότερη από την πρωτογενή» και παράγει αντισώματα για πολλούς μήνες — χάρη στα μνημονικά κύτταρα.
Σύνοψη: Σωστό
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Αιτιολόγησε πάντα — το βιβλίο ζητά μόνο την ένδειξη, η εξέταση ζητά και τον λόγο.
Σωστό/Λάθος 9
Ερώτηση: Όταν ένα άτομο έχει στο αίμα αντίσωμα αντί-Α, τότε ανήκει στην ομάδα αίματος Α. (Σ/Λ)
Απάντηση:
- ΛΆΘΟΣ.
- Στο ίδιο άτομο δεν συνυπάρχει το αντιγόνο με την αντίστοιχη συγκολλητίνη (σελ. 83). Όποιος έχει αντί-Α στον ορό δεν έχει αντιγόνο Α στα ερυθρά — ανήκει στην ομάδα Β (αντιγόνο Β, αντί-Α) ή Ο (κανένα αντιγόνο, αντί-Α και αντί-Β). Η ομάδα Α έχει αντί-Β.
Σύνοψη: Λάθος
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Αιτιολόγησε πάντα — το βιβλίο ζητά μόνο την ένδειξη, η εξέταση ζητά και τον λόγο.
