Λύσεις Κεφ.3 Η ζήτηση αγαθών και υπηρεσιών – ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ Α΄ ΕΠΑΛ

Απαντήσεις στις ερωτήσεις και ασκήσεις του σχολικού βιβλίου.

Άσκηση 1

Εκφώνηση. Ποιος είναι ο ρόλος του συστήματος της αγοράς και ποια είναι η σημασία του;

Σκέψη. Δύο επίπεδα: η αγορά ως θεσμός συναλλαγών και η αγορά ως μηχανισμός λήψης αποφάσεων.

Ανάλυση.

• Ο θεσμός της αγοράς και το εύρος του.
• Ο ρόλος στις ελεύθερες οικονομίες.

Ενδεικτική απάντηση. Η αγορά είναι θεσμός απαραίτητος για τη διενέργεια των συναλλαγών με αντικείμενο αγαθά και υπηρεσίες· υπάρχουν όμως και αγορές παραγωγικών συντελεστών, όπως η αγορά εργασίας, η αγορά κεφαλαίου και η αγορά γης. Ο θεσμός είναι πανάρχαιος και γενικευμένος: ενώ παλιότερα χρειαζόταν προσωπική επαφή αγοραστών και πωλητών σε συγκεκριμένους χώρους, σήμερα σημαντικές αγορές και πωλήσεις γίνονται με το ταχυδρομείο, το τηλέφωνο, το φαξ και το διαδίκτυο. Η σημασία της είναι εξαιρετικά μεγάλη στις ελεύθερες οικονομίες, γιατί εκεί οι αγορές δεν είναι απλώς φορείς συναλλαγών: σε αυτές παίρνονται και οι περισσότερες αποφάσεις για το τι προϊόντα θα παραχθούν, πώς θα παραχθούν και για ποιον θα παραχθούν. Γι’ αυτό οι ελεύθερες οικονομίες ονομάζονται και οικονομίες της αγοράς ή οικονομίες που λειτουργούν με βάση τον μηχανισμό της αγοράς.

Πρόσεξε:

• Η λειτουργία της αγοράς βασίζεται σε δύο κύριες δυνάμεις, τη ζήτηση και την προσφορά, που η καθεμία είναι ανεξάρτητη από την άλλη και επηρεάζεται από διαφορετικούς παράγοντες.

Άσκηση 2

Εκφώνηση. Ποια είναι η σχέση της ανάγκης με τη ζήτηση;

Σκέψη. Η ερώτηση ελέγχει αν ξεχωρίζεις τη ζήτηση από την ανάγκη και την επιθυμία. Το κλειδί είναι το εισόδημα.

Ανάλυση.

• Ορισμός της ζήτησης.
• Η ανάγκη δεν αρκεί: χρειάζεται και εισόδημα.
• Συνέπεια: χωρίς εισόδημα δεν συμμετέχω στην αγορά.

Ενδεικτική απάντηση. Η ζήτηση είναι η σχέση που δείχνει την ποσότητα ενός προϊόντος που οι καταναλωτές θέλουν και μπορούν να αγοράσουν σε κάθε τιμή του. Η έννοια της ζήτησης είναι επομένως διαφορετική από την έννοια της ανάγκης, αλλά και της επιθυμίας: για να υπάρχει ζήτηση, δεν αρκεί ο καταναλωτής να επιθυμεί ή να χρειάζεται το προϊόν — πρέπει επιπλέον να έχει και το εισόδημα για να το αγοράσει. Μπορεί κάποιος να έχει επιθυμία ή ανάγκη για πολλά πράγματα, αλλά, όταν δεν έχει τα χρήματα για να τα αποκτήσει, δεν έχει ζήτηση γι’ αυτά και επομένως δεν συμμετέχει στις αντίστοιχες αγορές, δεν «μετράει» γι’ αυτές. Η ανάγκη είναι δηλαδή αναγκαία αλλά όχι ικανή συνθήκη για τη ζήτηση.

Πρόσεξε:

• Η ζήτηση συνδέεται και με την καταναλωτική ικανοποίηση: όταν η ικανοποίηση από ένα αγαθό είναι μεγάλη, είμαστε διατεθειμένοι να πληρώσουμε υψηλότερη τιμή.

