Λύσεις — Κεφάλαιο 9 (Ερωτήσεις σελ. 124) – ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 9 (Ερωτήσεις σελ. 124)

Απαντήσεις στις 8 ερωτήσεις του κεφαλαίου 9.

Ερώτηση 1 — Αυτοανοσία

Ερώτηση: Τι ονομάζουμε αυτοανοσία;

Απάντηση:

• Μία από τις σπουδαιότερες ιδιότητες του ανοσιακού συστήματος είναι η ικανότητά του να διακρίνει τα «ίδια» (δικά του) από τα «ξένα» αντιγόνα και να μην αντιδρά εναντίον του εαυτού του — η ικανότητα αυτή λέγεται αυτοανοχή. Όταν η αυτοανοχή διασπαστεί, ο οργανισμός οδηγείται σε αυτοανοσία. Αυτοανοσία λοιπόν είναι η ανοσιακή απάντηση του οργανισμού απέναντι σε δικά του αντιγόνα, που οφείλεται σε διακοπή της φυσιολογικής ανοσιακής ανοχής. Μικρού βαθμού αυτοανοσία είναι μέρος της φυσιολογικής ρυθμιστικής δραστηριότητας και δεν βλάπτει· βλάβη προκαλείται όταν αναπτυχθεί υπερβολική αυτοάνοση αντίδραση — παθολογικό γεγονός που λέγεται αυτοάνοση νόσος και χαρακτηρίζεται από παρουσία αυτοαντισωμάτων ή/και αυτοαντιδραστικών λεμφοκυττάρων. Η αιτιολογία είναι πολυπαραγοντική (ανοσολογικοί, γενετικοί-HLA, λοιμογόνοι, ορμονικοί, περιβαλλοντικοί παράγοντες, γήρας) (σελ. 113, 123).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Αυτοανοσία = η ανοσιακή απάντηση του οργανισμού εναντίον δικών του αντιγόνων λόγω διάσπασης της φυσιολογικής αυτοανοχής· όταν είναι υπερβολική → αυτοάνοση νόσος (αυτοαντισώματα, αυτοαντιδραστικά λεμφοκύτταρα).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Κατηγορίες αυτοάνοσων νοσημάτων

Ερώτηση: Ποιες είναι οι δυο κατηγορίες στις οποίες διακρίνονται τα αυτοάνοσα νοσήματα;

Απάντηση:

• Τα αυτοάνοσα νοσήματα διακρίνονται σε (σελ. 114, 120-123):

  1. Οργανοειδικά (ειδικά για ένα όργανο): οι βλάβες εντοπίζονται μόνο σε ένα όργανο και τα αυτοαντισώματα είναι «ειδικά για το όργανο» — αντιδρούν μόνο με συστατικά του. Παραδείγματα (πίν. 9.1): αυτοάνοση θυρεοειδίτιδα Hashimoto, σακχαρώδης διαβήτης τύπου I, αυτοάνοση αιμολυτική αναιμία, αυτοάνοση θρομβοπενική πορφύρα, αυτοάνοση ουδετεροπενία, κακοήθης αναιμία, αυτοάνοση ανδρική στείρωση, βαριά μυασθένεια.
  2. Συστηματικά (μη οργανοειδικά): οι βλάβες εντοπίζονται σε περισσότερα από ένα όργανα και υπάρχουν πολλά αυτοαντισώματα που αντιδρούν με διάφορα όργανα. Λέγονται και «ρευματικά νοσήματα», «νοσήματα του συνδετικού ιστού», «νόσοι του κολλαγόνου» ή «κολλαγονώσεις». Παραδείγματα (πίν. 9.2): συστηματικός ερυθηματώδης λύκος, ρευματοειδής αρθρίτιδα, συστηματική σκληροδερμία, σύνδρομο Sjögren, μικτή νόσος του συνδετικού ιστού, πολυμυοσίτιδα/δερματομυοσίτιδα.

  Υπάρχουν και ενδιάμεσες περιπτώσεις (βλάβη σε ένα όργανο με μη ειδικά αυτοαντισώματα) και συχνά αλληλοεπικάλυψη νοσημάτων.

