Λύσεις — Κεφάλαιο 12: Νεοκλασικισμός (σελ. 204) – ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 12: Νεοκλασικισμός

Αναλυτικές απαντήσεις στις 3 ερωτήσεις της σελ. 204 του βιβλίου «Ιστορία της Τέχνης» Β΄ & Γ΄ ΕΠΑΛ.

Θέματα ελληνικής μυθολογίας ως πηγή έμπνευσης

Ερώτηση: Ποια θέματα από την ελληνική μυθολογία θα μπορούσαν να είναι πηγές έμπνευσης για τους καλλιτέχνες του Νεοκλασικισμού;

Απάντηση:

• Η γενική αρχή. «Η ζωγραφική του Νεοκλασικισμού αντλεί τα θέματά της από την ελληνική και τη ρωμαϊκή μυθολογία, καθώς και από την ιστορία, εξυμνώντας τον ηρωισμό και την υπέρτατη αφοσίωση στα ιδανικά του έθνους και της πατρίδας.»
• Παράδειγμα: «Ο έρωτας του Πάρη και της Ελένης» (Νταβίντ, 1788). Μυθολογικό θέμα (Τρωικός πόλεμος) — «η καθαρότητα των κορμιών, η χάρη της κίνησης … δίνουν την εντύπωση ενός γλυπτού».
• Παράδειγμα: «Η αποθέωση του Ομήρου» (Ενγκρ, 1827). Ο Όμηρος «περιστοιχίζεται από φιλοσόφους, καλλιτέχνες» — η μορφή του «ακολουθεί τις περιγραφές που αφορούσαν το άγαλμα του Ολυμπίου Διός».
• Παράδειγμα: «Έρωτας και Ψυχή» (Κανόβα). Μυθολογικό θέμα σε γλυπτική — γαλήνη/ηρεμία ελληνικών προτύπων.
• Παράδειγμα: «Η Σαπφώ προσεύχεται στην Αφροδίτη» (Μαργαρίτης). Ελληνική μυθολογική/λογοτεχνική μορφή (Σαπφώ + θεά Αφροδίτη).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η μυθολογία (ελληνική και ρωμαϊκή) ήταν κεντρική πηγή έμπνευσης, αφού «η ζωγραφική του Νεοκλασικισμού αντλεί τα θέματά της από την ελληνική και τη ρωμαϊκή μυθολογία, καθώς και από την ιστορία, εξυμνώντας τον ηρωισμό και την υπέρτατη αφοσίωση στα ιδανικά του έθνους και της πατρίδας». Παραδείγματα θεμάτων: ερωτικοί/ηρωικοί μύθοι όπως ο «Έρωτας του Πάρη και της Ελένης» (Νταβίντ) ή το «Έρωτας και Ψυχή» (Κανόβα)· φιλολογικές/μυθολογικές μορφές όπως ο Όμηρος («Η αποθέωση του Ομήρου», Ενγκρ) ή η Σαπφώ, που προσεύχεται στην Αφροδίτη (Μαργαρίτης). Σε όλα αυτά τα παραδείγματα, η μυθολογία χρησίμευε ως όχημα για την προβολή ιδεωδών —ηρωισμού, αρετής, αφοσίωσης— μέσα από αναγνωρίσιμες, «κλασικές» ιστορίες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τέσσερα παραδείγματα-άγκυρες: Πάρης/Ελένη, Όμηρος, Έρωτας/Ψυχή, Σαπφώ/Αφροδίτη.
• Η μυθολογία δεν είναι αυτοσκοπός — χρησιμεύει για να «περάσει» ένα ηθικό/πατριωτικό μήνυμα.

Ο «ιδανικός πολίτης» στην τέχνη του Νεοκλασικισμού

Ερώτηση: Η έννοια του «ιδανικού πολίτη» αποτέλεσε πρότυπο για την τέχνη του Νεοκλασικισμού. Με ποια χαρακτηριστικά στοιχεία προβάλλεται αυτό το πρότυπο;

Απάντηση:

• Το ιστορικό πλαίσιο. «Τα δικαιώματα του ανθρώπου, η ατομική ελευθερία, η έννοια του έθνους και του ελεύθερου πολίτη, η πολιτική αρετή και η συλλογική πρόοδος χαρακτηρίζουν το τέλος του 18ου και την αρχή του 19ου αιώνα.»
• Το κατεξοχήν παράδειγμα: «Ο όρκος των Ορατίων». «Ο Νταβίντ εξυμνεί … την πολιτική αρετή και τον πατριωτισμό των Ορατίων, οι οποίοι ορκίζονται να πεθάνουν για την ελευθερία της πατρίδας τους.» «Το θάρρος και η αποφασιστικότητα των ανδρών» είναι κεντρικό στοιχείο.
• Μορφικά στοιχεία της προβολής. «Με την απεικόνιση του γυμνού σώματος εκφράζονται με αλληγορικό τρόπο αξίες όπως η αλήθεια, η αρετή» — «οι μορφές … ξεπροβάλλουν από τον πίνακα σαν γλυπτά», με σαφήνεια και χωρίς περιττές λεπτομέρειες.
• Το παράδειγμα «Ο θάνατος του Μαρά». «Δεν απεικονίζει μονάχα το θάνατο του ήρωα … αλλά το θάνατο ενός ανθρώπου που πεθαίνει υποστηρίζοντας τις ιδέες του» — «κανένα ίχνος πόνου ή αγωνίας δε σκιάζει το πρόσωπο του ήρωα, που πεθαίνει για τα ιδανικά της πατρίδας του».
• Το ελληνικό παράδειγμα: Βρυζάκης. Οι ήρωες της Επανάστασης παρουσιάζονται «ως απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων, κοινωνικά ισότιμοι των Ευρωπαίων και πολιτισμικά ανώτεροι των δυναστών τους» — προσαρμογή του ίδιου προτύπου στις ανάγκες του νέου ελληνικού έθνους.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο «ιδανικός πολίτης» προβάλλεται κυρίως μέσα από την πολιτική αρετή και τον πατριωτισμό, ιδανικά που «χαρακτηρίζουν το τέλος του 18ου και την αρχή του 19ου αιώνα» μαζί με «τα δικαιώματα του ανθρώπου, την ατομική ελευθερία, την έννοια του έθνους και του ελεύθερου πολίτη». Το κατεξοχήν εικαστικό παράδειγμα είναι «Ο όρκος των Ορατίων» του Νταβίντ, όπου «εξυμνείται η πολιτική αρετή και ο πατριωτισμός» ηρώων που «ορκίζονται να πεθάνουν για την ελευθερία της πατρίδας τους». Μορφικά, το πρότυπο αυτό αποδίδεται μέσα από την εξιδανίκευση και τη σαφήνεια των μορφών —«με την απεικόνιση του γυμνού σώματος εκφράζονται με αλληγορικό τρόπο αξίες όπως η αλήθεια, η αρετή»— και την αποφυγή κάθε περιττής λεπτομέρειας που θα αποσπούσε την προσοχή από το ηθικό μήνυμα, όπως φαίνεται στο «Ο θάνατος του Μαρά» («κανένα ίχνος πόνου … δε σκιάζει το πρόσωπο του ήρωα, που πεθαίνει για τα ιδανικά της πατρίδας»). Στην ελληνική εκδοχή του προτύπου (Βρυζάκης), οι επαναστάτες παρουσιάζονται «ως απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων, κοινωνικά ισότιμοι των Ευρωπαίων» — μια εθνική προσαρμογή του ίδιου ιδεώδους του πολίτη-ήρωα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Λέξεις-κλειδιά: πολιτική αρετή + πατριωτισμός + θυσία για την πατρίδα.
• Δύο άγκυρες-έργα: «Ο όρκος των Ορατίων» (γαλλικό πρότυπο) και Βρυζάκης (ελληνική εκδοχή).

Ζωγράφος-Μακρυγιάννης και Βρυζάκης: σύγκριση

Ερώτηση: Παρατηρήστε τα έργα των Δ. Ζωγράφου - Μακρυγιάννη και του Θ. Βρυζάκη (εικ. 28 και εικ. 30). Ποιες είναι οι ομοιότητες και ποιες οι διαφορές τους;

Απάντηση:

• Κοινό θέμα. Και τα δύο έργα αναφέρονται στον Αγώνα της Ανεξαρτησίας: «Η δικαία απόφασις του Θεού διά την απελευθέρωσιν της Ελλάδος» (Ζωγράφος-Μακρυγιάννης, 1836) και «Η Έξοδος του Μεσολογγίου» (Βρυζάκης, 1853).
• Ζωγράφος-Μακρυγιάννης: λαϊκή, βυζαντινή τεχνοτροπία. «Ο Μακρυγιάννης επέλεξε το ζωγράφο λόγω των βυζαντινών καταβολών της τεχνοτροπίας του, για να δηλώσει την αντίδρασή του στη ‘φράγκικη’ ζωγραφική» — «το θέμα, επεξεργασμένο σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση».
• Βρυζάκης: δυτική, νεοκλασική/ρομαντική τεχνοτροπία. «Στο πλαίσιο μιας ευρύτερης κυκλοφορίας έργων με ιστορικά θέματα στην ελληνική και στην ξένη αγορά» — «το φως κλιμακώνεται διαδοχικά … εξαϋλώνοντας τις μορφές» — τεχνική δυτικής παράδοσης.
• Διαφορά στη σύνθεση/αφήγηση. Ο Ζωγράφος αφηγείται με απλή, «λαϊκή» διάταξη (τρεις Δυνάμεις αριστερά, Όθωνας/Αμαλία/Ελλάδα δεξιά)· ο Βρυζάκης οργανώνει σε δύο τμήματα (γήινο/ουράνιο) με εξελιγμένη φωτεινή διαβάθμιση.
• Κοινό ιδεολογικό στοιχείο. Και τα δύο έργα προβάλλουν την Ελλάδα/τους αγωνιστές με εξιδανικευμένο, «αρχαιοπρεπή» τρόπο — στον Ζωγράφο η Ελλάδα εμφανίζεται «ντυμένη με αρχαίο ένδυμα», στον Βρυζάκη οι ήρωες είναι «απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα δύο έργα μοιράζονται το ίδιο θέμα —τον Αγώνα της Ανεξαρτησίας— και την ίδια εξιδανικευτική, εθνικά προσανατολισμένη ματιά: ο Ζωγράφος απεικονίζει την Ελλάδα «ντυμένη με αρχαίο ένδυμα», ενώ ο Βρυζάκης παρουσιάζει τους ήρωες ως «απογόνους των αρχαίων Ελλήνων». Διαφέρουν όμως ριζικά στην τεχνοτροπία: ο Δ. Ζωγράφος, καθοδηγούμενος από τον Μακρυγιάννη, επιλέχθηκε «λόγω των βυζαντινών καταβολών της τεχνοτροπίας του», ως αντίδραση στη «φράγκικη» (δυτική) ζωγραφική, και το έργο του ακολουθεί «τη λαϊκή παράδοση» με απλή, συμβολική διάταξη προσώπων. Ο Βρυζάκης, αντίθετα, εντάσσεται «σε μια ευρύτερη κυκλοφορία έργων με ιστορικά θέματα στην ελληνική και στην ξένη αγορά» και χρησιμοποιεί εξελιγμένη δυτική τεχνική: οργανώνει τη σύνθεση σε «γήινο και ουράνιο» τμήμα, με φως που κλιμακώνεται σταδιακά και «εξαϋλώνει» τις θείες μορφές. Άρα η βασική διαφορά είναι πολιτισμική/τεχνοτροπική: λαϊκή-βυζαντινή αφήγηση στον έναν, εξελιγμένη δυτική-ακαδημαϊκή τεχνική στον άλλο, ενώ και οι δύο μοιράζονται τον ίδιο εθνικό-εξιδανικευτικό στόχο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Κοινό: θέμα + εξιδανίκευση εθνικού παρελθόντος. Διαφορά: βυζαντινή/λαϊκή (Ζωγράφος) vs δυτική/ακαδημαϊκή (Βρυζάκης) τεχνοτροπία.
• Η επιλογή του Ζωγράφου από τον Μακρυγιάννη ήταν συνειδητή πολιτική/πολιτισμική χειρονομία, όχι τυχαία.