Άσκηση 3

Εκφώνηση. Πώς μπορεί να υπολογιστεί η συνολική ζήτηση για ένα προϊόν από τις ατομικές καμπύλες ζήτησης;

Σκέψη. Η συνολική ζήτηση είναι άθροισμα — αλλά προσοχή: αθροίζουμε ΠΟΣΟΤΗΤΕΣ σε κάθε τιμή, όχι τιμές.

Ανάλυση.

• Ορισμοί ατομικής και συνολικής ζήτησης.
• Η μέθοδος: πρόσθεση των ζητούμενων ποσοτήτων σε κάθε τιμή.
• Διαγραμματικά.

Ενδεικτική απάντηση. Ατομική ζήτηση είναι η ζήτηση ενός μόνο καταναλωτή ή νοικοκυριού για το προϊόν, ενώ συνολική ζήτηση είναι η ζήτηση όλων μαζί των καταναλωτών. Για να υπολογίσουμε τη συνολική ζήτηση, προσθέτουμε, σε κάθε τιμή χωριστά, τις ποσότητες που ζητούν όλα τα νοικοκυριά σε αυτήν την τιμή. Για παράδειγμα, αν στην τιμή των 12 € το κιλό το πρώτο νοικοκυριό ζητάει 1 κιλό, το δεύτερο 3, το τρίτο 2 και το τέταρτο 0,5, η συνολική ζητούμενη ποσότητα στα 12 € είναι 1+3+2+0,5 = 6,5 κιλά. Επαναλαμβάνουμε το ίδιο για κάθε τιμή. Η σχέση που προκύπτει μεταξύ των διαφόρων εναλλακτικών τιμών και των αντίστοιχων συνολικών ποσοτήτων μάς δίνει τη συνολική ζήτηση. Διαγραμματικά, σε κάθε τιμή σημειώνουμε τη συνολική ποσότητα και ενώνουμε τα σημεία, σχηματίζοντας την καμπύλη της συνολικής ζήτησης.

Πρόσεξε:

• Η πρόσθεση γίνεται οριζόντια, δηλαδή αθροίζουμε ποσότητες κρατώντας την τιμή σταθερή. Ποτέ δεν αθροίζουμε τιμές.

Άσκηση 4

Εκφώνηση. Από ποιους παράγοντες προσδιορίζεται η ζήτηση καταναλωτικών προϊόντων;

Σκέψη. Πρώτα η τιμή του ίδιου του αγαθού (νόμος της ζήτησης) και μετά οι πέντε «άλλοι» παράγοντες.

Ανάλυση.

• Η τιμή του ίδιου του αγαθού.
• Οι πέντε άλλοι προσδιοριστικοί παράγοντες.

Ενδεικτική απάντηση. Καταρχάς από την τιμή του ίδιου του αγαθού, με την οποία η ζητούμενη ποσότητα έχει αντίστροφη σχέση (νόμος της ζήτησης). Οι άλλοι προσδιοριστικοί παράγοντες της ζήτησης είναι πέντε: α) οι προτιμήσεις των καταναλωτών, που διαμορφώνονται από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους και το περιβάλλον στο οποίο ζουν (σημαντικό ρόλο παίζει η διαφήμιση)· β) το εισόδημα των καταναλωτών — όταν αυξάνεται, αυξάνεται η ζήτηση για τα κανονικά αγαθά και μειώνεται για τα κατώτερα· γ) οι τιμές των άλλων προϊόντων, δηλαδή των υποκατάστατων και των συμπληρωματικών· δ) οι προσδοκίες των καταναλωτών για τα μελλοντικά τους εισοδήματα και τις μελλοντικές τιμές· ε) ο αριθμός των καταναλωτών, ο οποίος επηρεάζει τη συνολική ζήτηση.

Πρόσεξε:

• Ο αριθμός των καταναλωτών επηρεάζει μόνο τη ΣΥΝΟΛΙΚΗ ζήτηση, όχι την ατομική.
• Ο αριθμός των ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ που παράγουν το προϊόν δεν είναι παράγοντας της ζήτησης — αφορά την προσφορά.

Άσκηση 5

Εκφώνηση. Πώς μπορούν να επηρεάζουν οι προσδοκίες μας για τα μελλοντικά μας εισοδήματα και για τις μελλοντικές τιμές των αγαθών τη ζήτησή μας γι’ αυτά;

Σκέψη. Τέσσερις περιπτώσεις: δύο για το εισόδημα και δύο για τις τιμές.

Ανάλυση.

• Προσδοκία αύξησης εισοδήματος.
• Προσδοκία μείωσης εισοδήματος.
• Προσδοκία αύξησης τιμών.
• Προσδοκία μείωσης τιμών.

Ενδεικτική απάντηση. Αν ένα νοικοκυριό περιμένει αυξημένο μελλοντικό εισόδημα, ενθαρρύνεται να αγοράζει μεγαλύτερη ποσότητα από τα περισσότερα αγαθά, δηλαδή αυξάνεται η ζήτησή του γι’ αυτά πριν ακόμη αυξηθεί το εισόδημά του. Αντίθετα, αν φοβάται ότι σύντομα θα μειωθεί το εισόδημά του, π.χ. λόγω ανεργίας, αρχίζει να κάνει οικονομίες μειώνοντας τη ζήτησή του. Όσον αφορά τις τιμές: αν ο καταναλωτής περιμένει ότι οι τιμές θα αυξηθούν σύντομα, συνήθως σπεύδει να αγοράσει μεγαλύτερη ποσότητα από τα αγαθά που θα ακριβύνουν, για να προλάβει την αύξηση, αυξάνοντας δηλαδή προκαταβολικά τη ζήτησή του. Ενώ, αν περιμένει ότι σε λίγο θα μειωθούν οι τιμές (π.χ. επειδή θα αρχίσουν οι εκπτώσεις), μειώνει τις αγορές του περιμένοντας την πτώση των τιμών.

Πρόσεξε:

• Πρόσεξε ότι η ζήτηση αλλάζει ΠΡΙΝ μεταβληθεί πραγματικά το εισόδημα ή η τιμή: αρκεί η προσδοκία.

Άσκηση 6

Εκφώνηση. Κατατάξτε σε ζεύγη υποκατάστατων αγαθών τα παρακάτω: ελαιόλαδο, τρένο, λιθρίνια, κινηματογράφος, κάρβουνα, σπίρτα, αναπτήρας, μπαρμπούνια, κοτόπουλο, βούτυρο, καλαμποκέλαιο, αεροπλάνο, θέατρο, καυσόξυλα, γαλοπούλα, βιτάμ.

Σκέψη. Υποκατάστατα είναι εκείνα που η κατανάλωση του ενός αντικαθιστά την κατανάλωση του άλλου. Ψάχνουμε ζεύγη που καλύπτουν την ΙΔΙΑ ανάγκη με διαφορετικό τρόπο.

Ανάλυση.

• Λάδια μαγειρικής: ελαιόλαδο – καλαμποκέλαιο.
• Μεταφορά: τρένο – αεροπλάνο.
• Ψάρια: λιθρίνια – μπαρμπούνια.
• Θέαμα: κινηματογράφος – θέατρο.
• Καύσιμη ύλη θέρμανσης: κάρβουνα – καυσόξυλα.
• Άναμμα φωτιάς: σπίρτα – αναπτήρας.
• Λευκό κρέας: κοτόπουλο – γαλοπούλα.
• Λιπαρή ύλη επάλειψης: βούτυρο – βιτάμ.

Απάντηση. Τα οκτώ ζεύγη υποκατάστατων είναι: 1) ελαιόλαδο – καλαμποκέλαιο, 2) τρένο – αεροπλάνο, 3) λιθρίνια – μπαρμπούνια, 4) κινηματογράφος – θέατρο, 5) κάρβουνα – καυσόξυλα, 6) σπίρτα – αναπτήρας, 7) κοτόπουλο – γαλοπούλα, 8) βούτυρο – βιτάμ.

Πρόσεξε:

• Το κριτήριο δεν είναι η ομοιότητα, αλλά η υποκατάσταση: το τρένο και το αεροπλάνο δεν μοιάζουν, όμως καλύπτουν και τα δύο την ανάγκη της μεταφοράς.
• Αν μειωθεί η τιμή του ενός υποκατάστατου, η ζήτηση για το άλλο μειώνεται.

Άσκηση 7

Εκφώνηση. Κατατάξτε σε ζεύγη συμπληρωματικών αγαθών τα παρακάτω: βίντεο, λογισμικό, λάμπα, πένα, μαγνητόφωνο, πορτατίφ, μελάνι, βενζίνη, βιντεοταινία, φωτογραφική μηχανή, κασέτα, ηλεκτρονικός υπολογιστής, φιλμ, αυτοκίνητο.

Σκέψη. Συμπληρωματικά είναι εκείνα που η χρήση του ενός απαιτεί και τη χρήση του άλλου. Ψάχνουμε ζεύγη «συσκευή – αναλώσιμο» ή «αντικείμενο – αυτό που το κάνει να λειτουργεί».

Ανάλυση.

• Βίντεο – βιντεοταινία.
• Ηλεκτρονικός υπολογιστής – λογισμικό.
• Λάμπα – πορτατίφ.
• Πένα – μελάνι.
• Μαγνητόφωνο – κασέτα.
• Φωτογραφική μηχανή – φιλμ.
• Αυτοκίνητο – βενζίνη.

Απάντηση. Τα επτά ζεύγη συμπληρωματικών είναι: 1) βίντεο – βιντεοταινία, 2) ηλεκτρονικός υπολογιστής – λογισμικό, 3) λάμπα – πορτατίφ, 4) πένα – μελάνι, 5) μαγνητόφωνο – κασέτα, 6) φωτογραφική μηχανή – φιλμ, 7) αυτοκίνητο – βενζίνη.

Πρόσεξε:

• Αν φτηνύνει το ένα συμπληρωματικό, θα ζητείται μεγαλύτερη ποσότητα και από το άλλο — ακριβώς το αντίθετο απ’ ό,τι στα υποκατάστατα.
• Το ζεύγος λάμπα – πορτατίφ δείχνει ότι η συμπληρωματικότητα δεν είναι πάντα «συσκευή – αναλώσιμο»: το πορτατίφ χωρίς λάμπα δεν φωτίζει.

Άσκηση 8

Εκφώνηση. Σημειώστε με κύκλο το Σ (σωστό) ή το Λ (λάθος): 1. Σε όλες τις οικονομίες είναι αναγκαία η λειτουργία αγορών για τις ανταλλαγές των προϊόντων. Επιπλέον, στις οικονομίες της αγοράς, οι αγορές είναι απαραίτητες για τη λήψη βασικών οικονομικών αποφάσεων. 2. Η χρησιμότητα κάθε συγκεκριμένου αγαθού είναι γενική ιδιότητα που δεν έχει σχέση με τις προτιμήσεις των καταναλωτών. 3. Σύμφωνα με το νόμο της ζήτησης, μια μεταβολή της τιμής ενός αγαθού προκαλεί μια αντίστροφη μεταβολή της ποσότητας που ζητείται από αυτό. 4. Όταν μειωθεί η τιμή του αγαθού X, η ζήτηση για το υποκατάστατό του αγαθό Ψ θα αυξηθεί. 5. Η ποσότητα που ζητείται από ένα αγαθό αυξάνεται, όταν πέφτει η τιμή του, επειδή οι καταναλωτές στρέφονται προς αυτό από άλλα υποκατάστατα αγαθά, αλλά και επειδή μπορούν να αγοράζουν μεγαλύτερη ποσότητα με τα ίδια χρήματα. 6. Η κατεύθυνση της καμπύλης της ζήτησης από πάνω αριστερά προς τα κάτω δεξιά δείχνει ότι, όσο χαμηλότερη είναι η τιμή ενός αγαθού, τόσο μεγαλύτερη ποσότητα ζητείται από αυτό.

Σκέψη. Σε κάθε πρόταση εντοπίζουμε τον ορισμό του βιβλίου που ελέγχεται.

Ανάλυση.

