Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 7 (σελ. 102) – ΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 7

Πλήρεις λύσεις και των δεκατριών ερωτήσεων του κεφαλαίου 7 — παρασιτοκτόνα και κατηγορίες, οδοί απορρόφησης, εντομοκτόνα επαφής και υπολειμματικής δράσης, οργανοφωσφορικοί και καρβαμιδικοί εστέρες, χλωριωμένα, πυρεθρίνες, paraquat, ποντικοφάρμακα, περιβαλλοντικές συνέπειες και μέτρα πρόληψης.

Ερώτηση 1 — Τα παρασιτοκτόνα και οι κατηγορίες τους

Ερώτηση: Ερωτήσεις: 1. Ποιες ουσίες ονομάζονται παρασιτοκτόνα και ποιες είναι οι κυριότερες κατηγορίες αυτών;

Απάντηση:

• Ο ορισμός (σελ. 85): με το γενικό όρο παρασιτοκτόνα νοείται σήμερα μία μεγάλη ποικιλία διαφόρων χημικών ουσιών που χρησιμοποιούνται ευρέως για την καταπολέμηση των παρασίτων όπως εντόμων, ακάρεων, μυκήτων, τρωκτικών, ζιζανίων καθώς και των υπόλοιπων παρασίτων, των βλαπτικών για τη γεωργία κυρίως, την κτηνοτροφία, αλλά και τη δημόσια υγεία. Η νεότερη ονομασία (σελ. 85): σε σχετικά πρόσφατη Κοινοτική Οδηγία ο όρος παρασιτοκτόνο έχει αντικατασταθεί με τον όρο φυτοπροστατευτικά προϊόντα.

  Η βάση της ταξινόμησης (σελ. 88): ο πλέον συνήθης τρόπος ταξινόμησης… στηρίζεται στη χρήση για την οποία προορίζονται ή πιο συγκεκριμένα στο είδος του παρασίτου προς το οποίο απευθύνονται. Με τον όρο παράσιτο εννοούμε κάθε ανεπιθύμητη μορφή ζωής. Οι τέσσερις κατηγορίες (σελ. 88): τα εντομοκτόνα, τα μυκητοκτόνα, τα ζιζανιοκτόνα και τα τρωκτικοκτόνα (ποντικοφάρμακα). Οι υποκατηγορίες (σελ. 88): τα κοχλιοκτόνα, τα ακαρεοκτόνα, τα νηματωδοκτόνα τα οποία προορίζονται για την εξολόθρευση ειδικών κατηγοριών παρασίτων.

  Η μεγαλύτερη κατηγορία (σελ. 101): η μεγαλύτερη κατηγορία των παρασιτοκτόνων είναι τα εντομοκτόνα και τα σπουδαιότερα από αυτά είναι οι οργανοφωσφορικοί εστέρες, οι καρβαμιδικοί εστέρες, τα χλωριωμένα εντομοκτόνα, οι πυρεθρίνες.

  Η σημασία τους στην Ελλάδα (σελ. 86): οι δηλητηριάσεις με παρασιτοκτόνα φάρμακα είναι αρκετά συχνές στον ελληνικό χώρο. Τα τελευταία δε χρόνια γίνονται καθημερινά και συχνότερες ιδιαίτερα στις αγροτικές περιοχές.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Με τον γενικό όρο παρασιτοκτόνα νοείται μια μεγάλη ποικιλία χημικών ουσιών που χρησιμοποιούνται ευρέως για την καταπολέμηση των παρασίτων, όπως εντόμων, ακάρεων, μυκήτων, τρωκτικών και ζιζανίων, τα οποία είναι βλαπτικά κυρίως για τη γεωργία και την κτηνοτροφία αλλά και για τη δημόσια υγεία· σε πρόσφατη Κοινοτική Οδηγία ο όρος έχει αντικατασταθεί με τον όρο φυτοπροστατευτικά προϊόντα. Η ταξινόμησή τους στηρίζεται στη χρήση για την οποία προορίζονται, δηλαδή στο είδος του παρασίτου προς το οποίο απευθύνονται, με παράσιτο να εννοείται κάθε ανεπιθύμητη μορφή ζωής. Έτσι διακρίνονται σε τέσσερις κυρίως κατηγορίες: τα εντομοκτόνα, τα μυκητοκτόνα, τα ζιζανιοκτόνα και τα τρωκτικοκτόνα, δηλαδή τα ποντικοφάρμακα. Υπάρχουν και υποκατηγορίες, όπως τα κοχλιοκτόνα, τα ακαρεοκτόνα και τα νηματωδοκτόνα. Μεγαλύτερη κατηγορία είναι τα εντομοκτόνα, με σπουδαιότερα τους οργανοφωσφορικούς εστέρες, τους καρβαμιδικούς εστέρες, τα χλωριωμένα εντομοκτόνα και τις πυρεθρίνες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Οι οδοί απορρόφησης των παρασιτοκτόνων

Ερώτηση: 2. Από ποιες οδούς επιτελείται η απορρόφηση των παρασιτοκτόνων;

Απάντηση:

• Η γενική αρχή (σελ. 87): τα παρασιτοκτόνα απορροφώνται από διάφορες οδούς, η δε οδός απορρόφησης συχνά προσδιορίζει και τον τύπο και την έκταση των τοξικών εκδηλώσεων που θα εμφανισθούν.

  Οι τρεις οδοί (σελ. 87-88) | Οδός | Χαρακτηριστικά | |---|---| | Δέρμα | πολλά παρασιτοκτόνα μπορεί να απορροφηθούν απ' όλα τα σημεία του δέρματος, συμπεριλαμβανομένων των παλαμών και των πελμάτων. Η δερματική επαφή μπορεί να προκαλέσει όχι μόνο τοπικές εκδηλώσεις αλλά και συστηματική δηλητηρίαση· η δερματική είναι η κυρία οδός έκθεσης (επαγγελματική) των αγροτών στα παρασιτοκτόνα· προϋπάρχων ερεθισμός του δέρματος, υπερβολική ζέστη και εφίδρωση προάγουν τη δερματική απορρόφηση, ενώ η δερματίτιδα αποτελεί την περισσότερο συνηθισμένη τοπική εκδήλωση | | Αναπνευστικό | όταν τα παρασιτοκτόνα εφαρμόζονται με τη μορφή αερολυμάτων ή ως αέρια, είναι ιδιαίτερα εύκολο να εισπνευσθούν. Τα παρασιτοκτόνα μπορεί επίσης να προσκολληθούν στα σωματίδια της σκόνης ή στον καπνό του τσιγάρου· εκτός από τους αγρότες και οι ασχολούμενοι με την ανάμιξη και τη συσκευασία των παρασιτοκτόνων διατρέχουν υψηλό κίνδυνο | | Γαστρεντερικό | οφείλεται βασικά στη ρύπανση των χειρών ή της τροφής και στην κατανάλωση αγροτικών προϊόντων ή και νερού που έχει ρυπανθεί από αυτά· και στην περίπτωση ατυχήματος ή απόπειρας αυτοκτονίας ή δηλητηρίασης (φαρμακείας) |

  Ο ρόλος των ιδιοτήτων της ουσίας (σελ. 86): η διαλυτότητα… ενός παρασιτοκτόνου στο νερό προσδιορίζει την ταχύτητα αλλά και την έκταση της απορρόφησής του από το δέρμα, το γαστρεντερικό και το αναπνευστικό σύστημα· η πτητικότητα των παρασιτοκτόνων προσδιορίζει επίσης και το βαθμό επικινδυνότητας λόγω της απορρόφησής τους από το αναπνευστικό.

  Και το προστατευτικό συμπέρασμα (σελ. 100): γι' αυτό απαιτείται πιστή τήρηση των οδηγιών χρήσης και των μέτρων ασφάλειας και σωστή φύλαξη των παρασιτοκτόνων σε χωριστούς χώρους, μακριά από τρόφιμα, μαγειρικά σκεύη, ενδύματα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η απορρόφηση των παρασιτοκτόνων επιτελείται από τρεις οδούς, ενώ η οδός απορρόφησης συχνά προσδιορίζει και τον τύπο και την έκταση των τοξικών εκδηλώσεων. Πρώτη είναι η δερματική: πολλά παρασιτοκτόνα απορροφώνται από όλα τα σημεία του δέρματος, ακόμη και από τις παλάμες και τα πέλματα, και η επαφή μπορεί να προκαλέσει όχι μόνο τοπικές εκδηλώσεις αλλά και συστηματική δηλητηρίαση· η δερματική είναι μάλιστα η κύρια, επαγγελματική οδός έκθεσης των αγροτών, ενώ προϋπάρχων ερεθισμός, υπερβολική ζέστη και εφίδρωση προάγουν την απορρόφηση. Δεύτερη είναι η αναπνευστική, ιδίως όταν τα παρασιτοκτόνα εφαρμόζονται ως αερολύματα ή αέρια, αλλά και όταν προσκολληθούν σε σωματίδια σκόνης ή στον καπνό του τσιγάρου· εδώ υψηλό κίνδυνο διατρέχουν και οι ασχολούμενοι με την ανάμιξη και τη συσκευασία. Και τρίτη είναι η γαστρεντερική, που οφείλεται βασικά στη ρύπανση των χεριών ή της τροφής και στην κατανάλωση αγροτικών προϊόντων ή νερού που έχει ρυπανθεί, αλλά και σε ατύχημα ή απόπειρα αυτοκτονίας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Τα εντομοκτόνα εξ επαφής

Ερώτηση: 3. Τι γνωρίζετε για τα εντομοκτόνα που δρουν εξ επαφής;

Απάντηση:

• Τι είναι (σελ. 89): τα δρώντα εξ επαφής καλούνται και εξολοθρευτικά και προορίζονται για την καταπολέμηση εντόμων, η τροφή των οποίων δεν είναι δυνατόν να «δηλητηριαστεί». Τα έντομα αυτά εξοντώνονται μόνον εφόσον το εντομοκτόνο έλθει σε επαφή με κάποιο μέρος του σώματός τους.

  Οι τρόποι εφαρμογής (σελ. 89) | # | Τρόπος | Περιεχόμενο | |---|---|---| | 1 | απ' ευθείας εφαρμογή | με απ' ευθείας εφαρμογή του εντομοκτόνου στο σώμα του παρασίτου, πράγμα το οποίο επιτυγχάνεται με ψεκασμό ή με επικονίαση | | 2 | εφαρμογή στις επιφάνειες | με την εφαρμογή του εντομοκτόνου στις επιφάνειες επί των οποίων μετακινείται το έντομο. Τα εντομοκτόνα αυτά καλούνται και υπολειμματικής δράσης, επειδή η δραστικότητα του εντομοκτόνου διατηρείται για μεγάλο χρονικό διάστημα μετά την εφαρμογή του λόγω της υψηλής χημικής σταθερότητάς του | | 3 | ρύπανση της ατμόσφαιρας | με τη ρύπανση της ατμόσφαιρας μέσα στην οποία το έντομο ζει και αναπνέει, οπότε η έκθεση γίνεται δι' εισπνοής. Τα εντομοκτόνα επαφής που χρησιμοποιούνται στην περίπτωση αυτή καλούνται και καπνιστικά, εφαρμόζονται δε σε κλειστούς χώρους, αποθήκες, πλοία, κτλ. |

  Η θέση τους στην ταξινόμηση (σελ. 88-89): ο μηχανισμός δράσης των διαφόρων εντομοκτόνων δεν είναι ο ίδιος για όλες τις ουσίες. Έτσι άλλα δρουν μέσω του πεπτικού, εφόσον ληφθούν από του στόματος, άλλα δρουν εξ επαφής, ενώ κάποια άλλα δρουν διασυστηματικά.

  Η αντιδιαστολή με τα εντομοκτόνα του πεπτικού (σελ. 88): εκείνα προορίζονται για την καταπολέμηση εκείνων των εντόμων τα οποία καταναλίσκουν για τη συντήρησή τους φυτικούς ιστούς, η δε εντομοκτονία επιτυγχάνεται με ψεκασμό ή απλή επίθεση των ουσιών αυτών επί των επιφανειών όπου αυτά μεταναστεύουν.

  Το χαρακτηριστικό παράδειγμα (σελ. 89): τα κατσαριδοκτόνα υπάγονται στα εντομοκτόνα επαφής (υπολειμματικής δράσης).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα δρώντα εξ επαφής εντομοκτόνα καλούνται και εξολοθρευτικά και προορίζονται για την καταπολέμηση εντόμων των οποίων η τροφή δεν είναι δυνατόν να δηλητηριαστεί· τα έντομα αυτά εξοντώνονται μόνο εφόσον το εντομοκτόνο έρθει σε επαφή με κάποιο μέρος του σώματός τους. Αυτό επιτυγχάνεται με τρεις τρόπους. Πρώτον, με απευθείας εφαρμογή του εντομοκτόνου στο σώμα του παρασίτου, με ψεκασμό ή επικονίαση. Δεύτερον, με εφαρμογή στις επιφάνειες πάνω στις οποίες μετακινείται το έντομο· τα εντομοκτόνα αυτά καλούνται και υπολειμματικής δράσης, επειδή η δραστικότητά τους διατηρείται για μεγάλο χρονικό διάστημα μετά την εφαρμογή, λόγω της υψηλής χημικής σταθερότητάς τους. Και τρίτον, με ρύπανση της ατμόσφαιρας μέσα στην οποία ζει και αναπνέει το έντομο, οπότε η έκθεση γίνεται δι' εισπνοής· τα εντομοκτόνα αυτά καλούνται καπνιστικά και εφαρμόζονται σε κλειστούς χώρους, αποθήκες και πλοία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα εντομοκτόνων επαφής υπολειμματικής δράσης είναι τα κατσαριδοκτόνα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — Τα εντομοκτόνα υπολειμματικής δράσης

Ερώτηση: 4. Τι γνωρίζετε για τα εντομοκτόνα υπολειμματικής δράσης;

Απάντηση:

• Ο ορισμός (σελ. 89): πρόκειται για εντομοκτόνα επαφής που εφαρμόζονται στις επιφάνειες επί των οποίων μετακινείται το έντομο. Τα εντομοκτόνα αυτά καλούνται και υπολειμματικής δράσης, επειδή η δραστικότητα του εντομοκτόνου διατηρείται για μεγάλο χρονικό διάστημα μετά την εφαρμογή του λόγω της υψηλής χημικής σταθερότητάς του.

  Η αιτία της διάρκειας: η υψηλή χημική σταθερότητα — η ίδια ιδιότητα που χαρακτηρίζει τα χλωριωμένα εντομοκτόνα (σελ. 93): γενικά τα χλωριωμένα εντομοκτόνα είναι χημικές ουσίες αδιάλυτες στο νερό, διαλυτές στους οργανικούς διαλύτες και εμφανίζουν μεγάλη χημική σταθερότητα.

  Το πλεονέκτημα και το τίμημα | | Πλεονέκτημα | Τίμημα | |---|---|---| | για τον χρήστη | μία εφαρμογή προστατεύει για μεγάλο διάστημα | — | | για το περιβάλλον | — | η χημική σταθερότητα των χλωριωμένων εντομοκτόνων και η εύκολη μεταφορά και άθροισή τους κατά μήκος των τροφικών αλυσίδων έχει, ως συνέπεια, την υπολειμματική δράση τους στο περιβάλλον και την αυξημένη και συνεχή πρόσληψή τους από τον άνθρωπο, γεγονός καθοριστικής σημασίας στη διερεύνηση της πιθανής καρκινογόνου δράσης τους (σελ. 93) |

  Τα υπολείμματα στο περιβάλλον (σελ. 99-100): υπολείμματα παρασιτοκτόνων μπορεί να βρεθούν στις τροφές, στο νερό και στον αέρα, ελάχιστα δε από τα προϊόντα αυτά μπορεί να θεωρηθούν απολύτως ασφαλή για τον άνθρωπο. Το πρόβλημα των υπολειμμάτων των εντομοκτόνων αφορά κυρίως τη χρόνια έκθεση. Ειδικότερα, τα χλωριωμένα εντομοκτόνα είναι ανθεκτικά στο περιβάλλον, αποθηκεύονται και συσσωρεύονται σε μεγάλες συγκεντρώσεις στο λιπώδη ιστό του σώματος λόγω της μεγάλης λιποφιλικότητας του μορίου τους. Τα εντομοκτόνα αυτά απεκκρίνονται και από το μητρικό γάλα με αποτέλεσμα την έκθεση των βρεφών σε αυτά μέσω του θηλασμού.

  Η κατάληξη (σελ. 93, 101): στην Ελλάδα η χρήση των περισσοτέρων χλωριωμένων εντομοκτόνων έχει απαγορευθεί εδώ και πολλά χρόνια· λόγω της συσσώρευσής τους στο υποδόριο λίπος και της πιθανής καρκινογόνου δράσης τους, η χρήση τους έχει πλέον απαγορευθεί.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Εντομοκτόνα υπολειμματικής δράσης ονομάζονται τα εντομοκτόνα επαφής που εφαρμόζονται στις επιφάνειες πάνω στις οποίες μετακινείται το έντομο· καλούνται έτσι επειδή η δραστικότητά τους διατηρείται για μεγάλο χρονικό διάστημα μετά την εφαρμογή, λόγω της υψηλής χημικής σταθερότητάς τους. Η ίδια όμως ιδιότητα που τα κάνει αποτελεσματικά δημιουργεί και το βασικό τους πρόβλημα: η χημική σταθερότητα των χλωριωμένων εντομοκτόνων και η εύκολη μεταφορά και άθροισή τους κατά μήκος των τροφικών αλυσίδων έχουν ως συνέπεια την υπολειμματική δράση τους στο περιβάλλον και την αυξημένη και συνεχή πρόσληψή τους από τον άνθρωπο, γεγονός καθοριστικής σημασίας για τη διερεύνηση της πιθανής καρκινογόνου δράσης τους. Τα χλωριωμένα εντομοκτόνα είναι ανθεκτικά στο περιβάλλον, αποθηκεύονται στον λιπώδη ιστό λόγω της μεγάλης λιποφιλικότητάς τους και απεκκρίνονται και από το μητρικό γάλα, εκθέτοντας έτσι και τα βρέφη που θηλάζουν. Γι' αυτό και στην Ελλάδα η χρήση των περισσότερων από αυτά έχει απαγορευθεί εδώ και πολλά χρόνια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 5 — Ο μηχανισμός των οργανοφωσφορικών εστέρων

Ερώτηση: 5. Ποιος είναι ο μηχανισμός της τοξικής δράσης των οργανοφωσφορικών εστέρων;

Απάντηση:

• Ο μηχανισμός (σελ. 89): οι οργανοφωσφορικοί εστέρες ασκούν παρασυμπαθητικομιμητική δράση λόγω της ιδιαίτερα έντονης αντιχολινεστερασικής ενέργειας που εμφανίζουν. Τα εντομοκτόνα αυτά δεσμεύουν το ένζυμο ακετυλοχολινεστεράση των ερυθρών αιμοσφαιρίων και του νευρικού ιστού αλλά και την ψευδοχολινεστεράση του ορού του αίματος. Έτσι σε μία δηλητηρίαση με οργανοφωσφορικούς εστέρες εμφανίζονται μουσκαρινικά, νικοτινικά και συμπτώματα από το ΚΝΣ, λόγω της άθροισης της ενδογενούς ακετυλοχολίνης στο νευρικό ιστό και στις νευρομυικές συνάψεις. Η φυσιολογική λειτουργία που αναστέλλεται (σελ. 90): η αναστολή της ακετυλοχολινεστεράσης, η φυσιολογική αποστολή της οποίας είναι η διάσπαση της ακετυλοχολίνης. Το κατώφλι (σελ. 90): η εκδήλωση των συμπτωμάτων αυτών αρχίζει, όταν τα επίπεδα του ένζυμου αυτού μειωθούν σε ποσοστό κάτω του 20% των ευρισκομένων φυσιολογικά στο αίμα.

  Οι τρεις ομάδες συμπτωμάτων (σελ. 90) | Ομάδα | Εκδηλώσεις | |---|---| | Μουσκαρινικά | πρόδρομα συμπτώματα είναι η ανορεξία και η ναυτία, ακολουθούν δε έμετοι, επιγαστρικό άλγος, διάρροια, εφίδρωση, σιελόρροια, δακρύρροια και γενικά αύξηση των εκκρίσεων. Στη συνέχεια εμφανίζονται μύση, βρογχόσπασμος, δύσπνοια, πνευμονικό οίδημα και χάλαση των σφιγκτήρων | | Νικοτινικά | εκδηλώνονται αρχικά με διέγερση και στη συνέχεια με παράλυση των σκελετικών μυών και τα οποία μπορεί να καταλήξουν σε μυϊκή παράλυση | | Από το ΚΝΣ | εκδηλώνονται αρχικά με διέγερση και στη συνέχεια με καταστολή της λειτουργίας του, η οποία οδηγεί στην κατάργηση των αντανακλαστικών, σε κώμα και σε θάνατο από παράλυση του κέντρου της αναπνοής |

  Η μη αναστρεψιμότητα (σελ. 62): η σύνδεση ενζύμου - φωσφορικών ριζών και η επακόλουθη αναστολή του ενζύμου είναι μη αναστρέψιμες — γι' αυτό απαιτείται η πραλιδοξίμη.

  Η διάγνωση (σελ. 90): στηρίζεται στη λήψη λεπτομερούς ιστορικού, στην επισταμένη κλινική εξέταση και στον εργαστηριακό έλεγχο ο οποίος συνίσταται στον προσδιορισμό της δραστικότητας της ακετυλοχολινεστεράσης στα ερυθρά αιμοσφαίρια και της ψευδοχολινεστεράσης στον ορό του αίματος.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι οργανοφωσφορικοί εστέρες ασκούν παρασυμπαθητικομιμητική δράση, λόγω της ιδιαίτερα έντονης αντιχολινεστερασικής ενέργειας που εμφανίζουν. Δεσμεύουν δηλαδή το ένζυμο ακετυλοχολινεστεράση των ερυθρών αιμοσφαιρίων και του νευρικού ιστού, αλλά και την ψευδοχολινεστεράση του ορού του αίματος, των οποίων η φυσιολογική αποστολή είναι η διάσπαση της ακετυλοχολίνης. Έτσι η ακετυλοχολίνη αθροίζεται στον νευρικό ιστό και στις νευρομυϊκές συνάψεις και εμφανίζονται τρεις ομάδες συμπτωμάτων: μουσκαρινικά, με ανορεξία, ναυτία, εμέτους, διάρροια, εφίδρωση, σιελόρροια, δακρύρροια, μύση, βρογχόσπασμο και πνευμονικό οίδημα· νικοτινικά, με αρχική διέγερση και στη συνέχεια παράλυση των σκελετικών μυών· και συμπτώματα από το κεντρικό νευρικό σύστημα, με διέγερση και έπειτα καταστολή που οδηγεί σε κατάργηση των αντανακλαστικών, κώμα και θάνατο από παράλυση του αναπνευστικού κέντρου. Η εκδήλωση των συμπτωμάτων αρχίζει όταν τα επίπεδα του ενζύμου μειωθούν κάτω από το είκοσι τοις εκατό των φυσιολογικών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 6 — Θεραπεία οργανοφωσφορικών και καρβαμιδικών

Ερώτηση: 6. Ποια είναι η διαφορά στη θεραπεία μίας δηλητηρίασης με οργανοφωσφορικούς εστέρες και μίας δηλητηρίασης με καρβαμιδικούς εστέρες;

Απάντηση:

• Η διαφορά: η πραλιδοξίμη. Το χωρίο (σελ. 93): η θεραπευτική αγωγή στους καρβαμιδικούς περιλαμβάνει ακριβώς τα ίδια μέτρα με τη θεραπευτική αγωγή των δηλητηριάσεων με οργανοφωσφορικούς εστέρες με μόνη διαφορά ότι δεν χορηγείται η πραλιδοξίμη.

  Γιατί (σελ. 93): η πραλιδοξίμη από μόνη της έχει μία ασθενή αλλά σαφή αντιχολινεστερασική δράση, με αποτέλεσμα η ταυτόχρονη παρουσία της να επιτείνει την αντιχολινεστερασική δράση των καρβαμιδικών εστέρων η οποία… είναι αφ' εαυτής ταχύτατα αναστρέψιμη. Έτσι, αν χορηγηθεί πραλιδοξίμη, είναι δυνατό η υγεία του ασθενή να τεθεί σε σημαντικό κίνδυνο.

  Η υποκείμενη βιοχημική διαφορά (σελ. 92): στους καρβαμιδικούς η δέσμευση των χολινεστερασών και η καρβαμυλίωσή τους… είναι ταχύτατα αναστρέψιμες, με αποτέλεσμα τα ένζυμα αυτά να επανενεργοποιούνται εντός λίγων μόνο λεπτών ή ωρών — άρα δεν χρειάζεται φάρμακο για την αναγέννηση του ενζύμου.

  Η κοινή αγωγή (σελ. 90-91) | # | Μέτρο | |---|---| | 1 | διατήρηση της αναπνευστικής λειτουργίας — αναρρόφηση των βρογχικών εκκρίσεων και χορήγηση Ο2 μέσω αναπνευστήρα | | 2 | η καλή οξυγόνωση των ιστών είναι απαραίτητη πριν από τη χορήγηση της ατροπίνης για την αποφυγή πρόκλησης κοιλιακής μαρμαρυγής | | 3 | 2-4 mg θειικής ατροπίνης ενδομυϊκά ή ενδοφλέβια, μέχρις ατροπινισμού | | 4 | χορήγηση διαζεπάμης για την αντιμετώπιση των σπασμών |

  Το ασφαλές κριτήριο ατροπινισμού (σελ. 91): η αναστολή των βρογχικών εκκρίσεων που συνοδεύεται από μυδρίαση και ταχυκαρδία· η ατροπίνη εξουδετερώνει τα μουσκαρινικά συμπτώματα της δηλητηρίασης, όχι όμως τα νικοτινικά ή αυτά από το ΚΝΣ.

  Η χρονική αξία της πραλιδοξίμης στους οργανοφωσφορικούς (σελ. 91): η χρήση του αντιδότου είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική, όταν χορηγηθεί το πρώτο 24ωρο μετά την έναρξη των συμπτωμάτων, ενώ αργότερα μετά 36-48 ώρες δεν έχει θεραπευτική αξία, λόγω της «γήρανσης» του ενζύμου.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η θεραπευτική αγωγή στις δηλητηριάσεις με καρβαμιδικούς εστέρες περιλαμβάνει ακριβώς τα ίδια μέτρα με εκείνη των οργανοφωσφορικών, με μόνη διαφορά ότι δεν χορηγείται η πραλιδοξίμη. Ο λόγος είναι ότι η πραλιδοξίμη από μόνη της έχει μια ασθενή αλλά σαφή αντιχολινεστερασική δράση, οπότε η παρουσία της επιτείνει την αντιχολινεστερασική δράση των καρβαμιδικών εστέρων, η οποία είναι ούτως ή άλλως ταχύτατα αναστρέψιμη, και έτσι η υγεία του ασθενή μπορεί να τεθεί σε σημαντικό κίνδυνο. Η υποκείμενη διαφορά είναι ότι στους καρβαμιδικούς η δέσμευση των χολινεστερασών και η καρβαμυλίωσή τους είναι ταχύτατα αναστρέψιμες και τα ένζυμα επανενεργοποιούνται μέσα σε λίγα λεπτά ή ώρες, οπότε δεν χρειάζεται φάρμακο για την αναγέννησή τους. Κατά τα άλλα, και στις δύο περιπτώσεις προηγείται η διατήρηση της αναπνευστικής λειτουργίας με αναρρόφηση των βρογχικών εκκρίσεων και χορήγηση οξυγόνου, ακολουθεί η χορήγηση δύο έως τεσσάρων χιλιοστογράμμων θειικής ατροπίνης μέχρις ατροπινισμού, και συμπληρωματικά χορηγείται διαζεπάμη για τους σπασμούς.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 7 — Η επικινδυνότητα των χλωριωμένων εντομοκτόνων

Ερώτηση: 7. Πού οφείλεται η επικινδυνότητα των χλωριωμένων εντομοκτόνων;

Απάντηση:

• Οι ιδιότητες που την εξηγούν (σελ. 93): γενικά τα χλωριωμένα εντομοκτόνα είναι χημικές ουσίες αδιάλυτες στο νερό, διαλυτές στους οργανικούς διαλύτες και εμφανίζουν μεγάλη χημική σταθερότητα. Η συνέπεια (σελ. 93): η χημική σταθερότητα των χλωριωμένων εντομοκτόνων και η εύκολη μεταφορά και άθροισή τους κατά μήκος των τροφικών αλυσίδων έχει, ως συνέπεια, την υπολειμματική δράση τους στο περιβάλλον και την αυξημένη και συνεχή πρόσληψή τους από τον άνθρωπο, γεγονός καθοριστικής σημασίας στη διερεύνηση της πιθανής καρκινογόνου δράσης τους.

  Η αλυσίδα της επικινδυνότητας | # | Βήμα | |---|---| | 1 | μεγάλη χημική σταθερότητα → δεν διασπώνται στο περιβάλλον | | 2 | λιποδιαλυτότητα → αποθηκεύονται και συσσωρεύονται σε μεγάλες συγκεντρώσεις στο λιπώδη ιστό του σώματος λόγω της μεγάλης λιποφιλικότητας του μορίου τους (σελ. 100) | | 3 | άθροιση κατά μήκος των τροφικών αλυσίδων → αυξημένη και συνεχή πρόσληψη από τον άνθρωπο | | 4 | απέκκριση από το μητρικό γάλα → έκθεση των βρεφών σε αυτά μέσω του θηλασμού (σελ. 100) | | 5 | πιθανή καρκινογόνος δράση → στα πειραματόζωα έχει αποδειχθεί ότι έχουν καρκινογόνο δράση, δράση η οποία δεν έχει αποδειχθεί για τον άνθρωπο (σελ. 100) |

  Η θετική τους συμβολή (σελ. 93): η ανακάλυψη και η χρήση των χλωριωμένων εντομοκτόνων, χρονολογούμενη κυρίως από την εποχή του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, άνοιξε νέους ορίζοντες στην καταπολέμηση των παρασίτων και συνέβαλε σημαντικά στην πρόοδο της γεωργίας. Ειδικότερα το DDT συνέβαλε στον έλεγχο της ελονοσίας και άλλων ασθενειών που μεταδίδονται με τα έντομα.

  Η κατάληξη (σελ. 93): τα πιο γνωστά χλωριωμένα εντομοκτόνα είναι τα εξής: Lindane, Endosulfan, Aldrin, Dieldrin, DDT κ.ά. Στην Ελλάδα η χρήση των περισσοτέρων χλωριωμένων εντομοκτόνων έχει απαγορευθεί εδώ και πολλά χρόνια.

  Η σύνδεση με το 3ο κεφάλαιο (σελ. 36): οι μη πολικές (λιπόφιλες) ενώσεις όπως το DDT και τα PCBs αποθηκεύονται στο λιπώδη ιστό — και σε περιπτώσεις δίαιτας, όταν το αποθηκευτικό λίπος καταναλώνεται, οι αποθηκευμένες τοξικές ουσίες απελευθερώνονται στην κυκλοφορία.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η επικινδυνότητα των χλωριωμένων εντομοκτόνων οφείλεται στις φυσικοχημικές τους ιδιότητες: είναι αδιάλυτα στο νερό, διαλυτά στους οργανικούς διαλύτες και εμφανίζουν μεγάλη χημική σταθερότητα. Η σταθερότητα αυτή, μαζί με την εύκολη μεταφορά και άθροισή τους κατά μήκος των τροφικών αλυσίδων, έχει ως συνέπεια την υπολειμματική δράση τους στο περιβάλλον και την αυξημένη και συνεχή πρόσληψή τους από τον άνθρωπο, γεγονός καθοριστικής σημασίας για τη διερεύνηση της πιθανής καρκινογόνου δράσης τους. Επιπλέον, λόγω της μεγάλης λιποφιλικότητας του μορίου τους, αποθηκεύονται και συσσωρεύονται σε μεγάλες συγκεντρώσεις στον λιπώδη ιστό του σώματος, ενώ απεκκρίνονται και από το μητρικό γάλα, εκθέτοντας τα βρέφη που θηλάζουν. Στα πειραματόζωα έχει αποδειχθεί καρκινογόνος δράση, η οποία δεν έχει αποδειχθεί για τον άνθρωπο. Παρά τη σημαντική θετική συμβολή τους, όπως του DDT στον έλεγχο της ελονοσίας, η χρήση των περισσότερων από αυτά στην Ελλάδα έχει απαγορευθεί εδώ και πολλά χρόνια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 8 — Οι πυρεθρίνες

Ερώτηση: 8. Τι γνωρίζετε για τις πυρεθρίνες;

Απάντηση:

• Τι είναι (σελ. 93): οι πυρεθρίνες είναι τα φυσικά δραστικά συστατικά του πυρέθρου το οποίο χρησιμοποιείται εδώ και 70 χρόνια ως εντομοκτόνο. Το πύρεθρο είναι φυσικό παράγωγο του φυτού Chrysanthemum. Είναι τελείως ακίνδυνο για τα φυτά, τον άνθρωπο και τα ανώτερα ζώα, γι' αυτό και ενδείκνυται άφοβα για οικιακή χρήση. Τα πυρεθροειδή (σελ. 93): είναι συνθετικές πυρεθρίνες χημικής δομής ανάλογης με τις φυσικές πυρεθρίνες, αλλά τροποποιημένης σύνθεσης, έτσι ώστε τα προϊόντα αυτά να είναι περισσότερο σταθερά στο φυσικό περιβάλλον και κάτω από την επίδραση υγρασίας, θερμοκρασίας, κτλ.

  Η κρίσιμη παρατήρηση για τα εμπορικά σκευάσματα (σελ. 94): τα σκευάσματα που κυκλοφορούν στο εμπόριο με τη μορφή αερολυμάτων ή σπειραμάτων είναι συνήθως μίγματα πυρεθρινών ή πυρεθροειδών και κάποιου οργανοφωσφορικού ή καρβαμιδικού εστέρα μαζί με κάποιο συνεργιστικό παράγοντα, συνήθως piperonyl butoxide. Η τοξικότητα των παραπάνω σκευασμάτων οφείλεται κυρίως στην παρουσία των άλλων εντομοκτόνων που συνυπάρχουν.

  Ο κίνδυνος για ευαισθητοποιημένα άτομα (σελ. 94): ιδιαίτερο πρόβλημα υπάρχει σε ευαισθητοποιημένα στο πύρεθρο άτομα τα οποία είναι δυνατό να εμφανίσουν αλλεργικές αντιδράσεις όπως αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής, ασθματικές κρίσεις και αναφυλακτοειδείς αντιδράσεις ή και ωχρότητα προσώπου, ταχυκαρδία και εφίδρωση.

  Η θεραπεία (σελ. 94): είναι συμπτωματική και συνίσταται στην άμεση πλύση του στομάχου, στη χορήγηση ενεργού άνθρακα, στην οξυγονοθεραπεία ή στην τεχνητή αναπνοή και στη χορήγηση ατροπίνης. Το αναφυλακτικό shock αντιμετωπίζεται με κορτιζόνη κατά τα γνωστά, ενώ η τοπική χρήση της βιταμίνης Ε βοηθάει στην αντιμετώπιση της παραισθησίας που εμφανίζεται συνήθως μετά την επαφή με συνθετικές πυρεθρίνες.

  Τα πιο γνωστά πυρεθροειδή (σελ. 94): Cypermethrin, Deltamethrin, Decamethrin κ.ά.

  Η συνολική εικόνα (σελ. 101): οι πυρεθρίνες είναι εντομοκτόνα με μικρή τοξικότητα που χρησιμοποιούνται κυρίως στο οικιακό περιβάλλον.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι πυρεθρίνες είναι τα φυσικά δραστικά συστατικά του πυρέθρου, το οποίο χρησιμοποιείται εδώ και εβδομήντα χρόνια ως εντομοκτόνο και αποτελεί φυσικό παράγωγο του φυτού Chrysanthemum. Είναι τελείως ακίνδυνες για τα φυτά, τον άνθρωπο και τα ανώτερα ζώα, γι' αυτό και ενδείκνυνται άφοβα για οικιακή χρήση. Τα πυρεθροειδή είναι συνθετικές πυρεθρίνες, χημικής δομής ανάλογης με τις φυσικές αλλά τροποποιημένης σύνθεσης, ώστε να είναι περισσότερο σταθερές στο φυσικό περιβάλλον. Κρίσιμη είναι η παρατήρηση ότι τα σκευάσματα του εμπορίου, με τη μορφή αερολυμάτων ή σπειραμάτων, είναι συνήθως μίγματα πυρεθρινών ή πυρεθροειδών με κάποιον οργανοφωσφορικό ή καρβαμιδικό εστέρα και έναν συνεργιστικό παράγοντα, συνήθως piperonyl butoxide· η τοξικότητα των σκευασμάτων αυτών οφείλεται κυρίως στην παρουσία των άλλων εντομοκτόνων. Ιδιαίτερο πρόβλημα υπάρχει σε ευαισθητοποιημένα στο πύρεθρο άτομα, τα οποία μπορεί να εμφανίσουν αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής, ασθματικές κρίσεις και αναφυλακτοειδείς αντιδράσεις.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 9 — Το ζιζανιοκτόνο paraquat

Ερώτηση: 9. Τι γνωρίζετε για το ζιζανιοκτόνο paraquat;

Απάντηση:

• Η θέση του (σελ. 95): το paraquat είναι το πιο τοξικό από τα χρησιμοποιούμενα σήμερα ζιζανιοκτόνα· ανήκει στις ενώσεις του διπυριδιλίου.

  Η τοξική δράση (σελ. 95) | Μορφή δράσης | Περιεχόμενο | |---|---| | τοπική | τα πυκνά διαλύματά του έχουν έντονη τοπική ερεθιστική και καυστική-διαβρωτική δράση | | συστηματική | εντοπίζεται βασικά στους πνεύμονες· στις πρώτες μέρες της δηλητηρίασης εμφανίζονται ηπατονεφρική ανεπάρκεια και μυοκαρδιακές βλάβες, εφόσον όμως το άτομο επιζήσει δύο έως τρεις εβδομάδες, αναπτύσσεται εκτεταμένη πνευμονική ίνωση που συνήθως οδηγεί σε ασφυκτικό θάνατο |

  Η αντιμετώπιση (σελ. 95) | # | Μέτρο | |---|---| | 1 | η άμεση πρόκληση εμέτου είναι καθοριστικής σημασίας για την έκβαση της δηλητηρίασης· συχνά ο έμετος είναι άμεσος, λόγω του ότι η παρασκευάστρια εταιρία του paraquat έχει προσθέσει στα διαλύματά του ισχυρό εμετικό | | 2 | στη συνέχεια διενεργείται πλύση στομάχου | | 3 | χορηγείται από του στόματος ως προσροφητική ουσία η γη του Fuller ή ο μπεντονίτης μαζί με καθαρτικό. Αν… δεν είναι άμεσα διαθέσιμα, μπορεί να χρησιμοποιηθεί ενεργός άνθρακας ή ακόμη και χώμα για την αδρανοποίηση του paraquat | | 4 | περιτοναϊκή διύλιση ή αιμοδιύλιση… όταν εμφανιστεί νεφρική ανεπάρκεια· εφαρμόζεται ακόμη αιμοδιήθηση μέσω φίλτρων ενεργού άνθρακα, η οποία πρέπει να αρχίσει μέσα στο πρώτο 24ωρο και κατά προτίμηση μέσα στο πρώτο 12ωρο από την κατάποση | | 5 | υποστηρικτική αγωγή — αντιμετώπιση της ηπατονεφρικής και καρδιοαναπνευστικής ανεπάρκειας, χορήγηση αναλγητικών, περιποίηση των εξελκώσεων του στόματος και του οισοφάγου, χορήγηση αντιβιοτικών… και αποφυγή χορήγησης στερεάς τροφής ή χρήσης εργαλείων από του στόματος |

  Η εκλεκτικότητά του (σελ. 87): το paraquat προσβάλλει όλα τα φυτά με τα οποία έρχεται σε επαφή — σε αντίθεση με το 2,4-D που προσβάλλει μόνο τα πλατύφυλλα ζιζάνια. Η αδρανοποίησή του από την τροφή (σελ. 26): η πληρότητα του στομάχου μπορεί να έχει ως συνέπεια, εκτός από την επιβράδυνση της απορρόφησης του τοξικού παράγοντα και την αδρανοποίησή του, όπως χαρακτηριστικά συμβαίνει με το ζιζανιοκτόνο paraquat.

  Η σύγκριση με το diquat (σελ. 96): χρησιμοποιείται στη γεωργία σε μικρότερη έκταση από το paraquat και έχει χαμηλότερη τοξικότητα… η μικρότερη όμως συγγένεια που εμφανίζει για το πνευμονικό παρέγχυμα, δεν οδηγεί στην εμφάνιση πνευμονικής ίνωσης.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το paraquat, ένωση του διπυριδιλίου, είναι το πιο τοξικό από τα χρησιμοποιούμενα σήμερα ζιζανιοκτόνα. Τα πυκνά διαλύματά του έχουν έντονη τοπική ερεθιστική και καυστική-διαβρωτική δράση, ενώ η συστηματική τοξική δράση του εντοπίζεται βασικά στους πνεύμονες: στις πρώτες μέρες εμφανίζονται ηπατονεφρική ανεπάρκεια και μυοκαρδιακές βλάβες, αλλά αν το άτομο επιζήσει δύο έως τρεις εβδομάδες, αναπτύσσεται εκτεταμένη πνευμονική ίνωση, που συνήθως οδηγεί σε ασφυκτικό θάνατο. Καθοριστικής σημασίας για την έκβαση είναι η άμεση πρόκληση εμέτου, ο οποίος συχνά είναι αυτόματος, γιατί η παρασκευάστρια εταιρεία έχει προσθέσει στα διαλύματα ισχυρό εμετικό. Ακολουθεί πλύση στομάχου και χορήγηση από το στόμα προσροφητικής ουσίας, δηλαδή γης του Fuller ή μπεντονίτη μαζί με καθαρτικό, ενώ αν αυτά δεν είναι διαθέσιμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ενεργός άνθρακας ή ακόμη και χώμα. Σε νεφρική ανεπάρκεια εφαρμόζονται περιτοναϊκή διύλιση ή αιμοδιύλιση, καθώς και αιμοδιήθηση μέσω φίλτρων ενεργού άνθρακα, η οποία πρέπει να αρχίσει μέσα στο πρώτο εικοσιτετράωρο και κατά προτίμηση στο πρώτο δωδεκάωρο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 10 — Τα ποντικοφάρμακα

Ερώτηση: 10. Ποιος είναι ο μηχανισμός της τοξικής δράσης των ποντικοφαρμάκων και ποια η θεραπευτική αντιμετώπιση μιας δηλητηρίασης με αυτά;

Απάντηση:

• Ποια είναι (σελ. 96): τα ευρύτερα χρησιμοποιούμενα σήμερα τρωκτικοκτόνα είναι αυτά που εμφανίζουν ισχυρή αντιπηκτική δράση· ανήκουν τα παράγωγα της υδροξυκουμαρίνης (βαρφαρίνη κτλ.) και της ινδανεδιόνης.

  Ο μηχανισμός (σελ. 96): τόσο τα κουμαρινικά παράγωγα, όσο και τα παράγωγα της ινδανεδιόνης αναστέλλουν τη σύνθεση των τεσσάρων παραγόντων της πήξης του αίματος που εξαρτώνται από τη βιταμίνη Κ1, δηλαδή των παραγόντων II (προθρομβίνη), VII (προκονβερτίνη), IX (Christmas) και X (Stuart-Prower). Έτσι η σύνθεση της προθρομβίνης ελαττώνεται και προκαλούνται εκτεταμένες εσωτερικές αιμορραγίες που αποτελούν και την τελική αιτία θανάτου. Παράλληλα επηρεάζεται και η διαπερατότητα των τοιχωμάτων των τριχοειδών αγγείων.

  Η καθυστερημένη εμφάνιση (σελ. 96): τα ποντικοφάρμακα δεν επηρεάζουν τους παράγοντες πήξης που ήδη έχουν συντεθεί, με αποτέλεσμα να απαιτούνται αρκετές ημέρες, ώστε να εμφανισθούν αιμορραγικά φαινόμενα. Τα συμπτώματα (σελ. 96): επίσταξη, αιμόπτυση, αιματουρία, μέλαινα, αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια, διάχυτες εκχυμώσεις κ.ά.· χαρακτηριστικοί ακόμη είναι οι έντονοι κοιλιακοί και οπισθοπεριτοναϊκοί πόνοι λόγω των εσωτερικών αιμορραγιών. Το εργαστηριακό εύρημα (σελ. 97): το πλέον σημαντικό εργαστηριακό εύρημα… είναι η παράταση του χρόνου προθρομβίνης.

  Η θεραπεία (σελ. 97) | Περίπτωση | Αντιμετώπιση | |---|---| | ήπια κατάποση δολώματος | η χορήγηση ενεργού άνθρακα και κάποιου καθαρτικού είναι αρκετή | | δόση > 0,25 mg/kg | ο έμετος ενδείκνυται μέσα στις 2-3 πρώτες ώρες από την κατάποση | | ειδικό αντίδοτο | η βιταμίνη K1 | | ακατάσχετη αιμορραγία | είναι πιθανό να χρειασθεί μετάγγιση αίματος ή πλάσματος | | απώλειες σιδήρου | ενδείκνυται η χορήγηση θειικού σιδήρου | | παρακολούθηση | ο συνεχής έλεγχος του χρόνου προθρομβίνης βοηθάει στην παρακολούθηση της εξέλιξης της δηλητηρίασης |

  Γιατί οι οξείες δηλητηριάσεις είναι σπάνιες (σελ. 96): χρησιμοποιούνται υπό μορφή δολωμάτων που έχουν μικρές περιεκτικότητες δραστικής ουσίας συνήθως της τάξης του 0,5%. Έτσι οξείες δηλητηριάσεις λόγω κατάποσης τέτοιων δολωμάτων είναι σπάνιο να συμβούν· συνήθως μία απλή, εφάπαξ λήψη των ουσιών αυτών, δεν οδηγεί στην εμφάνιση συμπτωμάτων (σελ. 97).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα ευρύτερα χρησιμοποιούμενα σήμερα ποντικοφάρμακα είναι εκείνα με ισχυρή αντιπηκτική δράση, δηλαδή τα παράγωγα της υδροξυκουμαρίνης, όπως η βαρφαρίνη, και της ινδανεδιόνης. Ο μηχανισμός τους είναι ότι αναστέλλουν τη σύνθεση των τεσσάρων παραγόντων πήξης που εξαρτώνται από τη βιταμίνη Κ1, δηλαδή της προθρομβίνης, της προκονβερτίνης και των παραγόντων Christmas και Stuart-Prower· έτσι ελαττώνεται η σύνθεση της προθρομβίνης και προκαλούνται εκτεταμένες εσωτερικές αιμορραγίες, που αποτελούν και την τελική αιτία θανάτου, ενώ παράλληλα επηρεάζεται και η διαπερατότητα των τριχοειδών. Επειδή δεν επηρεάζονται οι παράγοντες πήξης που έχουν ήδη συντεθεί, απαιτούνται αρκετές ημέρες για να εμφανιστούν αιμορραγικά φαινόμενα, όπως επίσταξη, αιμόπτυση, αιματουρία, μέλαινα και διάχυτες εκχυμώσεις, με σημαντικότερο εργαστηριακό εύρημα την παράταση του χρόνου προθρομβίνης. Θεραπευτικά, σε ήπια κατάποση δολώματος αρκεί ο ενεργός άνθρακας με καθαρτικό, ενώ ο έμετος ενδείκνυται μέσα στις δύο με τρεις πρώτες ώρες αν η δόση ξεπερνά τα μηδέν κόμμα είκοσι πέντε χιλιοστόγραμμα ανά κιλό. Ως ειδικό αντίδοτο χρησιμοποιείται η βιταμίνη Κ1, ενώ σε ακατάσχετη αιμορραγία μπορεί να χρειαστεί μετάγγιση αίματος ή πλάσματος και χορήγηση θειικού σιδήρου.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 11 — Οι συνέπειες για το περιβάλλον

Ερώτηση: 11. Ποιες είναι οι ανεπιθύμητες συνέπειες για το περιβάλλον από τη χρήση των παρασιτοκτόνων;

Απάντηση:

• Η αιτία του προβλήματος (σελ. 98): κανένα δεν είναι τόσο εκλεκτικό και τόσο ειδικό στον τρόπο δράσης του, ώστε να είναι τοξικό για ένα μόνο είδος. Επίσης το χρησιμοποιούμενο παρασιτοκτόνο δεν είναι δυνατό να φθάσει αποκλειστικά μόνο στο προς εξολόθρευση είδος, διότι η διασπορά του στο περιβάλλον γίνεται ανεξέλεγκτα.

  Οι συνέπειες κατά κατηγορία (Πίνακας 7.1, σελ. 99) | Κατηγορία | Συνέπειες | |---|---| | Αβιοτικό περιβάλλον | υπολείμματα στον αέρα, στο έδαφος, στο νερό | | Οργανισμοί-στόχοι | εμφάνιση αντοχής | | Φυτά | παρουσία υπολειμμάτων στους ιστούς τους· φυτοτοξικότητα· αλλαγές στη χλωρίδα | | Ζώα | παρουσία υπολειμμάτων στους ιστούς τους· θνησιμότητα και νοσηρότητα άγριων ζώων· αλλαγές στους πληθυσμούς των παρασίτων· αλλαγές στην πανίδα | | Άνθρωπος | παρουσία υπολειμμάτων στους ιστούς του· μακροπρόθεσμες επιδράσεις στην υγεία του· επιβάρυνση υπαρχόντων νοσημάτων | | Τρόφιμα | παρουσία υπολειμμάτων στα φυτικά και ζωικά τρόφιμα· άθροιση παρασιτοκτόνων κατά μήκος των τροφικών αλυσίδων |

  Η ιδιαιτερότητα των παρασιτοκτόνων ως ρυπαντών (σελ. 99): η ρύπανση του περιβάλλοντος από τα παρασιτοκτόνα αποτελεί ένα ξεχωριστό πρόβλημα, αφού, αντίθετα με τους υπόλοιπους ρυπαντές, τα παρασιτοκτόνα βρίσκουν ευρεία χρήση στο περιβάλλον. Υπολείμματα παρασιτοκτόνων μπορεί να βρεθούν στις τροφές, στο νερό και στον αέρα, ελάχιστα δε από τα προϊόντα αυτά μπορεί να θεωρηθούν απολύτως ασφαλή για τον άνθρωπο.

  Οι επιδράσεις στην υγεία (σελ. 97-98): εξετάζονται ως συνέπειες μίας χρόνιας επαγγελματικής έκθεσης και ως μεταγενέστερες ή «μακροπρόθεσμα εμφανιζόμενες» μεταβολές της λειτουργίας των κυττάρων ζώντων οργανισμών· οι τελευταίες μπορεί να οφείλονται σε διαταραχές ενζυμικών συστημάτων, διαταραχές του ανοσοποιητικού συστήματος, επιδράσεις στην αναπαραγωγική ικανότητα, εμβρυοτοξικότητα, τερατογένεση, καρκινογένεση κτλ.

  Και οι δερματικές εκδηλώσεις (σελ. 98): τοπικές διαβρωτικές βλάβες, νεκρωτικές αλλοιώσεις, δερματίτιδα εξ επαφής, αλλεργική δερματίτιδα, φωτοαλλεργική δερματίτιδα, δερματίτιδα των αγροτών, χλωρακμή.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι ανεπιθύμητες συνέπειες οφείλονται στο ότι κανένα παρασιτοκτόνο δεν είναι τόσο εκλεκτικό ώστε να είναι τοξικό μόνο για ένα είδος, ενώ η διασπορά του στο περιβάλλον γίνεται ανεξέλεγκτα. Σύμφωνα με τον σχετικό πίνακα του βιβλίου, οι συνέπειες αφορούν έξι κατηγορίες. Στο αβιοτικό περιβάλλον, με υπολείμματα στον αέρα, στο έδαφος και στο νερό. Στους οργανισμούς-στόχους, με εμφάνιση αντοχής. Στα φυτά, με παρουσία υπολειμμάτων στους ιστούς τους, φυτοτοξικότητα και αλλαγές στη χλωρίδα. Στα ζώα, με υπολείμματα στους ιστούς τους, θνησιμότητα και νοσηρότητα άγριων ζώων, αλλαγές στους πληθυσμούς των παρασίτων και στην πανίδα. Στον άνθρωπο, με υπολείμματα στους ιστούς του, μακροπρόθεσμες επιδράσεις στην υγεία και επιβάρυνση υπαρχόντων νοσημάτων. Και στα τρόφιμα, με υπολείμματα στα φυτικά και ζωικά προϊόντα και άθροιση των παρασιτοκτόνων κατά μήκος των τροφικών αλυσίδων. Η ρύπανση από τα παρασιτοκτόνα αποτελεί ξεχωριστό πρόβλημα, γιατί, αντίθετα με τους υπόλοιπους ρυπαντές, τα παρασιτοκτόνα βρίσκουν ευρεία χρήση στο ίδιο το περιβάλλον.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 12 — Η υπολειμματική δράση των εντομοκτόνων

Ερώτηση: 12. Τι γνωρίζετε για την υπολειμματική δράση των εντομοκτόνων;

Απάντηση:

• Η αρχική έννοια — η επιδιωκόμενη (σελ. 89): εντομοκτόνα υπολειμματικής δράσης ονομάζονται εκείνα που εφαρμόζονται στις επιφάνειες επί των οποίων μετακινείται το έντομο… επειδή η δραστικότητα του εντομοκτόνου διατηρείται για μεγάλο χρονικό διάστημα μετά την εφαρμογή του λόγω της υψηλής χημικής σταθερότητάς του.

  Η δεύτερη όψη — η ανεπιθύμητη (σελ. 99-100): υπολείμματα παρασιτοκτόνων μπορεί να βρεθούν στις τροφές, στο νερό και στον αέρα, ελάχιστα δε από τα προϊόντα αυτά μπορεί να θεωρηθούν απολύτως ασφαλή για τον άνθρωπο. Το πρόβλημα των υπολειμμάτων των εντομοκτόνων αφορά κυρίως τη χρόνια έκθεση.

  Η περίπτωση των χλωριωμένων (σελ. 100): τα χλωριωμένα εντομοκτόνα είναι ανθεκτικά στο περιβάλλον, αποθηκεύονται και συσσωρεύονται σε μεγάλες συγκεντρώσεις στο λιπώδη ιστό του σώματος λόγω της μεγάλης λιποφιλικότητας του μορίου τους. Τα εντομοκτόνα αυτά απεκκρίνονται και από το μητρικό γάλα με αποτέλεσμα την έκθεση των βρεφών σε αυτά μέσω του θηλασμού. Στα πειραματόζωα έχει αποδειχθεί ότι έχουν καρκινογόνο δράση, δράση η οποία δεν έχει αποδειχθεί για τον άνθρωπο.

  Η αλυσίδα υπολειμματικότητας | Στάδιο | Τι συμβαίνει | |---|---| | 1 | υψηλή χημική σταθερότητα — το μόριο δεν διασπάται | | 2 | υπολείμματα στον αέρα, στο έδαφος, στο νερό (Πίνακας 7.1, σελ. 99) | | 3 | παρουσία υπολειμμάτων στα φυτικά και ζωικά τρόφιμα | | 4 | άθροιση παρασιτοκτόνων κατά μήκος των τροφικών αλυσίδων | | 5 | παρουσία υπολειμμάτων στους ιστούς του ανθρώπου και μακροπρόθεσμες επιδράσεις στην υγεία του |

  Η αντίστιξη με τις πυρεθρίνες (σελ. 93): τα πυρεθροειδή σχεδιάστηκαν ώστε να είναι περισσότερο σταθερά στο φυσικό περιβάλλον και κάτω από την επίδραση υγρασίας, θερμοκρασίας, κτλ. από τις φυσικές πυρεθρίνες — δηλαδή η υπολειμματικότητα επιδιώκεται σκόπιμα, με το ανάλογο περιβαλλοντικό τίμημα.

  Το συμπέρασμα (σελ. 100): η υπολειμματική δράση είναι ταυτόχρονα πλεονέκτημα για την αποτελεσματικότητα και μειονέκτημα για την ασφάλεια — γι' αυτό και ένα από τα μέτρα ελέγχου είναι η αντικατάσταση των πλέον επικίνδυνων παρασιτοκτόνων με λιγότερο τοξικά.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η υπολειμματική δράση έχει δύο όψεις. Η πρώτη είναι επιδιωκόμενη: εντομοκτόνα υπολειμματικής δράσης ονομάζονται εκείνα που εφαρμόζονται στις επιφάνειες πάνω στις οποίες μετακινείται το έντομο, και καλούνται έτσι επειδή η δραστικότητά τους διατηρείται για μεγάλο χρονικό διάστημα μετά την εφαρμογή, λόγω της υψηλής χημικής σταθερότητάς τους. Η δεύτερη είναι ανεπιθύμητη: υπολείμματα παρασιτοκτόνων μπορεί να βρεθούν στις τροφές, στο νερό και στον αέρα, και ελάχιστα από τα προϊόντα αυτά μπορούν να θεωρηθούν απολύτως ασφαλή για τον άνθρωπο, ενώ το πρόβλημα αφορά κυρίως τη χρόνια έκθεση. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση των χλωριωμένων εντομοκτόνων, τα οποία είναι ανθεκτικά στο περιβάλλον, αποθηκεύονται και συσσωρεύονται σε μεγάλες συγκεντρώσεις στον λιπώδη ιστό λόγω της μεγάλης λιποφιλικότητάς τους και απεκκρίνονται και από το μητρικό γάλα, εκθέτοντας τα βρέφη μέσω του θηλασμού· στα πειραματόζωα έχει αποδειχθεί καρκινογόνος δράση, που δεν έχει αποδειχθεί για τον άνθρωπο. Η ίδια ιδιότητα λοιπόν είναι ταυτόχρονα πλεονέκτημα για την αποτελεσματικότητα και μειονέκτημα για την ασφάλεια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 13 — Τα μέτρα πρόληψης

Ερώτηση: 13. Αναφέρατε περιληπτικά τα μέτρα που πρέπει να λαμβάνονται για την πρόληψη των δηλητηριάσεων με παρασιτοκτόνα.

Απάντηση:

• Η αφετηρία (σελ. 100): η χρήση των παρασιτοκτόνων μπορεί εύκολα να ελεγχθεί και η πιο πειθαρχημένη και σωστή εφαρμογή τους να περιορίσει σαφώς τις ανεπιθύμητες ενέργειες, άμεσες ή απώτερες.

  Τα πέντε μέτρα (σελ. 100) | # | Μέτρο | |---|---| | 1 | αντικατάσταση των πλέον επικίνδυνων παρασιτοκτόνων με λιγότερο τοξικά, όπου βέβαια αυτό είναι δυνατό | | 2 | ενημέρωση-εκπαίδευση όλων των ατόμων τα οποία έρχονται σε επαφή με τα παρασιτοκτόνα για τον τρόπο δράσης και τους ενδεχόμενους κινδύνους, που μία τέτοια επαφή εγκυμονεί | | 3 | πιστή τήρηση των οδηγιών χρήσης και των μέτρων ασφάλειας τα οποία υποδεικνύονται από τους ειδικούς επιστήμονες-γεωπόνους κατά την εφαρμογή των παρασιτοκτόνων | | 4 | σωστή φύλαξη των παρασιτοκτόνων σε χωριστούς χώρους, μακριά από τρόφιμα, μαγειρικά σκεύη, ενδύματα κτλ. | | 5 | ελεγχόμενη, συνταγογραφούμενη χορήγηση από τους γεωπόνους και τα καταστήματα των γεωργικών φαρμάκων |

  Το κρισιμότερο (σελ. 100): αυτό το τελευταίο ίσως είναι καθοριστικής σημασίας τόσο για την προστασία της δημόσιας υγείας, όσο και για την προστασία του περιβάλλοντος. Υποστηρίζεται ότι τα παρασιτοκτόνα πρέπει να χορηγούνται και να χρησιμοποιούνται όπως ακριβώς και τα φάρμακα από τους γιατρούς για τη θεραπεία διαφόρων παθήσεων. Να χορηγείται δηλαδή το καταλληλότερο παρασιτοκτόνο για κάθε περίπτωση στην ενδεικνυόμενη δοσολογία.

  Γιατί η ενημέρωση είναι τόσο σημαντική (σελ. 101): επειδή η πλειονότητα των δηλητηριάσεων με παρασιτοκτόνα φάρμακα αφορά τυχαία περιστατικά τα οποία οφείλονται σε αμέλεια, αδιαφορία, απροσεξία ή άγνοια των ατόμων εκείνων που χειρίζονται τις ουσίες αυτές, επιβάλλεται η σωστή και υπεύθυνη ενημέρωση των αγροτών, κυρίως, αλλά και του κοινού για την ασφαλή χρήση, διακίνηση και αποθήκευση των παρασιτοκτόνων.

  Γιατί η χωριστή φύλαξη (σελ. 71): γιατί οι δηλητηριάσεις προκαλούνται συχνά από την κατανάλωση φαρμακευτικών ή χημικών ουσιών τις οποίες τα παιδιά δοκιμάζουν από περιέργεια ή η νοικοκυρά χρησιμοποιεί κατά λάθος κατά την παρασκευή του φαγητού λόγω γειτνίασής τους με τα τρόφιμα (για παράδειγμα παραθείο αντί για αλεύρι).

  Και το πλαίσιο (σελ. 86): στις αγροτικές περιοχές… παρατηρείται μία αλόγιστη χρήση, χωρίς μέτρα προστασίας κατά την παρασκευή του ψεκαστικού διαλύματος.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η χρήση των παρασιτοκτόνων μπορεί εύκολα να ελεγχθεί, και η πιο πειθαρχημένη και σωστή εφαρμογή τους περιορίζει σαφώς τις ανεπιθύμητες ενέργειες, άμεσες ή απώτερες. Τα μέτρα που απαιτούνται είναι πέντε. Πρώτον, η αντικατάσταση των πλέον επικίνδυνων παρασιτοκτόνων με λιγότερο τοξικά, όπου αυτό είναι δυνατό. Δεύτερον, η ενημέρωση και εκπαίδευση όλων των ατόμων που έρχονται σε επαφή με τα παρασιτοκτόνα για τον τρόπο δράσης και τους ενδεχόμενους κινδύνους. Τρίτον, η πιστή τήρηση των οδηγιών χρήσης και των μέτρων ασφάλειας που υποδεικνύονται από τους ειδικούς επιστήμονες γεωπόνους. Τέταρτον, η σωστή φύλαξη σε χωριστούς χώρους, μακριά από τρόφιμα, μαγειρικά σκεύη και ενδύματα. Και πέμπτον, η ελεγχόμενη, συνταγογραφούμενη χορήγηση από τους γεωπόνους και τα καταστήματα γεωργικών φαρμάκων· το τελευταίο θεωρείται καθοριστικής σημασίας, αφού υποστηρίζεται ότι τα παρασιτοκτόνα πρέπει να χορηγούνται όπως ακριβώς και τα φάρμακα από τους γιατρούς, δηλαδή το καταλληλότερο για κάθε περίπτωση και στην ενδεικνυόμενη δοσολογία. Η ενημέρωση είναι κρίσιμη, γιατί η πλειονότητα των δηλητηριάσεων αφορά τυχαία περιστατικά που οφείλονται σε αμέλεια, αδιαφορία, απροσεξία ή άγνοια.

Κριτήρια αξιολόγησης: