Λύσεις — Κεφάλαιο 7: Η Βυζαντινή Τέχνη (σελ. 106) – ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 7: Η Βυζαντινή Τέχνη

Αναλυτικές απαντήσεις στις 2 ερωτήσεις της σελ. 106 του βιβλίου «Ιστορία της Τέχνης» Β΄ & Γ΄ ΕΠΑΛ.

Ο Καλός Ποιμένας: βυζαντινή vs ρομανική εικόνα (παλαιοχριστιανικά πρότυπα)

Ερώτηση: Συγκρίνετε τον ‘Καλό Ποιμένα’, το μαρμάρινο έργο του 4ου αιώνα που βρίσκεται στο Μουσείο του Βατικανού, με το ψηφιδωτό που απεικονίζει τον ‘καλό ποιμένα’ και βρίσκεται στο Μαυσωλείο της Γάλα Πλακίδια στη Ραβέννα. Μήπως γνωρίζετε άλλα έργα από την αρχαϊκή εποχή της ελληνικής τέχνης με παρόμοιο θέμα;

Απάντηση:

• Το μαρμάρινο έργο (Βατικανό, 4ος αι.). «Έργο της ρωμαϊκής τέχνης συνδεδεμένο με ειδωλολατρικές παραδόσεις. Το θέμα του καλού ποιμένα, ειδωλολατρικό αρχικά, αξιοποιήθηκε από το Χριστιανισμό, γιατί συνδέθηκε με το Δαβίδ της Βίβλου.»
• Το ψηφιδωτό (Ραβέννα, 424-450). «Η επιρροή της ελληνιστικής ζωγραφικής είναι φανερή στο ψηφιδωτό του καλού ποιμένα. Οι μορφές παρουσιάζονται με φυσικότητα, ο χώρος περιγράφεται γύρω τους, ενώ το τρισδιάστατο των μορφών πλάθεται μέσω του σκιοφωτισμού.»
• Κοινό στοιχείο: η μετάβαση θέματος. Και τα δύο έργα δείχνουν πώς ένα «ειδωλολατρικό αρχικά» θέμα (ο βοσκός που φροντίζει το κοπάδι) μετασχηματίζεται σε χριστιανικό σύμβολο, μέσω της σύνδεσης με τον 23ο ψαλμό και την παραβολή του χαμένου προβάτου.
• Η διαφορά. Το μαρμάρινο έργο ανήκει ακόμη πλήρως στη ρωμαϊκή γλυπτική παράδοση· το ψηφιδωτό δείχνει ήδη τη μετάβαση σε μια νέα, χριστιανική εικαστική γλώσσα βασισμένη στο ελληνιστικό πρότυπο (φυσικότητα, σκιοφωτισμός), πριν η βυζαντινή τέχνη κινηθεί αργότερα προς την «εξαΰλωση».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το μαρμάρινο άγαλμα του Βατικανού (4ος αι.) είναι «έργο της ρωμαϊκής τέχνης συνδεδεμένο με ειδωλολατρικές παραδόσεις» — το θέμα του καλού ποιμένα, αρχικά ειδωλολατρικό, «αξιοποιήθηκε από το Χριστιανισμό, γιατί συνδέθηκε με το Δαβίδ της Βίβλου» και τον 23ο ψαλμό. Το ψηφιδωτό της Ραβέννας (424-450) δείχνει «φανερή» «την επιρροή της ελληνιστικής ζωγραφικής»: «οι μορφές παρουσιάζονται με φυσικότητα, ο χώρος περιγράφεται γύρω τους, ενώ το τρισδιάστατο των μορφών πλάθεται μέσω του σκιοφωτισμού». Και τα δύο έργα μοιράζονται λοιπόν το ίδιο θέμα-μεταφορά (τον βοσκό ως σύμβολο του Θεού/Χριστού), αλλά ανήκουν σε διαφορετικά στάδια: το πρώτο είναι ακόμη καθαρά ρωμαϊκό γλυπτό, ενώ το δεύτερο, αν και ακολουθεί ακόμη το ελληνιστικό, νατουραλιστικό πρότυπο (φυσικότητα, σκιοφωτισμός), ανήκει ήδη στην αναδυόμενη παλαιοχριστιανική εικαστική παράδοση — πριν η βυζαντινή τέχνη κινηθεί αργότερα προς την πλήρη «εξαΰλωση» των μορφών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Το θέμα (καλός ποιμένας) παραμένει ίδιο, αλλά το μέσο αλλάζει: γλυπτό → ψηφιδωτό, ρωμαϊκή παράδοση → παλαιοχριστιανική.
• Και τα δύο ακολουθούν ακόμη «ελληνιστικά» χαρακτηριστικά (φυσικότητα) — η πλήρης «εξαΰλωση» έρχεται αργότερα.

Στοιχεία εξαΰλωσης στη βυζαντινή εικόνα

Ερώτηση: Ποια είναι τα στοιχεία της βυζαντινής εικόνας που αποδίδουν την εξαΰλωση της φυσικής υπόστασης του ανθρώπου;

Απάντηση:

• Αδιαφορία για την ανατομία. «Ο αγιογράφος αδιαφορεί για την ανατομία των σωμάτων, τα οποία εμφανίζονται χωρίς υλική υπόσταση (εξαϋλωμένα).»
• Έμφαση στο πνευματικό, όχι το ατομικό. «Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στην απόδοση του προσώπου και ιδίως των ματιών, που υποβάλλουν την πνευματικότητα της μορφής. Δεν ενδιαφέρουν τα ατομικά χαρακτηριστικά του προτύπου, αλλά η σταθερή ιδέα που αυτό εμπεριέχει.»
• Ιδεαλιστικός χαρακτήρας. «Η βυζαντινή εικόνα είναι ιδεαλιστική, απομακρυσμένη από τη φυσική αναπαράσταση.»
• Τυπικά χαρακτηριστικά χωρίς φυσικό ρεαλισμό. «Χαρακτηριστικά της εικόνας είναι η ισοκεφαλία, η ρυθμική επανάληψη, η αξονική συμμετρία και η ιερατική προοπτική (μια αυξομείωση των ανθρώπινων διαστάσεων ανάλογα με τη σπουδαιότητά τους)» — δηλαδή το μέγεθος καθορίζεται από την πνευματική βαρύτητα, όχι από φυσικούς νόμους προοπτικής.
• Ο χρυσός «κάμπος». «Οι μορφές μοιάζουν να αιωρούνται μέσα σ' αυτό το φως» — απουσία πραγματικού, υλικού χώρου γύρω τους.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η εξαΰλωση στη βυζαντινή εικόνα επιτυγχάνεται με πολλά συνδυασμένα στοιχεία: πρώτον, «ο αγιογράφος αδιαφορεί για την ανατομία των σωμάτων, τα οποία εμφανίζονται χωρίς υλική υπόσταση (εξαϋλωμένα)»· δεύτερον, «δεν ενδιαφέρουν τα ατομικά χαρακτηριστικά του προτύπου, αλλά η σταθερή ιδέα που αυτό εμπεριέχει», με έμφαση στο πρόσωπο/μάτια που «υποβάλλουν την πνευματικότητα της μορφής» — έτσι «η βυζαντινή εικόνα είναι ιδεαλιστική, απομακρυσμένη από τη φυσική αναπαράσταση». Τρίτον, τυπικά στοιχεία όπως «η ισοκεφαλία, η ρυθμική επανάληψη, η αξονική συμμετρία και η ιερατική προοπτική» αντικαθιστούν τους φυσικούς νόμους της προοπτικής με πνευματική ιεράρχηση μεγέθους. Τέλος, ο χρυσός «κάμπος» του φόντου κάνει τις μορφές να «μοιάζουν να αιωρούνται» μέσα σε ένα άπειρο, άυλο φως, χωρίς πραγματικό τρισδιάστατο χώρο γύρω τους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Πέντε στοιχεία-κλειδιά: αδιαφορία ανατομίας, έμφαση προσώπου/ματιών, ιερατική προοπτική, ισοκεφαλία/συμμετρία, χρυσός κάμπος.
• Θυμηθείτε τη φράση-ορισμό: «ιδεαλιστική, απομακρυσμένη από τη φυσική αναπαράσταση».