• 1. Σ — η αγορά είναι θεσμός απαραίτητος για τις συναλλαγές παντού· επιπλέον, στις οικονομίες της αγοράς εκεί παίρνονται και οι βασικές αποφάσεις (τι, πώς, για ποιον).
• 2. Λ — η χρησιμότητα είναι η ικανοποίηση που αισθάνεται το ΑΤΟΜΟ από την κατανάλωση, άρα εξαρτάται απόλυτα από τις προτιμήσεις του κάθε καταναλωτή. Δεν είναι γενική ιδιότητα του αγαθού.
• 3. Σ — είναι ακριβώς ο νόμος της ζήτησης: αντίστροφη σχέση τιμής και ζητούμενης ποσότητας.
• 4. Λ — συμβαίνει το αντίθετο: όταν μειωθεί η τιμή του Χ, οι καταναλωτές στρέφονται στο Χ, οπότε η ζήτηση για το υποκατάστατο Ψ ΜΕΙΩΝΕΤΑΙ. (Αν το Ψ ήταν συμπληρωματικό, τότε θα αυξανόταν.)
• 5. Σ — είναι ακριβώς οι δύο λόγοι που δίνει το βιβλίο: η υποκατάσταση και η αυξημένη αγοραστική δύναμη.
• 6. Σ — η καθοδική κατεύθυνση της καμπύλης είναι η γραφική έκφραση του νόμου της ζήτησης.

Απάντηση. 1. Σ 2. Λ 3. Σ 4. Λ 5. Σ 6. Σ

Πρόσεξε:

• Η πρόταση 4 είναι η κλασική παγίδα του κεφαλαίου: μπερδεύει υποκατάστατα με συμπληρωματικά. Θυμήσου: μείωση τιμής υποκατάστατου → ΜΕΙΩΣΗ της ζήτησής μας· μείωση τιμής συμπληρωματικού → ΑΥΞΗΣΗ.

Άσκηση 9

Εκφώνηση. Σημειώστε με κύκλο τη σωστή απάντηση: 1. Σύμφωνα με το νόμο της ζήτησης: α) Μεγαλύτερη ποσότητα ενός αγαθού ζητείται, όταν η τιμή του είναι υψηλότερη παρά όταν είναι χαμηλότερη. β) Όσο μεγαλύτερος είναι ο αριθμός των αγοραστών για ένα προϊόν τόσο χαμηλότερη είναι η τιμή του. γ) Η ζητούμενη ποσότητα ενός αγαθού και η τιμή του έχουν αντίστροφη σχέση μεταξύ τους. δ) Η τιμή και η ζητούμενη ποσότητα ενός αγαθού έχουν ανάλογη σχέση μεταξύ τους. — 2. Το αυτοκίνητο και η βενζίνη είναι: α) Άσχετα μεταξύ τους. β) Υποκατάστατα αγαθά. γ) Πολυτελή αγαθά. δ) Συμπληρωματικά αγαθά. — 3. Ένας παράγοντας που δεν επηρεάζει τη ζήτηση για ένα προϊόν είναι: α) Οι τιμές των άλλων προϊόντων. β) Οι προσδοκώμενες μεταβολές στο εισόδημα των καταναλωτών του και στην τιμή του. γ) Οι καταναλωτικές προτιμήσεις και το εισόδημα των καταναλωτών. δ) Ο αριθμός των ατόμων που θέλουν να καταναλώνουν το προϊόν. ε) Ο αριθμός των επιχειρήσεων που το παράγουν. — 4. Ένα αγαθό θεωρείται ως κατώτερο για τους καταναλωτές, όταν: α) Αυξάνεται η ζήτησή του με τη μείωση της τιμής του υποκατάστατου. β) Μειώνεται η ζήτησή του, καθώς αλλάζουν οι προτιμήσεις των καταναλωτών. γ) Μειώνεται η ζήτησή του, καθώς αυξάνεται το εισόδημα των καταναλωτών. δ) Αυξάνεται η ζήτησή του από την προσδοκία αύξησης της τιμής του.

Σκέψη. Σε κάθε ερώτηση ανατρέχουμε στον αντίστοιχο ορισμό του βιβλίου.

Ανάλυση.

• 1. γ — ο νόμος της ζήτησης είναι η αντίστροφη σχέση τιμής και ζητούμενης ποσότητας. Το (α) και το (δ) λένε το αντίθετο, ενώ το (β) δεν έχει σχέση με τον νόμο της ζήτησης.
• 2. δ — συμπληρωματικά, γιατί η χρήση του αυτοκινήτου απαιτεί και τη χρήση βενζίνης.
• 3. ε — ο αριθμός των επιχειρήσεων που παράγουν το προϊόν αφορά την ΠΡΟΣΦΟΡΑ, όχι τη ζήτηση. Τα (α), (β), (γ), (δ) είναι όλα προσδιοριστικοί παράγοντες της ζήτησης.
• 4. γ — κατώτερο είναι το αγαθό για το οποίο ο καταναλωτής μειώνει τη ζήτησή του όταν αυξάνεται το εισόδημά του, καθώς στρέφεται προς προϊόντα υψηλότερης ποιότητας.

Απάντηση. 1. γ 2. δ 3. ε 4. γ

Πρόσεξε:

• Στην ερώτηση 4, το κριτήριο για το «κατώτερο» είναι ΜΟΝΟ η μεταβολή του εισοδήματος. Οι επιλογές (β) και (δ) περιγράφουν άλλους παράγοντες (προτιμήσεις, προσδοκίες) και δεν ορίζουν κατώτερο αγαθό.

Άσκηση 10

Εκφώνηση. Άσκηση: Με βάση τα πιο κάτω αριθμητικά δεδομένα υπολογίστε τη συνολική ζήτηση ενός προϊόντος από την ατομική ζήτηση πέντε νοικοκυριών. Στη συνέχεια να σχεδιάσετε την καμπύλη της συνολικής ζήτησης. — Νοικοκυριό Α: (3, 500), (2,5, 650), (2, 800), (1,5, 900), (1, 1000). Νοικοκυριό Β: (3, 850), (2,5, 900), (2, 1100), (1,5, 1300), (1, 1400). Νοικοκυριό Γ: (3, 350), (2,5, 500), (2, 600), (1,5, 750), (1, 800). Νοικοκυριό Δ: (3, 150), (2,5, 300), (2, 400), (1,5, 500), (1, 600). Νοικοκυριό Ε: (3, 20), (2,5, 50), (2, 70), (1,5, 90), (1, 100).

Σκέψη. Η συνολική ζήτηση βρίσκεται με πρόσθεση των ζητούμενων ποσοτήτων ΣΕ ΚΑΘΕ ΤΙΜΗ ΧΩΡΙΣΤΑ. Οι τιμές δεν προστίθενται ποτέ.

Ανάλυση.

• Τιμή 3: 500 + 850 + 350 + 150 + 20 = 1.870
• Τιμή 2,5: 650 + 900 + 500 + 300 + 50 = 2.400
• Τιμή 2: 800 + 1.100 + 600 + 400 + 70 = 2.970
• Τιμή 1,5: 900 + 1.300 + 750 + 500 + 90 = 3.540
• Τιμή 1: 1.000 + 1.400 + 800 + 600 + 100 = 3.900
• Για την καμπύλη: κατακόρυφος άξονας η τιμή, οριζόντιος η συνολική ποσότητα. Σημειώνουμε τα πέντε σημεία (1.870, 3), (2.400, 2,5), (2.970, 2), (3.540, 1,5), (3.900, 1) και τα ενώνουμε.

Απάντηση. Η συνολική ζήτηση είναι: στην τιμή 3 → 1.870 μονάδες· στην τιμή 2,5 → 2.400· στην τιμή 2 → 2.970· στην τιμή 1,5 → 3.540· στην τιμή 1 → 3.900. Η καμπύλη της συνολικής ζήτησης κατέρχεται από πάνω αριστερά προς τα κάτω δεξιά, όπως προβλέπει ο νόμος της ζήτησης: καθώς η τιμή πέφτει από 3 σε 1, η συνολική ζητούμενη ποσότητα αυξάνεται από 1.870 σε 3.900 μονάδες.

Πρόσεξε:

• Έλεγχος ορθότητας: σε κάθε νοικοκυριό χωριστά, αλλά και στο σύνολο, η ποσότητα πρέπει να αυξάνεται καθώς πέφτει η τιμή. Αν κάπου βγει το αντίθετο, έχεις κάνει λάθος στην πρόσθεση.
• Η καμπύλη της συνολικής ζήτησης δεν είναι ευθεία εδώ: οι διαφορές (530, 570, 570, 360) δεν είναι ίσες. Αυτό είναι φυσιολογικό.