Λύσεις Κεφ.12 Ο δημόσιος τομέας – ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ Α΄ ΕΠΑΛ

Απαντήσεις στις ερωτήσεις και ασκήσεις του σχολικού βιβλίου.

Άσκηση 1

Εκφώνηση. Είναι σημαντικός ή όχι ο ρόλος του κράτους στην οικονομία μιας χώρας που λειτουργεί με το σύστημα της αγοράς;

Σκέψη. Η ερώτηση στήνει μια φαινομενική αντίθεση: αν λειτουργεί το σύστημα της αγοράς, μήπως περισσεύει το κράτος; Το βιβλίο απαντά ρητά ότι ακόμα και στις πιο φιλελεύθερες οικονομίες υπάρχει ουσιαστική κρατική παρέμβαση, και το τεκμηριώνει με τις λειτουργίες που η αγορά δεν μπορεί να αναλάβει.

Ανάλυση.

• Απαντάμε ότι ο ρόλος είναι σημαντικός και μάλιστα πολλαπλός.
• Το κρίσιμο επιχείρημα: τα δημόσια αγαθά δεν μπορούν να παραχθούν από την αγορά.
• Προσθέτουμε τις υπόλοιπες λειτουργίες που δείχνουν το εύρος της παρέμβασης.

Ενδεικτική απάντηση. Ο ρόλος του κράτους είναι πολλαπλός και εξαιρετικά σημαντικός: ακόμα και στις πιο φιλελεύθερες οικονομίες υπάρχει ουσιαστική κρατική παρέμβαση σε πολλούς τομείς της οικονομικής δραστηριότητας. Το βασικό επιχείρημα είναι ότι υπάρχουν αγαθά απαραίτητα για την ύπαρξη κοινωνικής ζωής, τα δημόσια αγαθά, τα οποία ο μηχανισμός της αγοράς δεν μπορεί να προσφέρει: για ορισμένα από αυτά τα οφέλη παρέχονται άσχετα αν τα άτομα είναι διατεθειμένα να πληρώσουν, οπότε κανένας ιδιώτης δεν θα ήταν διατεθειμένος να τα παράγει, αφού δεν θα μπορούσε να επιβάλει αντίτιμο σε όσους θα τα απολάμβαναν — π.χ. η εθνική άμυνα προστατεύει ολόκληρη τη χώρα ακόμα κι αν ένας πολίτης δηλώσει ότι δεν θέλει να πληρώσει, και οι φάροι εξυπηρετούν όλα τα πλοία που περνούν. Πέρα όμως από την παραγωγή των δημόσιων αγαθών, το κράτος μεταβάλλει το επίπεδο του εισοδήματος και του προϊόντος, τόσο άμεσα, γιατί η δική του ζήτηση αποτελεί πολύ σημαντικό μέρος της συνολικής ζήτησης, όσο και έμμεσα, μέσω των φόρων που επηρεάζουν το καθαρό εισόδημα ατόμων και επιχειρήσεων. Αμβλύνει τα σοβαρά προβλήματα της ανεργίας και του πληθωρισμού, καθορίζει την εξωτερική οικονομική πολιτική, αναδιανέμει το εισόδημα φορολογώντας περισσότερο τα μεγάλα εισοδήματα και ενισχύοντας τα χαμηλά, και παρεμβαίνει και με άλλους τρόπους, π.χ. με μεγάλα αναπτυξιακά έργα και με άμεσους ελέγχους. Ο ρόλος του επομένως είναι σημαντικός.

Πρόσεξε:

• Η απάντηση «όχι, γιατί λειτουργεί η αγορά» είναι λαθεμένη. Το σύστημα της αγοράς ΚΑΙ η κρατική παρέμβαση συνυπάρχουν: το βιβλίο το λέει ρητά για τις πιο φιλελεύθερες οικονομίες.

Άσκηση 2

Εκφώνηση. Ποιες είναι οι κύριες οικονομικές λειτουργίες του κράτους;

Σκέψη. Ερώτηση απαρίθμησης. Το βιβλίο δίνει έξι λειτουργίες και τις συνοψίζει σε σχήμα. Χρήσιμο είναι να αποδίδεται και το περιεχόμενο της καθεμιάς, όχι μόνο ο τίτλος.

Ανάλυση.

• 1. Παραγωγή δημόσιων αγαθών.
• 2. Μεταβολή του εισοδήματος και του προϊόντος.
• 3. Καταπολέμηση ανεργίας και πληθωρισμού.
• 4. Καθορισμός εξωτερικής οικονομικής πολιτικής.
• 5. Αναδιανομή του εισοδήματος.
• 6. Άλλες παρεμβάσεις.

Ενδεικτική απάντηση. Οι κύριες οικονομικές λειτουργίες του κράτους είναι έξι. (1) Η παραγωγή των δημόσιων αγαθών, τα οποία είναι απαραίτητα για την ύπαρξη κοινωνικής ζωής, όπως η εθνική άμυνα, η εσωτερική ασφάλεια, η δικαιοσύνη, η προστασία της υγείας, η πυροπροστασία, η κατασκευή και συντήρηση οδικών δικτύων, λιμανιών και αεροδρομίων και η δημόσια εκπαίδευση. (2) Η μεταβολή του επιπέδου του εισοδήματος και του προϊόντος: άμεσα, γιατί η ζήτηση του Δημοσίου για καταναλωτικά και επενδυτικά αγαθά αποτελεί πολύ σημαντικό μέρος της συνολικής ζήτησης, και έμμεσα, γιατί το κράτος απορροφά πόρους μέσω των φόρων και των τελών και έτσι επηρεάζει το καθαρό εισόδημα ατόμων και επιχειρήσεων και, μέσω αυτού, τη ζήτηση του ιδιωτικού τομέα. (3) Η άμβλυνση των σοβαρών οικονομικών προβλημάτων της ανεργίας και του πληθωρισμού: όταν υπάρχει ανεργία το κράτος συχνά αυξάνει τις δαπάνες του και μειώνει τη φορολογία για να τονωθεί η ζήτηση και να δημιουργηθούν θέσεις εργασίας, ενώ όταν το πρόβλημα είναι ο πληθωρισμός μειώνει τις δαπάνες του και αυξάνει τη φορολογία για να μειωθούν οι αυξητικές τάσεις των τιμών. (4) Ο καθορισμός της εξωτερικής οικονομικής πολιτικής, δηλαδή των εισαγωγικών δασμών, των εξαγωγικών επιδοτήσεων, των ποσοτικών περιορισμών στις εισαγωγές και της ισοτιμίας του εθνικού νομίσματος. (5) Η αναδιανομή του εισοδήματος: το κράτος φορολογεί περισσότερο όσους έχουν μεγάλα εισοδήματα και παρέχει οικονομικά βοηθήματα και φορολογικές ελαφρύνσεις σε άτομα με χαμηλά εισοδήματα. (6) Η παρέμβαση στην οικονομία με άλλους τρόπους: μεγάλα αναπτυξιακά έργα, μέτρα που επηρεάζουν τις επιχειρήσεις όπως η εργατική νομοθεσία και η ενθάρρυνση των ιδιωτικών επενδύσεων και αποταμιεύσεων, άμεση παρέμβαση στην ανεργία με δημιουργία θέσεων εργασίας στον δημόσιο τομέα και μέτρα άμεσων ελέγχων.

Πρόσεξε:

• Με την ένταξη της χώρας μας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η εξωτερική οικονομική πολιτική (λειτουργία 4) καθορίζεται πλέον με βάση κανόνες που ισχύουν για όλα τα κράτη-μέλη.

Άσκηση 3

Εκφώνηση. Τι είναι και πώς καταρτίζεται ο προϋπολογισμός του κράτους;

Σκέψη. Δύο σκέλη: τι είναι (ορισμός και περιεχόμενο) και πώς καταρτίζεται (η διαδικασία με τη σειρά της).

Ανάλυση.

• Ορίζουμε τον γενικό προϋπολογισμό.
• Δηλώνουμε από τι αποτελείται.
• Περιγράφουμε τη διαδικασία: υπουργεία, κατάρτιση, κατάθεση, ψήφιση, εφαρμογή.

Ενδεικτική απάντηση. Ο Γενικός Προϋπολογισμός του Κράτους συντάσσεται προς τα τέλη κάθε χρόνου και κατατίθεται στη Βουλή για ψήφιση. Περιέχει αναλυτικά τις προβλέψεις για τα κρατικά έσοδα και τις κρατικές δαπάνες του επόμενου έτους και αποτελείται από δύο επιμέρους προϋπολογισμούς: τον τακτικό προϋπολογισμό και τον προϋπολογισμό δημόσιων επενδύσεων. Ο τακτικός περιλαμβάνει όλα τα αναμενόμενα έσοδα του Δημοσίου, εκτός από τα έσοδα από επενδύσεις και από δανεισμό, καθώς και όλες τις αναμενόμενες δαπάνες, εκτός από τις δαπάνες για επενδύσεις, ενώ ο προϋπολογισμός δημόσιων επενδύσεων περιλαμβάνει τα έσοδα και τις δαπάνες που προβλέπονται σχετικά με τις δημόσιες επενδύσεις. Ως προς τη διαδικασία: ο προϋπολογισμός καταρτίζεται από το υπουργείο των Οικονομικών, με βάση τους επιμέρους προϋπολογισμούς που του υποβάλλουν τα υπουργεία. Υποβάλλεται στη Βουλή στα τέλη του προηγούμενου έτους για συζήτηση και ψήφιση, η δε συζήτηση γίνεται λίγες μέρες πριν από τις διακοπές των Χριστουγέννων. Αφού ψηφιστεί, αρχίζει να εφαρμόζεται από την κυβέρνηση από την πρώτη ημέρα του επόμενου έτους. Μαζί με τον κρατικό προϋπολογισμό δημοσιεύεται και ο προϋπολογισμός του Ειδικού Λογαριασμού Εγγυήσεων Γεωργικών Προϊόντων (ΕΛΕΓΕΠ), ο οποίος τηρείται στην Αγροτική Τράπεζα της Ελλάδος για τη διάθεση των κοινοτικών επιδοτήσεων στην ελληνική γεωργία.

Πρόσεξε:

• Το βιβλίο παρουσιάζει ασυνέπεια ως προς το αρμόδιο υπουργείο: στη σελ. 146 αναφέρει το «υπουργείο των Οικονομικών», ενώ στο πλαίσιο ορισμού της σελ. 147 αναφέρει το «Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας». Πρόκειται για ασυνέπεια του ίδιου του βιβλίου, που οφείλεται σε παλαιότερη οργάνωση των υπουργείων.

Άσκηση 4

Εκφώνηση. Τι σημαίνει “πλεονασματικός” και τι “ελλειμματικός” κρατικός προϋπολογισμός;

Σκέψη. Ζητούνται δύο ορισμοί που είναι μεταξύ τους αντίθετοι. Και οι δύο αφορούν ΠΡΟΒΛΕΠΟΜΕΝΑ μεγέθη, γιατί ο προϋπολογισμός είναι πρόβλεψη.

Ανάλυση.

• Ορίζουμε τον πλεονασματικό: έσοδα > δαπάνες.
• Ορίζουμε τον ελλειμματικό: έσοδα < δαπάνες.
• Συμπληρώνουμε με τον ισοσκελισμένο και με το δημοσιονομικό έλλειμμα.

Ενδεικτική απάντηση. Ο προϋπολογισμός είναι πλεονασματικός όταν το άθροισμα των προβλεπόμενων εσόδων είναι μεγαλύτερο από το άθροισμα των προβλεπόμενων δαπανών. Είναι ελλειμματικός όταν το σύνολο των προβλεπόμενων εσόδων προβλέπεται να είναι μικρότερο από το σύνολο των προβλεπόμενων δαπανών. Αν τα έσοδα είναι ίσα με τις δαπάνες, ο προϋπολογισμός είναι ισοσκελισμένος. Το έλλειμμα του κρατικού προϋπολογισμού, όταν αυτός είναι ελλειμματικός, αναφέρεται και ως δημοσιονομικό έλλειμμα. Στην πράξη, ο τακτικός προϋπολογισμός έχει άλλοτε έλλειμμα και άλλοτε πλεόνασμα, ο προϋπολογισμός των δημόσιων επενδύσεων έχει πάντοτε έλλειμμα, δεδομένου ότι τα έσοδα από προηγούμενες επενδύσεις (π.χ. λιμενικά τέλη, διόδια) αποτελούν συνήθως μικρό μέρος των δαπανών για νέες κρατικές επενδύσεις, ενώ ο προϋπολογισμός του ΕΛΕΓΕΠ είναι πάντοτε ισοσκελισμένος, γιατί στη μία πλευρά του καταχωρούνται ως έσοδα οι επιδοτήσεις που αναμένονται από την Ευρωπαϊκή Ένωση και στην άλλη η κατανομή των ίδιων ποσών στους δικαιούχους αγρότες.

Πρόσεξε:

• Μην μπερδέψεις την κατεύθυνση: ΠΛΕΟΝΑΣΜΑ σημαίνει ότι περισσεύουν έσοδα, ΕΛΛΕΙΜΜΑ ότι λείπουν. Το λάθος «δαπάνες μικρότερες από έσοδα = ελλειμματικός» είναι από τα συχνότερα.

Άσκηση 5

Εκφώνηση. Τι περιλαμβάνει ο “Γενικός προϋπολογισμός του κράτους”;

Σκέψη. Η ερώτηση ζητά το περιεχόμενο: τι προβλέψεις περιέχει και από ποια μέρη αποτελείται. Χρήσιμο είναι να φανεί και τι ΔΕΝ περιλαμβάνει κάθε μέρος.

Ανάλυση.

• Δηλώνουμε ότι περιέχει τις προβλέψεις εσόδων και δαπανών του επόμενου έτους.
• Δείχνουμε τα δύο μέρη και το περιεχόμενο του καθενός.
• Αναφέρουμε ότι μαζί δημοσιεύεται και ο προϋπολογισμός του ΕΛΕΓΕΠ.

Ενδεικτική απάντηση. Ο Γενικός Προϋπολογισμός του Κράτους περιλαμβάνει αναλυτικά τις προβλέψεις για τα κρατικά έσοδα και τις κρατικές δαπάνες του επόμενου έτους. Αποτελείται από δύο επιμέρους προϋπολογισμούς. Ο πρώτος είναι ο τακτικός προϋπολογισμός, ο οποίος περιλαμβάνει όλα τα αναμενόμενα έσοδα του Δημοσίου εκτός από τα έσοδα από δημόσιες επενδύσεις και από δανεισμό, καθώς και όλες τις αναμενόμενες δαπάνες εκτός από τις δαπάνες για δημόσιες επενδύσεις. Ο δεύτερος είναι ο προϋπολογισμός δημόσιων επενδύσεων, ο οποίος περιλαμβάνει όλες τις αναμενόμενες δαπάνες για δημόσιες επενδύσεις και όλα τα αναμενόμενα έσοδα από τέτοιες επενδύσεις. Μαζί με τον κρατικό προϋπολογισμό δημοσιεύεται και ο προϋπολογισμός του Ειδικού Λογαριασμού Εγγυήσεων Γεωργικών Προϊόντων (ΕΛΕΓΕΠ).

Πρόσεξε:

• Το «τακτικός» δηλώνει το ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ (τα τρέχοντα έσοδα και έξοδα, σε αντιδιαστολή με τις επενδύσεις) και ΟΧΙ τη συχνότητα κατάρτισης. Ολόκληρος ο γενικός προϋπολογισμός, και τα δύο μέρη του, καταρτίζεται κάθε χρόνο.

Άσκηση 6

Εκφώνηση. Τι είναι τα “δημοσιονομικά ελλείμματα”; Πώς δημιουργούνται; Τι σχέση έχουν με το δημόσιο χρέος;

Σκέψη. Τρία ζητούμενα. Το τρίτο είναι το ουσιαστικότερο: η σχέση ελλείμματος και χρέους είναι κυκλική, το ένα τροφοδοτεί το άλλο.

Ανάλυση.

• Ορίζουμε το δημοσιονομικό έλλειμμα.
• Δείχνουμε πώς δημιουργείται: δαπάνες μεγαλύτερες από έσοδα.
• Δείχνουμε τη σχέση με το χρέος: το έλλειμμα καλύπτεται με δανεισμό, άρα διογκώνει το χρέος.
• Κλείνουμε τον κύκλο: οι τόκοι του χρέους βαραίνουν τον τακτικό προϋπολογισμό και δημιουργούν νέα ελλείμματα.

Ενδεικτική απάντηση. Δημοσιονομικό έλλειμμα είναι το έλλειμμα του κρατικού προϋπολογισμού, όταν αυτός είναι ελλειμματικός, δηλαδή όταν το σύνολο των προβλεπόμενων εσόδων υπολείπεται του συνόλου των προβλεπόμενων δαπανών. Δημιουργείται επομένως όταν το κράτος δαπανά περισσότερα από όσα εισπράττει. Η σχέση του με το δημόσιο χρέος είναι αμφίδρομη. Πρώτον, τα ελλείμματα δημιουργούν το χρέος: οι διαφορές μεταξύ κρατικών εσόδων και δαπανών καλύπτονται συνήθως με κρατικό δανεισμό από το εσωτερικό ή από το εξωτερικό, οπότε η παρατεταμένη ύπαρξη ελλειμμάτων διογκώνει το δημόσιο χρέος. Δεύτερον, το χρέος συντηρεί τα ελλείμματα: για το χρέος που δημιουργεί με τον δανεισμό, το κράτος χρειάζεται να πληρώνει τόκο, ενώ όταν λήγει ένα δάνειο πρέπει να το εξοφλεί. Επειδή για εικοσιπέντε περίπου χρόνια η χώρα μας είχε μεγάλα ελλείμματα, χρειαζόταν να δανείζεται μεγάλα ποσά, με αποτέλεσμα οι τόκοι και οι άλλες δαπάνες εξυπηρέτησης του δημόσιου χρέους να απορροφούν υπερβολικά υψηλό ποσοστό των εσόδων του τακτικού κρατικού προϋπολογισμού. Αυτό, σύμφωνα με το βιβλίο, αποτελεί τη σημαντικότερη πηγή για τη διαιώνιση των δημοσιονομικών ελλειμμάτων. Δημιουργείται δηλαδή ένας κύκλος: το έλλειμμα οδηγεί σε δανεισμό, ο δανεισμός σε χρέος, το χρέος σε τόκους, και οι τόκοι σε νέο έλλειμμα.

Πρόσεξε:

• Το δημοσιονομικό έλλειμμα παρακολουθείται στενά τόσο ως απόλυτο μέγεθος όσο και ως ποσοστό του Ακαθάριστου Εθνικού ή Εγχώριου Προϊόντος. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ορίσει συγκεκριμένο ανώτατο έλλειμμα ως ποσοστό του Α.Ε.Π. ως κριτήριο ένταξης στην ΟΝΕ, αλλά και ως υποχρέωση των ήδη μελών.

Άσκηση 7

Εκφώνηση. Τι είναι οι ΔΕΚΟ; Αναφέρατε μερικές σημαντικές ελληνικές ΔΕΚΟ.

Σκέψη. Το πρώτο σκέλος θέλει ορισμό και χαρακτηριστικά, το δεύτερο απλή απαρίθμηση. Αξίζει να προστεθεί και η σημερινή πορεία τους, γιατί είναι το σημείο που ελέγχεται συχνά.

Ανάλυση.

• Δίνουμε τον ορισμό και τα χαρακτηριστικά.
• Αναφέρουμε τον ειδικό προϋπολογισμό τους.
• Απαριθμούμε ελληνικές ΔΕΚΟ.
• Προσθέτουμε τη σημερινή τους πορεία προς την ιδιωτικοποίηση.

Ενδεικτική απάντηση. ΔΕΚΟ είναι οι Δημόσιες Επιχειρήσεις και Κρατικοί Οργανισμοί, δηλαδή επιχειρήσεις και οργανισμοί που ανήκουν στο σύνολό τους ή σε μεγάλο μέρος τους στο κράτος, λειτουργούν συνήθως με ιδιόρρυθμο καθεστώς και κατά κανόνα παράγουν βασικές υπηρεσίες ή αγαθά που ενδιαφέρουν όλους ή μεγάλο μέρος των πολιτών. Το Δημόσιο καταρτίζει γι’ αυτές κάθε χρόνο ειδικό προϋπολογισμό, στον οποίο εμφανίζονται χωριστά τα προβλεπόμενα έσοδα και οι προβλεπόμενες δαπάνες τους, καθώς και οι προγραμματιζόμενες επενδύσεις τους για το επόμενο έτος. Σημαντικές ελληνικές ΔΕΚΟ είναι η Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού (ΔΕΗ), ο Οργανισμός Τηλεπικοινωνιών Ελλάδος (ΟΤΕ), ο Οργανισμός Σιδηροδρόμων Ελλάδος (ΟΣΕ), ο Οργανισμός Αστικών Συγκοινωνιών (ΟΑΣ), ο Οργανισμός Λιμένος Πειραιώς (ΟΛΠ) και η ΕΥΔΑΠ. Παραδοσιακά οι ΔΕΚΟ λειτουργούσαν με δικό τους ιδιόρρυθμο καθεστώς, που σε πολλά σημεία, όπως στο εργασιακό καθεστώς του προσωπικού, παρουσίαζε διαφορές από τον ιδιωτικό τομέα. Με βάση όμως τις αρχές που έχει θεσπίσει η Ευρωπαϊκή Ένωση για τον περιορισμό των μονοπωλίων και την ενίσχυση του οικονομικού ανταγωνισμού, η κυβέρνηση τις μετατρέπει σε ανώνυμες μετοχικές εταιρείες, πουλάει μέρος των μετοχών τους στο κοινό και εκσυγχρονίζει το σύστημα λειτουργίας τους καταργώντας διάφορα προνόμιά τους: οι ΔΕΚΟ τείνουν να ιδιωτικοποιηθούν, ενώ περιορίζεται ή καταργείται το μονοπωλιακό τους καθεστώς.

Πρόσεξε:

• Ως προς τα οικονομικά τους: όταν οι δαπάνες υπερβαίνουν τα έσοδα, το έλλειμμα καλύπτεται από το Δημόσιο ή από δανεισμό των ίδιων των δημόσιων επιχειρήσεων. Όταν υπάρχει πλεόνασμα, χρησιμοποιείται συνήθως για την κάλυψη μέρους του κόστους νέων επενδύσεων.

Άσκηση 8

Εκφώνηση. Σημειώστε με κύκλο το Σ (σωστό) ή το Λ (λάθος): 1. Τις ιδιωτικές μας ανάγκες μπορεί να τις ικανοποιεί ο ιδιωτικός τομέας της οικονομίας, για την ύπαρξη όμως κοινωνικής ζωής χρειάζεται η παραγωγή δημόσιων αγαθών. — 2. Ο τακτικός προϋπολογισμός ονομάζεται έτσι, επειδή καταρτίζεται σε τακτά χρονικά διαστήματα, δηλαδή κάθε έξι μήνες, σε αντίθεση με τον προϋπολογισμό δημόσιων επενδύσεων που καταρτίζεται μόνο, όταν το κράτος σκοπεύει να πραγματοποιήσει μεγάλα επενδυτικά έργα. — 3. Όταν οι κρατικές δαπάνες είναι μικρότερες από τα κρατικά έσοδα, ο κρατικός προϋπολογισμός είναι ελλειμματικός. — 4. Η παρατεταμένη ύπαρξη ελλειμμάτων στον κρατικό προϋπολογισμό συμβάλλει στη διόγκωση του δημόσιου χρέους της χώρας. — 5. Για μεγάλο διάστημα, ένα μεγάλο ποσοστό του ελλείμματος του ελληνικού τακτικού προϋπολογισμού οφειλόταν στις δαπάνες εξυπηρέτησης του δημόσιου χρέους. — 6. Η χώρα μας έχει πολλές δημόσιες επιχειρήσεις και οργανισμούς. Προβλέπεται μάλιστα να αυξηθεί τόσο ο αριθμός τους όσο και η μονοπωλιακή δύναμή τους, επειδή η πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης ευνοεί την επέκταση και την ενδυνάμωση του δημόσιου τομέα στις χώρες-μέλη.

Σκέψη. Οι προτάσεις 2 και 6 δίνουν αιτιολόγηση που ακούγεται εύλογη αλλά είναι κατασκευασμένη· η 3 αντιστρέφει τον ορισμό. Ελέγχουμε κάθε πρόταση απέναντι στον ακριβή ορισμό του βιβλίου.

Ανάλυση.

• 1. Σ — Ο ιδιωτικός τομέας ικανοποιεί τις ιδιωτικές ανάγκες μέσω του μηχανισμού των τιμών, αλλά τα δημόσια αγαθά είναι εξ ορισμού απαραίτητα για την ύπαρξη κοινωνικής ζωής και δεν θα παράγονταν από ιδιώτες, αφού για ορισμένα από αυτά δεν θα μπορούσε να επιβληθεί αντίτιμο σε όσους τα απολαμβάνουν.
• 2. Λ — Η ονομασία «τακτικός» δεν έχει σχέση με τη συχνότητα κατάρτισης. Ο γενικός προϋπολογισμός, με ΚΑΙ ΤΑ ΔΥΟ μέρη του, συντάσσεται κάθε χρόνο και ψηφίζεται από τη Βουλή στα τέλη του προηγούμενου έτους. Η διάκριση αφορά το περιεχόμενο: ο τακτικός περιλαμβάνει τα έσοδα και τις δαπάνες εκτός των δημόσιων επενδύσεων και του δανεισμού, ενώ ο άλλος τις δημόσιες επενδύσεις.
• 3. Λ — Ισχύει το αντίθετο. Όταν τα έσοδα υπερβαίνουν τις δαπάνες, ο προϋπολογισμός είναι ΠΛΕΟΝΑΣΜΑΤΙΚΟΣ. Ελλειμματικός είναι όταν οι δαπάνες υπερβαίνουν τα έσοδα.
• 4. Σ — Τα ελλείμματα καλύπτονται συνήθως με κρατικό δανεισμό από το εσωτερικό ή από το εξωτερικό, οπότε η παρατεταμένη ύπαρξή τους διογκώνει το δημόσιο χρέος.
• 5. Σ — Το βιβλίο αναφέρει ότι, λόγω των μεγάλων ελλειμμάτων για εικοσιπέντε περίπου χρόνια και του δανεισμού που αυτά απαιτούσαν, οι τόκοι και οι άλλες δαπάνες εξυπηρέτησης του δημόσιου χρέους απορροφούσαν υπερβολικά υψηλό ποσοστό των εσόδων του τακτικού προϋπολογισμού, και το χαρακτηρίζει σημαντικότερη πηγή διαιώνισης των ελλειμμάτων.
• 6. Λ — Ισχύει ακριβώς το αντίθετο. Με βάση τις αρχές της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τον περιορισμό των μονοπωλίων και την ενίσχυση του ανταγωνισμού, οι ΔΕΚΟ μετατρέπονται σε ανώνυμες μετοχικές εταιρείες, πωλείται μέρος των μετοχών τους στο κοινό και τείνουν να ιδιωτικοποιηθούν, ενώ το μονοπωλιακό τους καθεστώς περιορίζεται ή καταργείται.

Απάντηση. 1. Σ 2. Λ 3. Λ 4. Σ 5. Σ 6. Λ

Πρόσεξε:

• Η πρόταση 2 είναι διπλά λαθεμένη: και ως προς την ερμηνεία της λέξης «τακτικός» και ως προς τον ισχυρισμό ότι ο προϋπολογισμός δημόσιων επενδύσεων καταρτίζεται μόνο περιστασιακά.
• Στην πρόταση 3 διάβασε αργά την κατεύθυνση της ανισότητας: «δαπάνες ΜΙΚΡΟΤΕΡΕΣ από έσοδα» σημαίνει ότι περισσεύουν χρήματα, άρα πλεόνασμα.

Άσκηση 9

Εκφώνηση. Σημειώστε με κύκλο τη σωστή απάντηση: 1. Δημόσια αγαθά θεωρούνται εκείνα που: α) Σκοπεύουν στη βελτίωση της ευημερίας μόνο όσων έχουν πολύ χαμηλό εισόδημα. β) Η παραγωγή τους γίνεται μόνο από το δημόσιο τομέα, αλλά η χρηματοδότησή τους συχνά γίνεται και από ιδιώτες. γ) Όταν παραχθούν, μπορεί πάντοτε να εμποδιστεί κάποιος από το να τα απολαύσει, αν δε θέλει να πληρώσει. δ) Καλύπτουν βασικές κοινωνικές ανάγκες, που καλύπτει όμως παράλληλα και ο ιδιωτικός τομέας της οικονομίας. ε) Κανένα από τα πιο πάνω. — 2. Στις οικονομικές λειτουργίες του κράτους δεν περιλαμβάνεται: α) Η παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών για κοινωνική χρήση. β) Ο επηρεασμός της συνολικής ζήτησης στην οικονομία. γ) Ο καθορισμός των κανόνων των διεθνών συναλλαγών της χώρας. δ) Η επιβολή ορισμένων αισθητικών προτύπων στην κοινωνία. ε) Η μείωση των εισοδηματικών ανισοτήτων. — 3. Ο τακτικός προϋπολογισμός του κράτους δεν περιλαμβάνει ένα από τα ακόλουθα κονδύλια: α) Τα ποσά που δαπανά το κράτος σε μισθούς, συντάξεις, επιδοτήσεις κ.ά. β) Τα ποσά που δαπανά το κράτος για αγορά αγαθών και υπηρεσιών. γ) Τα έσοδα από φόρους που πληρώνουν οι αγοραστές προϊόντων. δ) Τους φόρους που πληρώνουν τα άτομα με βάση το εισόδημά τους. ε) Το συνάλλαγμα που δαπανάμε για σπουδές στο εξωτερικό. — 4. Η ύπαρξη ενός μεγάλου δημόσιου χρέους δημιουργεί προβλήματα: α) Στον τακτικό προϋπολογισμό, λόγω των μεγάλων δαπανών εξυπηρέτησης του χρέους. β) Στους ξένους αγοραστές ελληνικών κρατικών ομολόγων, επειδή υποχρεώνονται να κρατάνε τα ομόλογα για μεγάλα χρονικά διαστήματα. γ) Στους αγοραστές κρατικών ομολόγων, επειδή τα χρήματά τους δεσμεύονται σε ομόλογα που δεν μπορούν να πουλήσουν. δ) Στο χρηματιστήριο αξιών, επειδή μέσω αυτού το κράτος διαθέτει τα ομόλογα στο κοινό.

Σκέψη. Οι ερωτήσεις 2 και 3 είναι αρνητικής διατύπωσης, ενώ η 1 απαιτεί προσεκτική σύγκριση κάθε επιλογής με τον ακριβή ορισμό. Στην 4 το κλειδί είναι να θυμηθείς ΠΟΙΟΝ βαραίνουν οι τόκοι.

Ανάλυση.

• 1. ε — Καμία επιλογή δεν αποδίδει τον ορισμό. Δημόσια αγαθά είναι όσα είναι απαραίτητα για την ύπαρξη κοινωνικής ζωής και παρέχουν οφέλη σε ολόκληρη την κοινωνία ή σε τμήμα της. Το (α) είναι λάθος, γιατί τα οφέλη δεν αφορούν μόνο τους χαμηλόμισθους: η εθνική άμυνα προστατεύει όλους. Το (β) είναι λάθος, γιατί ισχύει το αντίστροφο από αυτό που λέει: πολλά δημόσια αγαθά θα μπορούσαν να παράγονται από τον ιδιωτικό τομέα με χρηματοδότηση από το κράτος. Το (γ) είναι λάθος λόγω του «πάντοτε»: για ορισμένα δημόσια αγαθά, όπως η εθνική άμυνα και οι φάροι, τα οφέλη παρέχονται άσχετα αν κάποιος πληρώνει και δεν μπορεί να αποκλειστεί. Το (δ) είναι λάθος, γιατί ο ιδιωτικός τομέας δεν καλύπτει παράλληλα τα δημόσια αγαθά: την εθνική άμυνα ή τη δικαιοσύνη δεν τις παρέχει ιδιώτης.
• 2. δ — Οι οικονομικές λειτουργίες του κράτους είναι η παραγωγή δημόσιων αγαθών, δηλαδή η επιλογή (α), η μεταβολή του εισοδήματος και του προϊόντος μέσω της συνολικής ζήτησης, δηλαδή η (β), ο καθορισμός της εξωτερικής οικονομικής πολιτικής, δηλαδή η (γ), και η αναδιανομή του εισοδήματος, δηλαδή η (ε). Η επιβολή αισθητικών προτύπων δεν αποτελεί οικονομική λειτουργία του κράτους.
• 3. ε — Ο τακτικός προϋπολογισμός περιλαμβάνει τις δαπάνες για μισθούς, συντάξεις και επιδοτήσεις, δηλαδή την επιλογή (α), τις δαπάνες για αγορά αγαθών και υπηρεσιών, δηλαδή την (β), τα έσοδα από έμμεσους φόρους που πληρώνουν οι αγοραστές προϊόντων, δηλαδή την (γ), και τα έσοδα από άμεσους φόρους στο εισόδημα, δηλαδή την (δ). Το συνάλλαγμα που δαπανούν ιδιώτες για σπουδές στο εξωτερικό είναι ΙΔΙΩΤΙΚΗ δαπάνη και δεν αποτελεί κονδύλι του κρατικού προϋπολογισμού.
• 4. α — Οι τόκοι και οι άλλες δαπάνες εξυπηρέτησης του δημόσιου χρέους απορροφούν υπερβολικά υψηλό ποσοστό των εσόδων του ΤΑΚΤΙΚΟΥ κρατικού προϋπολογισμού, και αυτό αποτελεί τη σημαντικότερη πηγή διαιώνισης των δημοσιονομικών ελλειμμάτων. Τα (β) και (γ) είναι λάθος, γιατί οι κάτοχοι ομολόγων δεν είναι υποχρεωμένοι να τα κρατούν: τα ομόλογα είναι διαπραγματεύσιμοι τίτλοι και πωλούνται μέσω του χρηματιστηρίου. Το (δ) είναι λάθος, γιατί η διάθεση κρατικών ομολόγων μέσω του χρηματιστηρίου δεν αποτελεί πρόβλημα γι’ αυτό: αντίθετα, μέσω των χρηματιστηρίων οι αποταμιεύσεις του κοινού διοχετεύονται και στο Δημόσιο, όταν εκδίδει ομολογιακό δάνειο.

Απάντηση. 1. ε 2. δ 3. ε 4. α

Πρόσεξε:

• Στην ερώτηση 1 ο πιο γρήγορος τρόπος είναι να δοκιμάσεις κάθε επιλογή στην ΕΘΝΙΚΗ ΑΜΥΝΑ, που είναι το καθαρότερο δημόσιο αγαθό: καμία δεν την περιγράφει σωστά, οπότε η απάντηση είναι το (ε).
• Οι λέξεις «μόνο» (επιλογές 1α, 1β) και «πάντοτε» (επιλογή 1γ) είναι ισχυροί ισχυρισμοί: αρκεί ένα αντιπαράδειγμα για να καταρρεύσουν.