Σύνοψη: (ενδεικτική) 1. Οργανοειδικά — βλάβη σε ένα όργανο, οργανοειδικά αυτοαντισώματα (Hashimoto, διαβήτης Ι, αιμολυτική αναιμία, μυασθένεια…)· 2. συστηματικά/μη οργανοειδικά — πολλά όργανα, πολλά αυτοαντισώματα (ΣΕΛ, ΡΑ, σκληροδερμία, Sjögren, μικτή νόσος, πολυμυοσίτιδα) — «κολλαγονώσεις».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Κατηγορίες αυτοαντισωμάτων

Ερώτηση: Ποιες είναι οι δυο κατηγορίες στις οποίες διακρίνονται τα αυτοαντισώματα;

Απάντηση:

• Τα αυτοαντισώματα (αντισώματα που δρουν εναντίον των ίδιων των αντιγόνων του οργανισμού) διακρίνονται σε (σελ. 115):

  • α) Αυτοαντισώματα εναντίον «ειδικών αντιγόνων» των οργάνων: αντιδρούν με αντιγόνα που βρίσκονται μόνο σε ένα συγκεκριμένο όργανο — π.χ. αντιθυρεοειδικά (κατά αντιγόνων του θυρεοειδούς), αντιαιμοπεταλιακά (κατά αιμοπεταλίων), κατά ερυθρών (αυτοάνοση αιμολυτική αναιμία), κατά λευκών (ουδετεροπενία).
  • β) Αυτοαντισώματα εναντίον «μη ειδικών αντιγόνων» των οργάνων: αντιδρούν με αντιγόνα που δεν είναι ειδικά για ένα όργανο αλλά βρίσκονται σε όλα τα όργανα και τους ιστούς — π.χ. αντιπυρηνικά αντισώματα (ΑΝΑ), που αντιδρούν με αντιγόνα του πυρήνα όλων των κυττάρων· επίσης ο ρευματοειδής παράγοντας.

  Ο ρόλος τους είναι άλλοτε παθογενετικός και άλλοτε απλώς διαγνωστικός δείκτης· προκαλούν βλάβη με ενεργοποίηση συμπληρώματος/κυτταροτοξικών κυττάρων, με σχηματισμό ανοσοσυμπλεγμάτων ή με τροποποίηση της λειτουργίας των κυττάρων (π.χ. κατά υποδοχέα ινσουλίνης).

Σύνοψη: (ενδεικτική) α) Κατά «ειδικών αντιγόνων» ενός οργάνου (αντιθυρεοειδικά, αντιαιμοπεταλιακά, κατά ερυθρών)· β) κατά «μη ειδικών αντιγόνων» που υπάρχουν σε όλους τους ιστούς (αντιπυρηνικά ΑΝΑ, RF).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — ΑΝΑ — μέθοδος

Ερώτηση: Τι είναι τα αντιπυρηνικά αντισώματα (ANA); Με ποια μέθοδο ανιχνεύονται;

Απάντηση:

• Αντιπυρηνικά αντισώματα (ΑΝΑ) είναι αυτοαντισώματα εναντίον αντιγόνων (συστατικών) του πυρήνα των κυττάρων — δηλαδή εναντίον «μη ειδικών αντιγόνων» που υπάρχουν σε όλα τα κύτταρα. Ανιχνεύονται συχνά στον ορό ασθενών με συστηματικά αυτοάνοσα νοσήματα, γι' αυτό η ανίχνευσή τους έχει μεγάλη σημασία στη διάγνωσή τους (σελ. 115).

  Μέθοδος: σήμερα ευρύτατα ο έμμεσος ανοσοφθορισμός (IIF), που αντικατέστησε πλήρως την ιστορική μέθοδο των κυττάρων λύκου (LE cells, 1948), η οποία ανίχνευε πολύ λιγότερα αντισώματα. Πλεονεκτήματα: ευαισθησία, επαναληψιμότητα, εύκολη εφαρμογή, ανίχνευση μεγάλου εύρους ΑΝΑ. Απαιτεί: α) κατάλληλο υπόστρωμα ως πηγή πυρηνικών αντιγόνων (καλλιέργειες κυττάρων Hep-2 — επιθηλιακά καρκίνου λάρυγγα, KB στοματοφάρυγγα, αμνιακά, ή τομές ήπατος-νεφρού ποντικού), β) τον εξεταζόμενο ορό με θετικό και αρνητικό μάρτυρα, γ) αντι-ανθρώπινη ανοσοσφαιρίνη σεσημασμένη με φθοριόχρωμα, δ) μικροσκόπιο ανοσοφθορισμού. Σε θετικό αποτέλεσμα παρατηρούνται τύποι φθορισμού του πυρήνα: διάχυτος/ομοιογενής, περιφερικός, στικτός, πυρηνιδίου, αντικεντρομεριδιακός, κυτταροπλασματικός, μικτός (φωτ. 9.1) (σελ. 116).

Σύνοψη: (ενδεικτική) ΑΝΑ = αυτοαντισώματα κατά συστατικών του πυρήνα των κυττάρων, συχνά σε συστηματικά αυτοάνοσα· ανιχνεύονται με έμμεσο ανοσοφθορισμό (IIF) σε υπόστρωμα Hep-2/KB κυττάρων με φθορίζουσα αντι-ανθρώπινη ανοσοσφαιρίνη (τύποι φθορισμού: ομοιογενής, περιφερικός, στικτός, πυρηνιδίου, αντικεντρομεριδιακός, κυτταροπλασματικός)· αντικατέστησε τα LE cells.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 5 — Θετικά ΑΝΑ

Ερώτηση: Σε ποια νοσήματα παρατηρούνται θετικά ΑΝΑ;

Απάντηση:

• Θετικά ΑΝΑ ανιχνεύονται (πίν. 9.3-9.4, σελ. 116-117):

  • Α. Συστηματικά (μη οργανοειδικά) αυτοάνοσα νοσήματα: συστηματικός ερυθηματώδης λύκος (96-99%), μικτή νόσος συνδετικού ιστού (95-100%), σύνδρομο Sjögren (72-85%), συστηματική σκληροδερμία (40-88%), ρευματοειδής αρθρίτιδα (24-55%), πολυμυοσίτιδα/δερματομυοσίτιδα.
  • Β. Λοιμώδη νοσήματα: λέπρα, φυματίωση, ηπατίτιδα, λοιμώδης μονοπυρήνωση, ελονοσία, χρόνια αποστήματα.
  • Γ. Νεοπλασίες: λευχαιμία, λέμφωμα, μελάνωμα.
  • Δ. Άλλες παθήσεις: χρόνια ενεργός ηπατίτιδα, αυτοάνοση θυρεοειδίτιδα, φαρμακευτικός λύκος.
  • Ακόμη και μικρό ποσοστό υγιών ατόμων, κυρίως μεγάλης ηλικίας.

  Στα μη αυτοάνοσα οι τίτλοι είναι κατά κανόνα χαμηλότεροι· υψηλοί τίτλοι ΑΝΑ παρατηρούνται κυρίως στον ΣΕΛ, και η απουσία θετικών ΑΝΑ αποτελεί σοβαρό στοιχείο κατά της διάγνωσης του ΣΕΛ.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Συστηματικά αυτοάνοσα (ΣΕΛ 96-99%, μικτή νόσος, Sjögren, σκληροδερμία, ΡΑ, πολυμυοσίτιδα), λοιμώδη (λέπρα, φυματίωση, ηπατίτιδα, μονοπυρήνωση, ελονοσία), νεοπλασίες (λευχαιμία, λέμφωμα, μελάνωμα), άλλες (χρόνια ενεργός ηπατίτιδα, θυρεοειδίτιδα, φαρμακευτικός λύκος), λίγοι υγιείς ηλικιωμένοι — υψηλοί τίτλοι κυρίως στον ΣΕΛ.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 6 — Ταξινόμηση ΑΝΑ

Ερώτηση: Πώς ταξινομούνται τα ΑΝΑ;

Απάντηση:

• Τα αντιπυρηνικά αντισώματα ταξινομούνται σε (σελ. 119, 123):
  1. Αντισώματα έναντι νουκλεϊνικών οξέων (αντι-DNA): σημαντικότερα τα αντισώματα έναντι του DNA διπλής έλικας, που έχουν μεγάλη διαγνωστική σημασία γιατί είναι χαρακτηριστικά του συστηματικού ερυθηματώδους λύκου (ορολογικός δείκτης — θετικά σε υψηλούς τίτλους → διάγνωση ΣΕΛ).
  2. Αντισώματα έναντι ιστονών: θετικά σε διάφορα αυτοάνοσα νοσήματα (και στον φαρμακευτικό λύκο).
  3. Αντισώματα έναντι μικρών πυρηνικών και κυτταροπλασματικών πρωτεϊνών (αντι-ΕΝΑ): τα κυριότερα είναι έναντι των nRNP, Sm, Ro, La, Scl-70· θετικά σε διάφορα αυτοάνοσα — ιδιαίτερο ενδιαφέρον τα αντι-Sm (ΣΕΛ, μεγάλη διαγνωστική σημασία) και τα αντι-Scl-70 (διάχυτη σκληροδερμία, 70-75% των ασθενών, ορολογικός δείκτης). Ανιχνεύονται ευρύτατα στα ανοσολογικά εργαστήρια (π.χ. Ouchterlony, ELISA).

Σύνοψη: (ενδεικτική) 1. Αντι-DNA (σημαντικότερα αντι-dsDNA — χαρακτηριστικά ΣΕΛ), 2. αντι-ιστονών, 3. αντι-ΕΝΑ (nRNP, Sm, Ro, La, Scl-70 — αντι-Sm στον ΣΕΛ, αντι-Scl-70 στη διάχυτη σκληροδερμία).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 7 — Αντι-DNA

Ερώτηση: Ποια είναι τα σημαντικότερα αντι-DNA αντισώματα και ποια η σημασία τους;

Απάντηση:

• Από τα αντισώματα έναντι νουκλεϊνικών οξέων (αντι-DNA), σημαντικότερα είναι τα αντισώματα έναντι του DNA διπλής έλικας (αντι-dsDNA). Σημασία: έχουν μεγάλη διαγνωστική σημασία γιατί είναι χαρακτηριστικά για τον Συστηματικό Ερυθηματώδη Λύκο (ΣΕΛ) — απαντώνται στους ασθενείς με ΣΕΛ και θεωρούνται σημαντικός ορολογικός δείκτης της νόσου: αν βγουν θετικά, ιδιαίτερα σε υψηλούς τίτλους, τίθεται η διάγνωση του ΣΕΛ. Μαζί με τα αντι-Sm «εμφανίζονται αποκλειστικά στη νόσο αυτή και η ανίχνευσή τους βάζει τη σφραγίδα του ΣΕΛ». Επιπλέον, στην έξαρση της νόσου παρατηρείται αύξηση των αντι-DNA αντισωμάτων (με παράλληλη ελάττωση του συμπληρώματος του ορού), οπότε χρησιμεύουν και στην παρακολούθηση της δραστηριότητας της νόσου (σελ. 119, 121, 123).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα αντισώματα έναντι DNA διπλής έλικας (αντι-dsDNA): χαρακτηριστικά-διαγνωστικά του ΣΕΛ (ορολογικός δείκτης — υψηλοί τίτλοι = διάγνωση), αυξάνονται στην έξαρση της νόσου (με ↓ συμπληρώματος).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 8 — Αντι-Sm

Ερώτηση: Σε ποια νόσο ανιχνεύονται τα αντι-Sm αντισώματα;

Απάντηση:

• Τα αντι-Sm αντισώματα (από τα αντι-ΕΝΑ — αντισώματα έναντι μικρών πυρηνικών πρωτεϊνών) ανιχνεύονται στον Συστηματικό Ερυθηματώδη Λύκο (ΣΕΛ). Η ανεύρεσή τους στον ορό ενός ασθενούς έχει μεγάλη διαγνωστική σημασία και προσφέρει πολύτιμη βοήθεια στον καθορισμό της διάγνωσης του ΣΕΛ: μαζί με τα αντισώματα έναντι διπλής έλικας DNA θεωρούνται χαρακτηριστικά για τον ΣΕΛ — «εμφανίζονται αποκλειστικά στη νόσο αυτή και η ανίχνευσή τους βάζει τη σφραγίδα του ΣΕΛ» (σελ. 119, 121).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στον Συστηματικό Ερυθηματώδη Λύκο (ΣΕΛ) — χαρακτηριστικά-ειδικά της νόσου, «σφραγίδα» της διάγνωσης μαζί με τα αντι-dsDNA.

Κριτήρια αξιολόγησης: