Λύσεις Κεφ.6 Μορφές οργάνωσης της αγοράς – ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ Α΄ ΕΠΑΛ

Απαντήσεις στις ερωτήσεις και ασκήσεις του σχολικού βιβλίου.

Άσκηση 1

Εκφώνηση. Σε τι διαφέρουν οι μορφές αγοράς που αφορούν πωλητές προϊόντων από εκείνες που αφορούν αγοραστές;

Σκέψη. Η λογική είναι ίδια — αλλάζει η πλευρά που εξετάζουμε και, αντίστοιχα, η ορολογία.

Ανάλυση.

• Η ανάλυση των μορφών αγοράς αφορά τον βαθμό ανταγωνισμού.
• Από την πλευρά του πωλητή: οι τέσσερις γνωστοί όροι.
• Από την πλευρά του αγοραστή: οι αντίστοιχοι όροι σε -ψώνιο.

Ενδεικτική απάντηση. Διαφέρουν στην πλευρά της αγοράς που εξετάζουν και, κατά συνέπεια, στην ορολογία — όχι στη λογική τους. Οι όροι πλήρης ή τέλειος ανταγωνισμός, μονοπώλιο, μονοπωλιακός ανταγωνισμός και ολιγοπώλιο (ή δυοπώλιο) χαρακτηρίζουν μορφές αγοράς από την πλευρά του πωλητή, δηλαδή αφορούν τον βαθμό ανταγωνισμού μεταξύ των επιχειρήσεων κατά τη διάθεση των προϊόντων τους. Διάφοροι βαθμοί ανταγωνισμού όμως μπορούν να χαρακτηρίζουν και την πλευρά του αγοραστή· τότε οι αντίστοιχοι όροι είναι πλήρης ανταγωνισμός, μονοψώνιο, μονοψωνιακός ανταγωνισμός και ολιγοψώνιο (ή δυοψώνιο). Όταν υπάρχουν πολλοί αγοραστές και ο καθένας είναι τόσο μικρός ώστε να μην μπορεί να επηρεάσει την τιμή, υπάρχει πλήρης ανταγωνισμός από την πλευρά των αγοραστών· αν υπάρχει ένας μόνο αγοραστής, υπάρχει μονοψώνιο.

Πρόσεξε:

• Μνημονικό: η κατάληξη -πώλιο δείχνει την πλευρά του ΠΩΛΗΤΗ, ενώ η κατάληξη -ψώνιο την πλευρά του ΑΓΟΡΑΣΤΗ (από το «ψωνίζω»).

Άσκηση 2

Εκφώνηση. Ποια χαρακτηριστικά του πλήρους ανταγωνισμού και ποια του μονοπώλιου νομίζετε ότι έχει η μορφή αγοράς του μονοπωλιακού ανταγωνισμού;

Σκέψη. Το ίδιο το όνομα «μονοπωλιακός ανταγωνισμός» περιέχει και τις δύο λέξεις. Ψάχνουμε ποιο χαρακτηριστικό έρχεται από πού.

Ανάλυση.

• Από τον πλήρη ανταγωνισμό: το πλήθος των επιχειρήσεων και η ευκολία εισόδου/εξόδου.
• Από το μονοπώλιο: η διαφοροποίηση του προϊόντος και κάποια δύναμη στην τιμή.
• Το αποτέλεσμα: ενδιάμεση μορφή.

Ενδεικτική απάντηση. Ο μονοπωλιακός ανταγωνισμός βρίσκεται ανάμεσα στον πλήρη ανταγωνισμό και στο μονοπώλιο και περιλαμβάνει στοιχεία και από τα δύο. Από τον πλήρη ανταγωνισμό έχει: το ότι στον κλάδο ανήκουν πολλές επιχειρήσεις, και το ότι η είσοδος νέων επιχειρήσεων και η έξοδος από τον κλάδο είναι σχετικά εύκολες (δεν χρειάζεται πολύ χρηματικό κεφάλαιο ούτε μεγάλος χώρος). Από το μονοπώλιο έχει: το ότι το προϊόν κάθε επιχείρησης είναι διαφοροποιημένο, δηλαδή διαφέρει κάπως από τα άλλα ως προς τη μορφή, τη συσκευασία, τον τρόπο ή τον τόπο διάθεσής του, και το ότι, εξαιτίας αυτής της διαφοροποίησης, η επιχείρηση έχει κάποια — περιορισμένη όμως — μονοπωλιακή δύναμη, δηλαδή κάποια επίδραση στην τιμή του προϊόντος της.

Πρόσεξε:

• Η μονοπωλιακή δύναμη εδώ είναι περιορισμένη: ο αγοραστής μπορεί να προτιμά ένα προϊόν έστω κι αν είναι κάπως ακριβότερο, αλλά αν η τιμή αυξηθεί πέρα από ένα όριο θα στραφεί αλλού.

Άσκηση 3

Εκφώνηση. Γιατί οι ολιγοπωλιακές επιχειρήσεις αποφεύγουν να ανταγωνίζονται μεταξύ τους με μείωση των τιμών των προϊόντων τους;

Σκέψη. Η απάντηση βρίσκεται στην αλληλεξάρτηση: ό,τι κάνει η μία, το αισθάνονται οι άλλες.

Ανάλυση.

• Η αιτία: η αλληλεξάρτηση.
• Ο φόβος: πόλεμος τιμών που βλάπτει όλες.
• Τι κάνουν αντ’ αυτού.

Ενδεικτική απάντηση. Επειδή σε έναν ολιγοπωλιακό κλάδο, λόγω του μικρού αριθμού των επιχειρήσεων, οι αποφάσεις και οι ενέργειες της καθεμιάς έχουν σημαντικές επιπτώσεις στις πωλήσεις των άλλων: υπάρχει δηλαδή έντονη αλληλεξάρτηση. Αν μια επιχείρηση μειώσει την τιμή της, οι υπόλοιπες θα χάσουν πωλήσεις και θα αναγκαστούν να απαντήσουν με τη σειρά τους μειώνοντας τις δικές τους τιμές. Έτσι θα προκληθεί πόλεμος τιμών, που θα έβλαπτε όλες τις επιχειρήσεις του κλάδου. Από φόβο λοιπόν πρόκλησης τέτοιου πολέμου, αποφεύγουν τον ανταγωνισμό με μείωση των τιμών. Αντί γι’ αυτό, προσπαθούν να αυξήσουν τις πωλήσεις τους με βελτίωση του προϊόντος, της συσκευασίας και του δικτύου διανομής του, με διαφήμιση και με άλλες μορφές προώθησης των πωλήσεων.

Πρόσεξε:

• Σε ορισμένες περιπτώσεις προσπαθούν να έλθουν σε συμφωνία μεταξύ τους (κοινή τιμολογιακή πολιτική, μοίρασμα της αγοράς). Τέτοιες πρακτικές απαγορεύονται κατά κανόνα από τη νομοθεσία της Ε.Ε. και από την ελληνική νομοθεσία, επειδή περιορίζουν τον ανταγωνισμό.

Άσκηση 4

Εκφώνηση. Γιατί είναι τόσο δύσκολο να βρει κανείς παραδείγματα πλήρως ανταγωνιστικών κλάδων;

Σκέψη. Ο πλήρης ανταγωνισμός απαιτεί να ισχύουν ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΑ πολλές αυστηρές προϋποθέσεις — και είναι θεωρητικό υπόδειγμα.

Ανάλυση.

• Οι αυστηρές προϋποθέσεις που πρέπει να ισχύουν μαζί.
• Είναι θεωρητικό υπόδειγμα, όχι φωτογραφία της πραγματικότητας.
• Τα λίγα παραδείγματα που πλησιάζουν.

Ενδεικτική απάντηση. Επειδή ο πλήρης ανταγωνισμός απαιτεί να συντρέχουν ταυτόχρονα πολλές αυστηρές προϋποθέσεις: πολλές μικρές επιχειρήσεις, απόλυτα ομοιογενές προϊόν, αδυναμία της καθεμιάς να επηρεάσει την τιμή, ελεύθερη και εύκολη είσοδος και έξοδος, απουσία διαφήμισης και — για να είναι και τέλειος — πλήρης γνώση των συνθηκών της αγοράς από αγοραστές και πωλητές. Στην πραγματικότητα σπάνια ισχύουν όλα μαζί. Άλλωστε, όπως τονίζει το βιβλίο, οι τέσσερις μορφές αγοράς αποτελούν απλοποιημένα θεωρητικά υποδείγματα που αποσκοπούν στο να διευκολύνουν τη μελέτη της συμπεριφοράς των επιχειρήσεων· είναι γενικεύσεις που δεν μπορούν να παρουσιάσουν πλήρη εικόνα της πραγματικότητας. Μόνο ορισμένα γεωργικά προϊόντα, όπως το σιτάρι, παράγονται κάτω από συνθήκες που προσεγγίζουν τον πλήρη ανταγωνισμό, ενώ παράδειγμα τέλεια ανταγωνιστικής αγοράς αποτελεί το Χρηματιστήριο Αξιών.

Πρόσεξε:

• Στην περίπτωση του σιταριού, η προσέγγιση θα ήταν ακόμη καλύτερη «αν δεν υπήρχαν κρατικές παρεμβάσεις» — δηλαδή οι τιμές ασφαλείας του Κεφ.5 απομακρύνουν τον κλάδο από τον πλήρη ανταγωνισμό.

Άσκηση 5

Εκφώνηση. Ποιοι είναι οι σοβαρότεροι λόγοι που ενθαρρύνουν τη δημιουργία μονοπωλίων;

Σκέψη. Τέσσερις λόγοι, που είναι ταυτόχρονα και εμπόδια εισόδου: οικονομικοί, τεχνολογικοί ή νομικοί.

Ανάλυση.

• Φθίνον μέσο κόστος → φυσικό μονοπώλιο.
• Ιδιοκτησία ή έλεγχος πρώτων υλών.
• Δικαίωμα ευρεσιτεχνίας.
• Αθέμιτος ανταγωνισμός.

Ενδεικτική απάντηση. Για να δημιουργηθεί και να διατηρηθεί ένα μονοπώλιο πρέπει να υπάρχουν λόγοι για την καθιέρωσή του και εμπόδια για την είσοδο άλλων επιχειρήσεων· αυτοί μπορεί να είναι οικονομικοί, τεχνολογικοί ή νομικοί: α) Η μείωση του μέσου κόστους παραγωγής όσο μεγαλώνει η παραγόμενη ποσότητα (φθίνον μέσο κόστος): τότε το μέγεθος της αγοράς μπορεί να μην δικαιολογεί περισσότερες από μία επιχειρήσεις και προκύπτει φυσικό μονοπώλιο, όπως στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. β) Η ιδιοκτησία ή ο έλεγχος βασικών πρώτων υλών, π.χ. η κατοχή της μοναδικής πηγής ιαματικού νερού σε μια χώρα. γ) Η κατοχή του δικαιώματος αποκλειστικής εκμετάλλευσης μιας ευρεσιτεχνίας, που παραχωρείται για να ενθαρρύνεται η έρευνα και η τεχνολογική εξέλιξη και δίνει μονοπωλιακή δύναμη για ορισμένα χρόνια. δ) Η άσκηση αθέμιτου ανταγωνισμού από μια ισχυρή επιχείρηση σε βάρος ασθενέστερων του κλάδου, με σκοπό την εξόντωση και την αποχώρησή τους.

Πρόσεξε:

• Αθέμιτος ανταγωνισμός σημαίνει ανταγωνισμός με μέσα που δεν είναι σύμφωνα με τον νόμο ή τις συναλλακτικές πρακτικές.
• Πραγματικά καθαρά μονοπώλια υπάρχουν πολύ λίγα και είναι κυρίως κρατικά. Η Ε.Ε. επιβάλλει την κατάργηση του μονοπωλιακού χαρακτήρα ακόμη και πολλών από αυτά.

Άσκηση 6

Εκφώνηση. Γιατί υπάρχει τόση αλληλεξάρτηση στη λήψη αποφάσεων μεταξύ των επιχειρήσεων ενός ολιγοπωλιακού κλάδου;

Σκέψη. Η αιτία είναι αριθμητική: λίγες επιχειρήσεις μοιράζονται όλη την αγορά, άρα η καθεμιά είναι μεγάλο κομμάτι της.

Ανάλυση.

• Λίγες επιχειρήσεις ελέγχουν το μεγαλύτερο μέρος της προσφοράς.
• Άρα η κάθε μία κατέχει σημαντικό μερίδιο.
• Συνέπεια: οι ενέργειες της καθεμιάς επηρεάζουν αισθητά τις άλλες.

Ενδεικτική απάντηση. Επειδή στο ολιγοπώλιο ένας μικρός αριθμός επιχειρήσεων ελέγχει όλη ή την περισσότερη προσφορά του προϊόντος. Καθεμιά τους δηλαδή κατέχει σημαντικό μερίδιο της αγοράς, σε αντίθεση με τον πλήρη ανταγωνισμό, όπου η κάθε επιχείρηση παράγει εξαιρετικά μικρό ποσοστό της συνολικής ποσότητας. Έτσι, οι αποφάσεις και οι ενέργειες της καθεμιάς — για την τιμή, την ποσότητα, τη διαφήμιση — έχουν σημαντικές επιπτώσεις στις πωλήσεις των άλλων, οι οποίες αναγκάζονται να αντιδράσουν. Κάθε επιχείρηση επομένως, πριν αποφασίσει, πρέπει να λάβει υπόψη της πώς θα αντιδράσουν οι ανταγωνιστές της. Αυτή η αλληλεξάρτηση αποτελεί το κυριότερο χαρακτηριστικό της μορφής αγοράς του ολιγοπωλίου.

Πρόσεξε:

• Η αλληλεξάρτηση είναι το κυριότερο χαρακτηριστικό του ΟΛΙΓΟΠΩΛΙΟΥ — όχι του μονοπωλιακού ανταγωνισμού. Είναι συχνή παγίδα στα Σωστό/Λάθος.

Άσκηση 7

Εκφώνηση. Σημειώστε με κύκλο το Σ (σωστό) ή το Λ (λάθος): 1. Οι μορφές αγοράς χαρακτηρίζουν τόσο την πλευρά των πωλητών όσο και την πλευρά των αγοραστών. 2. Η κατάταξη των επιχειρήσεων σε διάφορες μορφές αγοράς βασίζεται κυρίως στο κριτήριο του βαθμού ανταγωνισμού που υπάρχει. 3. Το ολιγοπώλιο περιλαμβάνει στοιχεία από τον τέλειο ανταγωνισμό και από το μονοπώλιο. 4. Το μονοψώνιο είναι μορφή αγοράς που χαρακτηρίζει τους πωλητές. 5. Το κυριότερο χαρακτηριστικό του μονοπωλιακού ανταγωνισμού είναι η αλληλεξάρτηση των επιχειρήσεων του κλάδου. 6. Τα φυσικά μονοπώλια έχουν ως κύριο χαρακτηριστικό το ότι το μέσο κόστος παραγωγής τους μειώνεται σημαντικά, καθώς αυξάνεται η ποσότητα του προϊόντος που παράγεται.

Σκέψη. Οι προτάσεις 3 και 5 μεταθέτουν χαρακτηριστικά από τη μία μορφή αγοράς στην άλλη. Ελέγχουμε σε ποια μορφή ανήκει πραγματικά το καθένα.

Ανάλυση.

• 1. Σ — οι μορφές αγοράς χαρακτηρίζουν και τις δύο πλευρές: πωλητές (-πώλιο) και αγοραστές (-ψώνιο).
• 2. Σ — το βασικό κριτήριο κατάταξης είναι ο βαθμός ανταγωνισμού που υπάρχει στον κλάδο.
• 3. Λ — στοιχεία και από τον πλήρη ανταγωνισμό και από το μονοπώλιο περιλαμβάνει ο ΜΟΝΟΠΩΛΙΑΚΟΣ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΣ, όχι το ολιγοπώλιο.
• 4. Λ — το μονοψώνιο χαρακτηρίζει τους ΑΓΟΡΑΣΤΕΣ (ένας μόνο αγοραστής). Των πωλητών είναι το μονοπώλιο.
• 5. Λ — η αλληλεξάρτηση είναι το κυριότερο χαρακτηριστικό του ΟΛΙΓΟΠΩΛΙΟΥ, όχι του μονοπωλιακού ανταγωνισμού.
• 6. Σ — φυσικό μονοπώλιο προκύπτει ακριβώς από το φθίνον μέσο κόστος: η αγορά δεν δικαιολογεί δεύτερη επιχείρηση.

Απάντηση. 1. Σ 2. Σ 3. Λ 4. Λ 5. Λ 6. Σ

Πρόσεξε:

• Τρεις από τις έξι προτάσεις (3, 4, 5) είναι λάθος επειδή μεταφέρουν ένα χαρακτηριστικό σε λάθος μορφή αγοράς. Όταν βλέπεις τέτοια πρόταση, ρώτα: «σε ποια μορφή ανήκει πραγματικά αυτό;».

Άσκηση 8

Εκφώνηση. Σημειώστε με κύκλο τη σωστή απάντηση: 1. Ποιο από τα παρακάτω δεν αποτελεί χαρακτηριστικό του ολιγοπώλιου; α) Η είσοδος νέων επιχειρήσεων είναι κατά κανόνα πολύ δύσκολη. β) Το προϊόν είναι διαφοροποιημένο ή τυποποιημένο. γ) Η επιχείρηση δεν έχει κανένα έλεγχο της τιμής του προϊόντος. δ) Η αλληλεξάρτηση των αποφάσεων των επιχειρήσεων. ε) Γίνεται μεγάλη χρήση διαφήμισης ή άλλων μέσων προώθησης των πωλήσεων. — 2. Ποιος από τους παρακάτω κλάδους είναι πολύ πιθανό να αποτελεί μονοπώλιο; α) Οι ακτοπλοϊκές μεταφορές. β) Η τσιμεντοβιομηχανία. γ) Το χοντρικό εμπόριο. δ) Το σύστημα αποχετεύσεων. — 3. Ποιος από τους παρακάτω κλάδους είναι πολύ πιθανό να αποτελεί ολιγοπώλιο; α) Ο ξενοδοχειακός κλάδος. β) Ο κλάδος παραγωγής χάλυβα. γ) Ο κλάδος παραγωγής οπωροκηπευτικών. δ) Το λιανικό εμπόριο. — 4. Ποιο από τα παρακάτω δεν αποτελεί χαρακτηριστικό του μονοπωλιακού ανταγωνισμού; α) Το προϊόν είναι τυποποιημένο. β) Γίνεται μεγάλη χρήση διαφήμισης ή άλλων μέσων προώθησης των πωλήσεων. γ) Υπάρχουν πολλές επιχειρήσεις στον κλάδο. δ) Η είσοδος και η έξοδος επιχειρήσεων είναι σχετικά εύκολη. ε) Η επιχείρηση έχει κάποιο έλεγχο της τιμής του προϊόντος της.

Σκέψη. Στις «ποιο ΔΕΝ», ελέγχουμε τα χαρακτηριστικά της μορφής αγοράς ένα προς ένα. Στις «ποιος κλάδος», σκεφτόμαστε τον αριθμό των επιχειρήσεων και τα εμπόδια εισόδου.

Ανάλυση.

• 1. γ — στο ολιγοπώλιο οι επιχειρήσεις είναι λίγες και μεγάλες, άρα ΕΧΟΥΝ σημαντικό έλεγχο της τιμής. Το «κανένας έλεγχος της τιμής» είναι χαρακτηριστικό του ΠΛΗΡΟΥΣ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΥ. Τα (α), (β), (δ), (ε) είναι όλα χαρακτηριστικά του ολιγοπωλίου.
• 2. δ — το σύστημα αποχετεύσεων είναι κλασικό φυσικό/κρατικό μονοπώλιο: το βιβλίο το αναφέρει ρητά μαζί με την ηλεκτρική ενέργεια, την ύδρευση και τις τηλεπικοινωνίες. Η τσιμεντοβιομηχανία είναι ολιγοπώλιο, ενώ οι ακτοπλοϊκές μεταφορές και το χοντρικό εμπόριο έχουν πολλές επιχειρήσεις.
• 3. β — ο χάλυβας αναφέρεται ρητά από το βιβλίο ως τυποποιημένο ολιγοπωλιακό προϊόν. Ο ξενοδοχειακός κλάδος και το λιανικό εμπόριο έχουν πολλές επιχειρήσεις (μονοπωλιακός ανταγωνισμός), ενώ τα οπωροκηπευτικά πλησιάζουν τον πλήρη ανταγωνισμό.
• 4. α — στον μονοπωλιακό ανταγωνισμό το προϊόν είναι ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΜΕΝΟ, όχι τυποποιημένο. Ακριβώς η διαφοροποίηση δίνει στην επιχείρηση την περιορισμένη της δύναμη στην τιμή. Τα (β), (γ), (δ), (ε) είναι όλα χαρακτηριστικά του.

Απάντηση. 1. γ 2. δ 3. β 4. α

Πρόσεξε:

• Στην ερώτηση 1, η επιλογή (β) μοιάζει «αόριστη» και δελεάζει: όμως το βιβλίο λέει ρητά ότι οι ολιγοπωλιακές επιχειρήσεις παράγουν είτε τυποποιημένα (χάλυβας, αλουμίνιο, τσιμέντο) είτε διαφοροποιημένα (αυτοκίνητα, τσιγάρα) προϊόντα — άρα είναι σωστό χαρακτηριστικό.