Λύσεις — Κεφάλαιο 7 (Ερωτήσεις σελ. 106) – ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 7 (Ερωτήσεις σελ. 106)

Απαντήσεις στις 9 ερωτήσεις σύντομης απάντησης (Α — το βιβλίο αριθμεί 1-8 και 10) και την πολλαπλής επιλογής (Β) του κεφαλαίου 7.

Ερώτηση Α1 — Ιστοσυμβατότητα

Ερώτηση: Τι σημαίνει ο όρος ιστοσυμβατότητα;

Απάντηση:

• Ιστοσυμβατότητα είναι ο βαθμός στον οποίο συνταυτίζονται τα αντιγόνα των ιστών ενός ατόμου με τα αντιγόνα των ιστών ενός άλλου ατόμου. Με τη λογική της μεταμόσχευσης: ο βαθμός αντιγονικής ομοιότητας μεταξύ των ιστών του δέκτη και των ιστών του δότη, ώστε να έχουμε τη μικρότερη δυνατή αντίδραση του ανοσολογικού συστήματος του δέκτη εναντίον των ιστών του δότη. Τα αντιγόνα που σχετίζονται με το «ταίριασμα» των ιστών ονομάζονται αντιγόνα ιστοσυμβατότητας (HLA) — συγκεκριμένα πρωτεϊνικά μόρια της επιφάνειας των κυττάρων που διαφέρουν από άτομο σε άτομο (εκτός γενετικά ταυτόσημων) και αποτελούν στοιχεία ταυτότητας, σαν δακτυλικά αποτυπώματα. Όσο πιο όμοιο είναι το γενετικό υλικό δύο ατόμων, τόσο πιο όμοια τα αντιγόνα τους, αφού η σύσταση κάθε πρωτεΐνης κωδικοποιείται στα γονίδια (σελ. 96-98, 105).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ιστοσυμβατότητα = ο βαθμός αντιγονικής ομοιότητας (ταύτισης των αντιγόνων ιστοσυμβατότητας HLA) μεταξύ των ιστών δέκτη και δότη, ώστε η αντίδραση του δέκτη κατά του μοσχεύματος να είναι η ελάχιστη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση Α2 — Ανοσολογική ανοχή

Ερώτηση: Τι είναι η ανοσολογική ανοχή;

Απάντηση:

• Ανοσολογική ανοχή είναι το φαινόμενο (υπό φυσιολογικές συνθήκες) κατά το οποίο ο οργανισμός δεν κινητοποιείται εναντίον των αντιγόνων που υπάρχουν στα ίδια τα δικά του συστατικά — τα θεωρεί οικεία, όχι ξένα. Αποκτάται στη διάρκεια της εμβρυϊκής ζωής, όταν αναπτύσσεται το ανοσολογικό σύστημα: τα αναπτυσσόμενα κύτταρα του συστήματος που ευαισθητοποιούνται, μέσω των υποδοχέων της μεμβράνης τους, με αντιγόνα του ίδιου του οργανισμού παροπλίζονται και εξαλείφονται. Χάρη στην ανοχή, ένα αυτομόσχευμα ή ισομόσχευμα γίνεται αποδεκτό. Όταν η ανοσολογική ανοχή διαταράσσεται, το σύστημα αναγνωρίζει την αντιγονικότητα δικών του συστατικών σαν να ήταν ξένα και στρέφεται εναντίον τους → αυτοάνοσα νοσήματα (κεφ. 9, όπου λέγεται «αυτοανοχή») (σελ. 96).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ανοσολογική ανοχή = η μη κινητοποίηση του ανοσολογικού συστήματος εναντίον των αντιγόνων των δικών του συστατικών· αποκτάται στην εμβρυϊκή ζωή με εξάλειψη των αυτοαντιδρώντων κυττάρων· η διαταραχή της δίνει αυτοάνοσα νοσήματα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση Α3 — Μόσχευμα από τυχαίο άτομο

Ερώτηση: Τι θα συμβεί αν δεχθούμε ένα μόσχευμα από τυχαίο άτομο που δεν έχουμε καμιά γενετική ομοιότητα;

Απάντηση:

• Αν δεχθούμε μόσχευμα από άλλο άτομο με το οποίο δεν έχουμε σαφή γενετική ομοιότητα (όχι εξ αίματος συγγενής), υπάρχει μεγάλη πιθανότητα το ανοσολογικό σύστημα να εξαπολύσει επίθεση στο μόσχευμα, αφού θα αναγνωρίσει τα αντιγόνα ιστοσυμβατότητας (HLA) των ιστών του, που είναι διαφορετικά από τα δικά μας — τις περισσότερες πρωτεΐνες της μεμβράνης των κυττάρων του μοσχεύματος τις γνωρίζει (είναι κοινές), αλλά τα μόρια HLA (κυρίως HLA-A, HLA-B και HLA-DR) θα τα αναγνωρίσει ως «ξένα» και θα κινητοποιήσει τους ειδικούς μηχανισμούς (αντισώματα, ευαισθητοποιημένα Τ-λεμφοκύτταρα) μόνο εναντίον τους. Το αποτέλεσμα είναι η απόρριψη του μοσχεύματος — η καταστροφή του από την ανοσολογική αντίδραση (άμεση, επιταχυνόμενη ή χρόνια). Γι' αυτό πριν τη μεταμόσχευση γίνεται έλεγχος ομάδων αίματος, ταυτοποίηση HLA, δοκιμασία διασταύρωσης, και χορηγούνται ανοσοκατασταλτικά (σελ. 96-98, 103).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το ανοσολογικό σύστημα θα αναγνωρίσει ως ξένα τα διαφορετικά αντιγόνα ιστοσυμβατότητας (HLA) των κυττάρων του μοσχεύματος και θα επιτεθεί → απόρριψη (καταστροφή) του μοσχεύματος, εκτός αν προηγηθεί έλεγχος συμβατότητας και ανοσοκαταστολή.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση Α4 — Περιοχή κωδικοποίησης

Ερώτηση: Σε ποια περιοχή κωδικοποιούνται τα αντιγόνα ιστοσυμβατότητας και πώς ονομάζεται αυτή;

Απάντηση:

• Τα γονίδια που κωδικοποιούν τα αντιγόνα ιστοσυμβατότητας βρίσκονται σε ορισμένη περιοχή στο βραχύ σκέλος του χρωματοσώματος 6 (εικ. 7.2). Η περιοχή ονομάστηκε αρχικά HLA περιοχή (από τα αρχικά Human Leucocyte Antigens — Αντιγόνα Λευκοκυττάρων του Ανθρώπου, επειδή το πρώτο τέτοιο αντιγόνο περιγράφηκε στο λευκοκύτταρο) και σήμερα ονομάζεται Μείζον Σύστημα Ιστοσυμβατότητας ή Μείζον Σύμπλεγμα Ιστοσυμβατότητας — MHC (Major Histocompatibility Complex). Ο όρος HLA εξακολουθεί να χρησιμοποιείται για τα αντιγόνα, ενώ ο όρος MHC κυρίως για τη γονιδιακή αντιπροσώπευσή τους. Στην περιοχή υπάρχουν τρεις τάξεις γονιδίων: τάξη I (HLA-A, HLA-B, HLA-C), τάξη II ή περιοχή D (HLA-DR, HLA-DP, HLA-DQ) και τάξη III (ανάμεσά τους — όχι αντιγόνα ιστοσυμβατότητας αλλά άλλες πρωτεΐνες, π.χ. συστατικά του συμπληρώματος C2, C4, παράγοντας Β). Τα γονίδια παρουσιάζουν μεγάλο πολυμορφισμό και εκφράζονται συγκυρίαρχα (και τα δύο αλληλόμορφα, από κάθε γονέα) (σελ. 98-99).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στο βραχύ σκέλος του χρωματοσώματος 6· περιοχή HLA (Human Leucocyte Antigens), σήμερα Μείζον Σύστημα/Σύμπλεγμα Ιστοσυμβατότητας MHC, με τάξεις γονιδίων I (A, B, C), II (DR, DP, DQ) και III (C2, C4, B).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση Α5 — Θέση HLA τάξης I – II

Ερώτηση: Σε ποια κύτταρα υπάρχουν τα HLA αντιγόνα τάξης I και σε ποια τα τάξης II;

Απάντηση:

• • HLA τάξης I: σε όλα τα εμπύρηνα κύτταρα του σώματος αλλά και στα αιμοπετάλια — τα ώριμα ερυθροκύτταρα δεν διαθέτουν HLA. Η αναλογία δεν είναι ομοιόμορφη: πλούσια είναι τα κύτταρα του ανοσολογικού συστήματος και τα αιμοπετάλια, και από τα όργανα κυρίως ο σπλήνας, καθώς και οι πνεύμονες, το ήπαρ, το έντερο, η καρδιά και οι νεφροί· ελάχιστα έχουν ο κερατοειδής χιτώνας του ματιού, ο εγκέφαλος και το πάγκρεας (εξωκρινής μοίρα) — γι' αυτό π.χ. ο κερατοειδής μεταμοσχεύεται εύκολα.
  • HLA τάξης II: κυρίως σε όλα τα ανοσοδραστικά κύτταρα — μακροφάγα, ενεργοποιημένα Τ-λεμφοκύτταρα και κυρίως στα Β-λεμφοκύτταρα (σελ. 100, 105).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τάξη I: σε όλα τα εμπύρηνα κύτταρα και τα αιμοπετάλια (όχι ώριμα ερυθρά· πλούσια σπλήνας-ανοσοκύτταρα, ελάχιστα κερατοειδής-εγκέφαλος-πάγκρεας)· τάξη II: στα ανοσοδραστικά κύτταρα (μακροφάγα, ενεργοποιημένα Τ, κυρίως Β-λεμφοκύτταρα).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση Α6 — Ρόλος HLA στη ρύθμιση

Ερώτηση: Ποιος είναι ο ρόλος των HLA αντιγόνων στη ρύθμιση της ανοσολογικής αντίδρασης;

Απάντηση:

• Τα αντιγόνα ιστοσυμβατότητας ρυθμίζουν την ανοσολογική αντίδραση μέσω του φαινομένου του MHC περιορισμού: για να διεγερθεί ένα Τ-λεμφοκύτταρο από μια αντιγονική ουσία δεν αρκεί απλά η παρουσίασή της από το αντιγονοπαρουσιαστικό κύτταρο — η αναγνώριση πρέπει να γίνει πάντα σε συνδυασμό με κάποιο αντιγόνο του MHC. Το Τ-λεμφοκύτταρο δεν αναγνωρίζει ένα ελεύθερο πρωτεϊνικό μόριο αντιγόνου αλλά πάντα σε συνδυασμό με μόριο HLA· το σημείο του HLA που αναγνωρίζεται μαζί με το αντιγόνο λέγεται περιοριστικό στοιχείο ή ιστότοπος. Έτσι τα HLA αποτελούν ένα σύστημα που εκθέτει τα αντιγονικά μόρια στα Τ-λεμφοκύτταρα: τα βοηθητικά Τ (CD4) αναγνωρίζουν τα αντιγόνα μέσω των HLA τάξης II, ενώ τα CD8 (κυτταροτοξικά/κατασταλτικά) μέσω των HLA τάξης I (εικ. 7.5). Αντίθετα, τα HLA ενός μοσχεύματος αναγνωρίζονται απευθείας, χωρίς παρουσίαση με τα δικά μας HLA (σελ. 100-101, 103, 105).

Σύνοψη: (ενδεικτική) MHC περιορισμός: το Τ-λεμφοκύτταρο αναγνωρίζει το αντιγόνο μόνο σε συνδυασμό με μόριο HLA του αντιγονοπαρουσιαστικού κυττάρου (ιστότοπος) — CD4 μέσω τάξης II, CD8 μέσω τάξης I· τα HLA είναι το σύστημα έκθεσης των αντιγόνων στα Τ-κύτταρα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση Α7 — HLA και μεταμοσχεύσεις

Ερώτηση: Ποια είναι η σημασία των HLA αντιγόνων για τις μεταμοσχεύσεις οργάνων και ιστών;

Απάντηση:

• Τα HLA μπορούν να αποτελέσουν στόχο ανοσολογικής αντίδρασης από οργανισμό που διαθέτει διαφορετικά μόρια HLA· η ανοσολογική αντίδραση στα HLA είναι η κύρια αιτία απόρριψης ενός μεταμοσχευμένου ιστού ή οργάνου — τα HLA-A και HLA-B (τάξη I) και HLA-DR (τάξη II) είναι τα κύρια αντιγόνα που αναγνωρίζει ο δέκτης (μείζονα αντιγόνα μεταμόσχευσης). Το επιθυμητό αποτέλεσμα είναι η «αποδοχή» του μοσχεύματος· αν ο δότης έχει τελείως διαφορετικά HLA, η αντίδραση του δέκτη στρέφεται εναντίον του μοσχεύματος και το καταστρέφει (απόρριψη — άμεση, επιταχυνόμενη, χρόνια). Άρα η συμβατότητα στα HLA μεταξύ δέκτη και δότη είναι απαραίτητη και η ταυτοποίηση των HLA για έλεγχο της συμβατότητας των ιστών είναι απαραίτητη για την επιτυχία της μεταμόσχευσης. Ο έλεγχος πριν τη μεταμόσχευση περιλαμβάνει: Α) συμβατότητα ομάδων αίματος, Β) ταυτοποίηση HLA (κυρίως περιοχές B και DR), Γ) δοκιμασία διασταύρωσης για προσχηματισμένα αντισώματα του δέκτη κατά των HLA του δότη, Δ) ανοσολογικό έλεγχο του δέκτη. Μαζί με τις χειρουργικές τεχνικές και τα ανοσοκατασταλτικά, ο προσδιορισμός της συμβατότητας βελτίωσε την επιτυχία των μεταμοσχεύσεων (νεφρός, ήπαρ, καρδιά, πάγκρεας, πνεύμονες, μυελός οστών, κερατοειδής, δέρμα) (σελ. 102-105).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η αντίδραση στα HLA (A, B, DR — μείζονα αντιγόνα μεταμόσχευσης) είναι η κύρια αιτία απόρριψης· η HLA συμβατότητα δέκτη-δότη και η ταυτοποίηση HLA (κυρίως B, DR) με έλεγχο ομάδων αίματος, διασταύρωση και ανοσολογικό έλεγχο είναι απαραίτητες για την επιτυχία της μεταμόσχευσης.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση Α8 — Απόρριψη μοσχεύματος

Ερώτηση: Τι είναι η απόρριψη ενός μοσχεύματος;

Απάντηση:

• Απόρριψη ενός μοσχεύματος είναι η καταστροφή του μοσχεύματος από την ανοσολογική αντίδραση του δέκτη σε αυτό — το ανεπιθύμητο συμβάν μετά από μεταμόσχευση, όταν το ανοσολογικό σύστημα του δέκτη αναγνωρίσει ως ξένα τα αντιγόνα ιστοσυμβατότητας (και άλλα αντιγόνα) του μοσχεύματος. Υπάρχουν τρεις τύποι (σελ. 103):
  1. Άμεση απόρριψη: λίγα λεπτά μετά τη δίοδο αίματος στο μόσχευμα, κατά την επέμβαση· οφείλεται σε προϋπάρχοντα αντισώματα στον ορό του δέκτη κατά μη HLA αντιγόνων (ομάδας αίματος, ενδοθηλίου των αγγείων του δότη).
  2. Επιταχυνόμενη απόρριψη: μέσα σε έναν μήνα· οφείλεται σε ευαισθητοποιημένα Τ-λεμφοκύτταρα που «επιτίθενται» και καταστρέφουν σταδιακά το μόσχευμα — τυπική αντίδραση κυτταρικής ανοσίας (υπερευαισθησία τύπου IV).
  3. Χρόνια απόρριψη: αργά, σε μήνες ή χρόνια, ως προοδευτική επιδείνωση της λειτουργίας του οργάνου· συμμετέχει η χυμική ή/και η κυτταρική ανοσία.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Απόρριψη = καταστροφή του μοσχεύματος από την ανοσολογική αντίδραση του δέκτη· τύποι: άμεση (λεπτά, προϋπάρχοντα αντισώματα κατά μη HLA — ομάδες αίματος, ενδοθήλιο), επιταχυνόμενη (≤ 1 μήνα, ευαισθητοποιημένα Τ-κύτταρα), χρόνια (μήνες-χρόνια, χυμική/κυτταρική).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση Α10 — Πρακτικές εφαρμογές HLA

Ερώτηση: Ποιες συγκεκριμένες πρακτικές εφαρμογές έχει η ταυτοποίηση των HLA αντιγόνων;

Απάντηση:

• Οι πρακτικές εφαρμογές των αντιγόνων ιστοσυμβατότητας είναι (σελ. 102-105):
  1. Οι μεταμοσχεύσεις ιστών και οργάνων: ταυτοποίηση HLA δότη-δέκτη (κυρίως B, DR) για έλεγχο συμβατότητας και αποφυγή απόρριψης — νεφρός, ήπαρ, καρδιά, πάγκρεας, πνεύμονες, μυελός των οστών, κερατοειδής, δέρμα.
  2. Η σχέση τους με ορισμένα νοσήματα: η παρουσία ορισμένων HLA σχετίζεται με αυξημένη πιθανότητα (σχετικό κίνδυνο) εμφάνισης νοσημάτων, π.χ. HLA-B27 — αγκυλοποιητική σπονδυλίτιδα (Σ.Κ. 87), DR2 — ναρκοληψία (135), σύνδρομο Goodpasture (16), DR3 — κοιλιοκάκη (15), νόσος Addison, DR4 — πέμφιγα (14), B47 — συγγενής υπερπλασία επινεφριδίων, B5 — νόσος Αδαμαντιάδη-Behçet· σημασία στη διάγνωση, πρόγνωση και επιλογή θεραπείας.
  3. Ο έλεγχος για αποκλεισμό της πατρότητας, όταν δεν αποδεικνύεται με τα αντιγονικά συστήματα των ερυθροκυττάρων.
  4. Οι μελέτες ομοιογένειας λαών και εθνοτήτων και οι ανθρωπολογικές έρευνες: τα HLA έχουν διαφορετική συχνότητα ανάμεσα σε φυλές και λαούς (γενετικές καταβολές) — χρήσιμα για τη μελέτη καταγωγής και φυλετικών επιμειξιών πληθυσμών.

Σύνοψη: (ενδεικτική) 1. Μεταμοσχεύσεις (έλεγχος συμβατότητας B, DR), 2. σχέση με νοσήματα (B27-αγκυλοποιητική σπονδυλίτιδα κ.ά. — διάγνωση, πρόγνωση, θεραπεία), 3. αποκλεισμός πατρότητας, 4. μελέτες ομοιογένειας λαών-ανθρωπολογικές έρευνες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση Β — Επιλογή — HLA αντιγόνα

Ερώτηση: Τα HLA αντιγόνα: α) Βρίσκονται στον πυρήνα των περισσοτέρων κυττάρων του οργανισμού. β) Κωδικοποιούνται σε γονιδιακές περιοχές του χρωματοσώματος 21. γ) Μπορεί να χρησιμεύσουν για τον αποκλεισμό της πατρότητας. δ) Είναι υπεύθυνα για την άμεση απόρριψη ενός μοσχεύματος. ε) O κερατοειδής χιτώνας του ματιού είναι πολύ πλούσιος σε HLA αντιγόνα.

Απάντηση:

• Σωστή απάντηση: γ. «Μια άλλη πρακτική εφαρμογή των HLA αντιγόνων είναι η χρήση τους για αποκλεισμό της πατρότητας ενός ατόμου, αν αυτό δεν μπορεί να αποδειχθεί με την ταυτοποίηση των αντιγονικών συστημάτων των ερυθροκυττάρων» (σελ. 104).

  Λανθασμένες: α) βρίσκονται στην επιφάνεια των κυττάρων, πάνω στην κυτταρική μεμβράνη (όχι στον πυρήνα) — ώστε να τα «βλέπει» το ανοσολογικό σύστημα· β) κωδικοποιούνται στο βραχύ σκέλος του χρωματοσώματος 6, όχι στο 21· δ) η άμεση απόρριψη οφείλεται σε προϋπάρχοντα αντισώματα κατά μη HLA αντιγόνων (ομάδας αίματος, ενδοθηλίου) — τα HLA ευθύνονται για την επιταχυνόμενη και χρόνια απόρριψη· ε) ο κερατοειδής έχει ελάχιστα HLA (όπως ο εγκέφαλος και το εξωκρινές πάγκρεας).

Σύνοψη: (ενδεικτική) γ — αποκλεισμός πατρότητας· α λάθος (μεμβράνη), β λάθος (χρωμόσωμα 6), δ λάθος (άμεση απόρριψη από μη HLA αντισώματα), ε λάθος (κερατοειδής ελάχιστα HLA).

Κριτήρια αξιολόγησης: