Λύσεις Κεφ.5 Ο προσδιορισμός των τιμών – ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ Α΄ ΕΠΑΛ

Απαντήσεις στις ερωτήσεις και ασκήσεις του σχολικού βιβλίου.

Άσκηση 1

Εκφώνηση. Κάθε χρόνο, η ελληνική κυβέρνηση παρεμβαίνει στη διαμόρφωση της τιμής ορισμένων αγροτικών προϊόντων επιβάλλοντας τιμές ασφαλείας. Τι επιπτώσεις έχει αυτό για τους παραγωγούς των προϊόντων αυτών και τι για τους καταναλωτές τους;

Σκέψη. Οι τιμές ασφαλείας είναι κατώτατες τιμές, δηλαδή ΥΨΗΛΟΤΕΡΕΣ από την ισορροπία. Εξετάζουμε χωριστά τις δύο πλευρές.

Ανάλυση.

• Τι είναι οι τιμές ασφαλείας και πού βρίσκονται σε σχέση με την ισορροπία.
• Για τους παραγωγούς: στήριξη εισοδήματος.
• Για τους καταναλωτές: πληρώνουν ακριβότερα.
• Το κοινό αποτέλεσμα: πλεόνασμα.

Ενδεικτική απάντηση. Οι τιμές ασφαλείας είναι κατώτατες τιμές: ορίζονται από το κράτος σε τεχνητά υψηλά επίπεδα, υψηλότερα από την τιμή ισορροπίας, προκειμένου να στηριχθεί το εισόδημα των παραγωγών. Για τους παραγωγούς η επίπτωση είναι ευνοϊκή: πουλούν σε τιμή υψηλότερη από εκείνη που θα διαμόρφωνε η αγορά και έτσι στηρίζεται το εισόδημά τους. Για τους καταναλωτές η επίπτωση είναι δυσμενής: η στήριξη γίνεται σε βάρος τους, αφού αναγκάζονται να πληρώνουν για το προϊόν τιμή υψηλότερη από την τιμή ισορροπίας και επομένως αγοράζουν μικρότερη ποσότητα. Επιπλέον, επειδή στην υψηλή τιμή η προσφερόμενη ποσότητα είναι μεγαλύτερη από τη ζητούμενη, δημιουργείται πλεόνασμα του προϊόντος στην αγορά, το οποίο συχνά καταστρέφεται σε χωματερές.

Πρόσεξε:

• Η ύπαρξη πλεονασμάτων δημιουργεί σοβαρό πρόβλημα διάθεσής τους: δεν μπορούν να πουληθούν φθηνότερα από την τιμή ασφαλείας, γιατί τότε οι καταναλωτές δεν θα αγόραζαν την υπόλοιπη ποσότητα στην υψηλή τιμή.
• Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι αντίθετη σε τέτοιες κρατικές παρεμβάσεις, γι’ αυτό και οι ελληνικές κυβερνήσεις της δεκαετίας του 1990 τις περιόρισαν δραστικά.

Άσκηση 2

Εκφώνηση. Πότε και γιατί δημιουργείται “μαύρη αγορά” στην αγορά ενός προϊόντος; Ποιες συνθήκες ενθαρρύνουν το φαινόμενο αυτό; Ποιες είναι οι επιπτώσεις της ύπαρξης “μαύρης αγοράς” στους καταναλωτές του προϊόντος;

Σκέψη. Η μαύρη αγορά είναι παρενέργεια της ΑΝΩΤΑΤΗΣ τιμής. Ακολουθούμε την αλυσίδα: ανώτατη τιμή → έλλειμμα → παράνομη πώληση.

Ανάλυση.

• Πότε: όταν επιβάλλεται ανώτατη τιμή κάτω από την ισορροπία.
• Γιατί: επειδή δημιουργείται έλλειμμα και κάποιοι είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν παραπάνω.
• Συνθήκες που την ενθαρρύνουν.
• Επιπτώσεις στους καταναλωτές.

Ενδεικτική απάντηση. Μαύρη αγορά, δηλαδή παράνομη αγορά, δημιουργείται όταν το κράτος επιβάλλει ανώτατη τιμή σε ένα προϊόν, χαμηλότερη από την τιμή ισορροπίας. Στην τιμή αυτή η ζητούμενη ποσότητα είναι μεγαλύτερη από την προσφερόμενη, οπότε δημιουργείται έλλειμμα και ορισμένοι καταναλωτές δεν μπορούν να αγοράσουν τις ποσότητες που επιθυμούν. Επειδή υπάρχουν καταναλωτές διατεθειμένοι να πληρώσουν περισσότερα για να αποκτήσουν το προϊόν, οι πωλητές αυξάνουν ανεπίσημα την τιμή και πουλάνε μόνο σε εκείνους που δέχονται να πληρώσουν τιμή «μαύρης αγοράς». Το φαινόμενο ενθαρρύνεται από συνθήκες στις οποίες το έλλειμμα είναι μεγάλο και το προϊόν βασικό: ανώμαλες περίοδοι, όπως πόλεμος ή απειλή πολέμου, περίοδοι έντονης εποχικής ζήτησης, μειωμένη προσφορά βασικών προϊόντων, καθώς και αδυναμία του κράτους να ελέγξει την αγορά. Οι επιπτώσεις για τους καταναλωτές είναι αρνητικές: τελικά πληρώνουν τιμή υψηλότερη ακόμα και από την τιμή ισορροπίας, το μέτρο που υποτίθεται ότι τους προστάτευε αποτυγχάνει, ενώ ευνοούνται όσοι έχουν τη δυνατότητα να πληρώσουν, σε βάρος εκείνων που δεν την έχουν — δηλαδή ακριβώς εκείνων που το μέτρο ήθελε να προστατέψει.

Πρόσεξε:

• Η μαύρη αγορά είναι ένα από τα τρία πιθανά αποτελέσματα της ανώτατης τιμής. Τα άλλα δύο είναι: να αγοράσουν όσοι προλάβουν πρώτοι, ή να οριστεί ανώτατο όριο ποσότητας ανά αγοραστή. Το βιβλίο τονίζει ότι «όλα μπορούν να συμβούν».

Άσκηση 3

Εκφώνηση. Ορισμένες χρονιές τη Μεγάλη Εβδομάδα η κυβέρνηση παρεμβαίνει στη διαμόρφωση της τιμής του αρνιού. Πώς και γιατί;

Σκέψη. Πρόκειται για το παράδειγμα ανώτατης τιμής σε περίοδο έντονης εποχικής ζήτησης, που δίνει το ίδιο το βιβλίο.

Ανάλυση.

• Πώς: με επιβολή ανώτατης τιμής.
• Γιατί: λόγω έντονης εποχικής ζήτησης που εκτοξεύει την τιμή.
• Ο σκοπός: προστασία των καταναλωτών.

Ενδεικτική απάντηση. Η κυβέρνηση παρεμβαίνει ορίζοντας ανώτατη τιμή για το αρνί, δηλαδή ένα ανώτατο όριο πάνω από το οποίο δεν επιτρέπεται να πωλείται. Ο λόγος είναι ότι τη Μεγάλη Εβδομάδα παρατηρείται έντονη εποχική ζήτηση για το προϊόν αυτό, με αποτέλεσμα η τιμή του να αυξάνεται σε επίπεδα πολύ υψηλότερα από εκείνα που έχει τη δυνατότητα να πληρώσει μεγάλο μέρος του αγοραστικού κοινού. Σκοπός της παρέμβασης είναι η προστασία των καταναλωτών από τις υπερβολικά υψηλές τιμές.

Πρόσεξε:

• Επειδή η ανώτατη τιμή είναι χαμηλότερη από την τιμή ισορροπίας, αναμένεται να δημιουργηθεί έλλειμμα: κάποιοι καταναλωτές δεν θα βρουν αρνί στην επίσημη τιμή. Το μέτρο δηλαδή έχει και κόστος.

Άσκηση 4

Εκφώνηση. Ποιες συνθήκες στην αγορά ενός προϊόντος αποτελούν κατάσταση ισορροπίας;

Σκέψη. Η ισορροπία ορίζεται από την ισότητα των δύο ποσοτήτων και αναγνωρίζεται από την απουσία τάσης μεταβολής της τιμής.

Ανάλυση.

• Η ισότητα ζητούμενης και προσφερόμενης ποσότητας.
• Η ικανοποίηση και των δύο πλευρών.
• Η απουσία τάσης για μεταβολή της τιμής.

Ενδεικτική απάντηση. Ισορροπία υπάρχει στην αγορά ενός προϊόντος όταν έχει διαμορφωθεί μια τιμή στην οποία η ποσότητα που επιθυμούν να αποκτήσουν οι αγοραστές είναι ακριβώς ίση με την ποσότητα που θέλουν να προσφέρουν οι πωλητές. Στην κατάσταση αυτή τόσο οι πωλητές όσο και οι αγοραστές μπορούν να πουλήσουν και να αγοράσουν, αντίστοιχα, όση ακριβώς ποσότητα θέλουν στην τιμή που ισχύει, οπότε μένουν και οι δύο ικανοποιημένοι και δεν υπάρχει τάση για αλλαγή της τιμής. Η συγκεκριμένη τιμή θεωρείται τιμή ισορροπίας και η συγκεκριμένη ποσότητα ποσότητα ισορροπίας.

Πρόσεξε:

• Το χαρακτηριστικό γνώρισμα της ισορροπίας δεν είναι ότι «όλοι είναι ευχαριστημένοι με την τιμή», αλλά ότι κανείς δεν έχει λόγο να την αλλάξει: δεν υπάρχει ούτε πλεόνασμα ούτε έλλειμμα.

Άσκηση 5

Εκφώνηση. Πώς προσδιορίζεται η τιμή ισορροπίας ενός προϊόντος σε ένα διάγραμμα ζήτησης και προσφοράς;

Σκέψη. Στο διάγραμμα η ισορροπία είναι το σημείο τομής των δύο καμπυλών. Εξηγούμε και γιατί η αγορά καταλήγει εκεί.

Ανάλυση.

• Το σημείο τομής Ε.
• Πάνω από το Ε: πλεόνασμα → πτώση τιμής.
• Κάτω από το Ε: έλλειμμα → άνοδος τιμής.
• Άρα η αγορά συγκλίνει στο Ε.

Ενδεικτική απάντηση. Η τιμή ισορροπίας προσδιορίζεται από το σημείο στο οποίο τέμνονται η καμπύλη ζήτησης και η καμπύλη προσφοράς (σημείο Ε στο Διάγραμμα 5-1). Η τιμή που αντιστοιχεί στο σημείο αυτό είναι η τιμή ισορροπίας και η ποσότητα που του αντιστοιχεί είναι η ποσότητα ισορροπίας. Αν η τιμή είναι μεγαλύτερη από εκείνη του Ε, υπάρχει πλεόνασμα ίσο με την οριζόντια απόσταση μεταξύ των καμπυλών προσφοράς και ζήτησης στην τιμή που ισχύει, οπότε η τιμή τείνει να μειωθεί και να φτάσει στο επίπεδο του Ε. Αν η τιμή είναι μικρότερη από εκείνη του Ε, υπάρχει έλλειμμα ίσο με την οριζόντια απόσταση μεταξύ των καμπυλών ζήτησης και προσφοράς, οπότε η τιμή τείνει να αυξηθεί και να φτάσει στο επίπεδο του Ε. Η αγορά δηλαδή τείνει από μόνη της προς την ισορροπία.

Πρόσεξε:

• Το πλεόνασμα και το έλλειμμα μετρούνται πάντοτε ως ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ απόσταση μεταξύ των δύο καμπυλών, δηλαδή ως διαφορά ΠΟΣΟΤΗΤΩΝ στην ίδια τιμή.

Άσκηση 6

Εκφώνηση. Σημειώστε με κύκλο το Σ (σωστό) ή το Λ (λάθος): 1. Όταν υπάρχει ισορροπία στην αγορά για ένα προϊόν, η τιμή του θα τείνει να αυξηθεί, αφού τόσο οι αγοραστές όσο και οι πωλητές θα είναι ικανοποιημένοι από την ποσότητα που αγοράζουν και πουλάνε, αντίστοιχα. 2. Όταν η τιμή ενός προϊόντος είναι χαμηλότερη από το επίπεδο ισορροπίας, θα υπάρχει υπερβάλλουσα ζήτηση ή έλλειμμα στην αγορά. 3. Οι κατώτατες τιμές που εφαρμόζονται για τη στήριξη των τιμών των αγροτικών προϊόντων είναι γνωστές και ως τιμές ασφαλείας. 4. Όταν η τιμή για ένα προϊόν διατηρείται τεχνητά σε επίπεδο χαμηλότερο από το επίπεδο ισορροπίας, παρουσιάζεται πλεόνασμά του στην αγορά. 5. Όταν για ένα προϊόν επιβάλλεται από την κυβέρνηση τιμή που είναι υψηλότερη από την τιμή ισορροπίας, είναι φυσικό να εμφανίζεται πλεόνασμα στην αγορά. 6. Οι κρατικές παρεμβάσεις στη διαμόρφωση των τιμών των προϊόντων συνήθως προκαλούν προβλήματα στην αγορά.

Σκέψη. Ο κανόνας-κλειδί: τιμή ΚΑΤΩ από την ισορροπία → έλλειμμα· τιμή ΠΑΝΩ από την ισορροπία → πλεόνασμα.

Ανάλυση.

• 1. Λ — ακριβώς επειδή όλοι είναι ικανοποιημένοι, ΔΕΝ υπάρχει τάση για αλλαγή της τιμής. Η πρόταση αντιφάσκει με τον εαυτό της.
• 2. Σ — τιμή χαμηλότερη από την ισορροπία σημαίνει ότι ζητείται μεγαλύτερη ποσότητα απ’ όση προσφέρεται, δηλαδή υπερβάλλουσα ζήτηση ή έλλειμμα.
• 3. Σ — οι κατώτατες τιμές ονομάζονται και «τιμές ασφαλείας» και εφαρμόζονται ιδίως σε αγροτικά προϊόντα.
• 4. Λ — τιμή χαμηλότερη από την ισορροπία προκαλεί ΕΛΛΕΙΜΜΑ, όχι πλεόνασμα.
• 5. Σ — τιμή υψηλότερη από την ισορροπία σημαίνει ότι προσφέρεται μεγαλύτερη ποσότητα απ’ όση ζητείται, δηλαδή πλεόνασμα.
• 6. Σ — οι παρεμβάσεις προκαλούν ελλείμματα ή πλεονάσματα, μαύρη αγορά και καταστροφή πλεονασμάτων.

Απάντηση. 1. Λ 2. Σ 3. Σ 4. Λ 5. Σ 6. Σ

Πρόσεξε:

• Οι προτάσεις 2 και 4 λένε το ίδιο πράγμα με αντίθετο συμπέρασμα: αν απαντήσεις Σ και στις δύο, έχεις σίγουρα κάνει λάθος στη μία.
• Μνημονικό: η ανώτατη τιμή είναι «ταβάνι» που πιέζει την τιμή ΚΑΤΩ και φέρνει ΕΛΛΕΙΜΜΑ. Η κατώτατη είναι «πάτωμα» που κρατά την τιμή ΨΗΛΑ και φέρνει ΠΛΕΟΝΑΣΜΑ.

Άσκηση 7

Εκφώνηση. Σημειώστε με κύκλο τη σωστή απάντηση: 1. Σε μια οικονομία της αγοράς χωρίς κρατικές παρεμβάσεις η ποσότητα ισορροπίας ενός προϊόντος προσδιορίζεται από: α) Την προσφορά του αγαθού. β) Το κόστος παραγωγής του αγαθού. γ) Τις αποφάσεις των αγοραστών σχετικά με την τιμή που μπορούν να πληρώσουν. δ) Την αλληλεπίδραση της ζήτησης και της προσφοράς. — 2. Όταν η τιμή ενός προϊόντος είναι τέτοια, ώστε η ποσότητα που επιθυμούν να αγοράσουν οι καταναλωτές είναι μεγαλύτερη από την ποσότητα που θέλουν να προσφέρουν οι πωλητές, τότε: α) Αυτό προκαλείται από την επιβολή κρατικών τιμών ασφαλείας. β) Η τιμή αυτή είναι χαμηλότερη από την τιμή ισορροπίας. γ) Είναι αδύνατο να υπάρξει τέτοια τιμή. δ) Η τιμή αυτή είναι υψηλότερη από την τιμή ισορροπίας. — 3. Όταν επιβάλλεται από το κράτος τιμή ασφαλείας σε ένα αγροτικό προϊόν, τότε: α) Οι παραγωγοί περιορίζουν την ποσότητα που προσφέρουν και δημιουργούνται ελλείψεις στην αγορά. β) Οι καταναλωτές αυξάνουν την ποσότητα που ζητάνε, γιατί η τιμή ασφαλείας κάνει το προϊόν φτηνότερο. γ) Δημιουργείται πλεόνασμα του προϊόντος στην αγορά που συχνά καταλήγει σε χωματερές για καταστροφή. δ) Οι καταναλωτές ευνοούνται από την τιμή ασφαλείας, ενώ οι παραγωγοί θίγονται. — 4. Η επιβολή κρατικής τιμής σε ένα προϊόν που είναι χαμηλότερη από την τιμή ισορροπίας έχει ως αποτέλεσμα: α) Να δημιουργείται πλεόνασμα προϊόντος στην αγορά. β) Να δημιουργείται έλλειμμα προϊόντος στην αγορά. γ) Να ακριβαίνει το προϊόν. δ) Να μην μπορεί να δημιουργηθεί “μαύρη αγορά” για το συγκεκριμένο προϊόν.

Σκέψη. Εφαρμόζουμε παντού τον κανόνα: κάτω από την ισορροπία → έλλειμμα· πάνω από την ισορροπία → πλεόνασμα.

Ανάλυση.

• 1. δ — η ισορροπία προσδιορίζεται από την αλληλεπίδραση ΚΑΙ των δύο δυνάμεων, όχι από τη μία μόνο.
• 2. β — υπερβάλλουσα ζήτηση (έλλειμμα) εμφανίζεται όταν η τιμή είναι ΧΑΜΗΛΟΤΕΡΗ από την ισορροπία. Το (α) είναι λάθος γιατί οι τιμές ασφαλείας είναι υψηλότερες και προκαλούν πλεόνασμα.
• 3. γ — η τιμή ασφαλείας είναι υψηλότερη από την ισορροπία, οπότε προσφέρεται περισσότερο απ’ όσο ζητείται: πλεόνασμα, που συχνά καταστρέφεται σε χωματερές. Το (β) και το (δ) λένε το αντίθετο από την πραγματικότητα: το προϊόν γίνεται ΑΚΡΙΒΟΤΕΡΟ και ευνοούνται οι ΠΑΡΑΓΩΓΟΙ.
• 4. β — κρατική τιμή χαμηλότερη από την ισορροπία είναι ανώτατη τιμή και δημιουργεί έλλειμμα. Το (δ) είναι λάθος: ακριβώς τότε ευνοείται η εμφάνιση μαύρης αγοράς.

Απάντηση. 1. δ 2. β 3. γ 4. β

Πρόσεξε:

• Στην ερώτηση 3, η επιλογή (β) περιέχει λογικό λάθος: η τιμή ασφαλείας είναι ΥΨΗΛΟΤΕΡΗ από την ισορροπία, άρα κάνει το προϊόν ακριβότερο, όχι φθηνότερο.

Άσκηση 8

Εκφώνηση. Άσκηση 1: Με τη χρησιμοποίηση των πιο κάτω αριθμητικών δεδομένων για τη συνολική ζήτηση και τη συνολική προσφορά φράουλας, σχεδιάστε τις αντίστοιχες καμπύλες. Στη συνέχεια βρείτε την τιμή και την ποσότητα ισορροπίας της φράουλας στην αγορά. — Ζήτηση φράουλας: (6, 1.000), (4,5, 1.500), (3, 2.000), (2, 3.000), (1,5, 4.000). Προσφορά: (6, 4.000), (4,5, 3.000), (3, 2.000), (2, 1.500), (1,5, 1.000).

Σκέψη. Η ισορροπία βρίσκεται εκεί όπου η ζητούμενη ποσότητα ισούται με την προσφερόμενη. Στον πίνακα, την ψάχνουμε συγκρίνοντας γραμμή προς γραμμή.

Ανάλυση.

• Τιμή 6: ζητούνται 1.000, προσφέρονται 4.000 → δεν είναι ισορροπία.
• Τιμή 4,5: ζητούνται 1.500, προσφέρονται 3.000 → δεν είναι ισορροπία.
• Τιμή 3: ζητούνται 2.000, προσφέρονται 2.000 → ΙΣΕΣ, εδώ είναι η ισορροπία.
• Τιμή 2: ζητούνται 3.000, προσφέρονται 1.500 → δεν είναι ισορροπία.
• Τιμή 1,5: ζητούνται 4.000, προσφέρονται 1.000 → δεν είναι ισορροπία.
• Διαγραμματικά: κατακόρυφος άξονας η τιμή, οριζόντιος η ποσότητα. Η καμπύλη ζήτησης κατέρχεται, η καμπύλη προσφοράς ανέρχεται και οι δύο τέμνονται στο σημείο (2.000, 3).

Απάντηση. Τιμή ισορροπίας: 3 €. Ποσότητα ισορροπίας: 2.000 κιλά. Στο διάγραμμα, οι δύο καμπύλες τέμνονται στο σημείο που αντιστοιχεί σε τιμή 3 € και ποσότητα 2.000 κιλά.

Πρόσεξε:

• Έλεγχος: στα δεδομένα η ζήτηση αυξάνεται καθώς πέφτει η τιμή (νόμος της ζήτησης) και η προσφορά αυξάνεται καθώς ανεβαίνει (νόμος της προσφοράς). Αν κάτι από τα δύο δεν ισχύει, έχεις διαβάσει λάθος τον πίνακα.

Άσκηση 9

Εκφώνηση. Άσκηση 2: Στο διάγραμμα που σχεδιάσατε, υπολογίστε τα πλεονάσματα ή τα ελλείμματα σε όλες τις τιμές που διαφέρουν από την τιμή ισορροπίας.

Σκέψη. Σε κάθε τιμή αφαιρούμε: προσφερόμενη μείον ζητούμενη. Θετική διαφορά σημαίνει πλεόνασμα, αρνητική έλλειμμα.

Ανάλυση.

• Τιμή 6: 4.000 − 1.000 = +3.000 → πλεόνασμα 3.000 κιλά.
• Τιμή 4,5: 3.000 − 1.500 = +1.500 → πλεόνασμα 1.500 κιλά.
• Τιμή 3: 2.000 − 2.000 = 0 → ισορροπία, ούτε πλεόνασμα ούτε έλλειμμα.
• Τιμή 2: 1.500 − 3.000 = −1.500 → έλλειμμα 1.500 κιλά.
• Τιμή 1,5: 1.000 − 4.000 = −3.000 → έλλειμμα 3.000 κιλά.

Απάντηση. Στην τιμή 6 € υπάρχει πλεόνασμα 3.000 κιλών· στην τιμή 4,5 € πλεόνασμα 1.500 κιλών· στην τιμή 3 € (τιμή ισορροπίας) δεν υπάρχει ούτε πλεόνασμα ούτε έλλειμμα· στην τιμή 2 € υπάρχει έλλειμμα 1.500 κιλών· στην τιμή 1,5 € έλλειμμα 3.000 κιλών.

Πρόσεξε:

• Παρατήρησε το μοτίβο: όσο απομακρυνόμαστε από την τιμή ισορροπίας, τόσο μεγαλώνει το πλεόνασμα ή το έλλειμμα. ΠΑΝΩ από την ισορροπία πάντα πλεόνασμα, ΚΑΤΩ από αυτήν πάντα έλλειμμα.
• Στο διάγραμμα, το πλεόνασμα ή το έλλειμμα είναι η ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ απόσταση ανάμεσα στις δύο καμπύλες, στο ύψος της συγκεκριμένης τιμής.