Λύσεις — Κεφάλαιο 2: Η Τέχνη της Μεσοποταμίας – Η Τέχνη της Αιγύπτου (σελ. 36) – ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 2: Η Τέχνη της Μεσοποταμίας - Η Τέχνη της Αιγύπτου

Αναλυτικές απαντήσεις στις 4 ερωτήσεις της σελ. 36 του βιβλίου «Ιστορία της Τέχνης» Β΄ & Γ΄ ΕΠΑΛ.

Οι πυραμίδες: κοινωνική, πολιτική και θρησκευτική οργάνωση

Ερώτηση: Σε τι συμπεράσματα καταλήγετε όσον αφορά την κοινωνική, πολιτική και θρησκευτική οργάνωση της Αιγύπτου, από το γεγονός ότι οι άνθρωποι της εποχής εκείνης μπόρεσαν να μεταφέρουν και να ανυψώσουν τους τεράστιους ογκόλιθους με τους οποίους χτίστηκαν οι πυραμίδες;

Απάντηση:

• Το μέγεθος του έργου. «Υπολογίζεται ότι, για να χτιστούν, χρειάζονταν χιλιάδες άντρες να δουλεύουν επί είκοσι χρόνια, τοποθετώντας τεράστιους ογκόλιθους που ζύγιζαν μέχρι και δεκαπέντε τόνους ο καθένας.»
• Απόλυτη εξουσία του Φαραώ. «Οι Φαραώ, με την απόλυτη εξουσία τους (θεωρούνταν η ενσάρκωση του θεού Όσιρι), προσέδωσαν στην αιγυπτιακή τέχνη τις τεράστιες διαστάσεις της.»
• Οργανωμένη διοίκηση. Η κινητοποίηση χιλιάδων εργατών επί δεκαετίες, με μεταφορά ογκολίθων «επάνω σε ράμπες … ή -σύμφωνα με τον Ηρόδοτο- με ανυψωτικές μηχανές», προϋποθέτει κεντρική οργάνωση, σχεδιασμό και συντονισμό σε κλίμακα κράτους.
• Θρησκευτική διάσταση. Η τελετή ενταφιασμού («μια τελετή που επιτελούσαν οι ιερείς») δείχνει την ισχυρή θέση του ιερατείου και τη σύνδεση εξουσίας-θρησκείας.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το ότι χιλιάδες άνθρωποι μπόρεσαν να δουλέψουν συντονισμένα επί είκοσι χρόνια για να μεταφέρουν και να ανυψώσουν ογκόλιθους «μέχρι και δεκαπέντε τόνους ο καθένας» δείχνει μια άκρως οργανωμένη, συγκεντρωτική κοινωνία με ισχυρή κεντρική εξουσία. Πολιτικά, αυτό συνδέεται με την απόλυτη εξουσία του Φαραώ, που «θεωρούνταν η ενσάρκωση του θεού Όσιρι» — μόνο μια τέτοια απόλυτη, θεϊκής προέλευσης εξουσία θα μπορούσε να επιστρατεύσει και να συντονίσει τόσο τεράστιο ανθρώπινο δυναμικό για δεκαετίες. Θρησκευτικά, η ύπαρξη τελετουργιών ενταφιασμού «που επιτελούσαν οι ιερείς» δείχνει την ισχυρή θέση της θρησκείας και του ιερατείου στην κοινωνική δομή, αφού ολόκληρο το έργο (η πυραμίδα) είχε ως στόχο να εξασφαλίσει τη μετάβαση του Φαραώ στην άλλη ζωή.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Συνδέστε το μέγεθος του έργου με το μέγεθος της εξουσίας που το επέβαλε.
• Ο Φαραώ ως «ενσάρκωση θεού» εξηγεί γιατί η κοινωνία δεχόταν να αφιερώσει τόσους πόρους σε έναν τάφο.

Το κλιμακωτό σχήμα ζιγκουράτ και πυραμίδων

Ερώτηση: Τα ζιγκουράτ και οι πυραμίδες είχαν κλιμακωτό σχήμα στη φάση της κατασκευής τους. Μπορείτε να αιτιολογήσετε γιατί;

Απάντηση:

• Το ζιγκουράτ: συμβολισμός. «Σε κάθε πόλη της Μεσοποταμίας υπήρχαν τα ζιγκουράτ (ναοί) που ήταν φτιαγμένα από πλίθινα κλιμακωτά επίπεδα. Ο ναός του θεού … ήταν τοποθετημένος στην κορυφή του ζιγκουράτ, σύμβολο της φυσικής και πνευματικής ανωτερότητας του θεού.»
• Η πυραμίδα: πρακτική ανάγκη. Οι ογκόλιθοι της πυραμίδας του Χέοπα ζύγιζαν «μέχρι και δεκαπέντε τόνους ο καθένας» και «σέρνονταν επάνω σε ράμπες (κεκλιμένες εξέδρες)» — η βαθμιδωτή δόμηση επέτρεπε τη σταδιακή ανύψωση τέτοιων βαρών με τα τεχνικά μέσα της εποχής.
• Κοινό στοιχείο. Και στις δύο περιπτώσεις, το κλιμακωτό σχήμα εξυπηρετούσε ταυτόχρονα πρακτικό σκοπό (κατασκευαστική διαδικασία) και συμβολικό σκοπό (ανύψωση προς το θείο/τον ουρανό).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα ζιγκουράτ ήταν «φτιαγμένα από πλίθινα κλιμακωτά επίπεδα», με τον ναό του θεού στην κορυφή τους, «σύμβολο της φυσικής και πνευματικής ανωτερότητας του θεού» — δηλαδή το κλιμακωτό σχήμα είχε πρωτίστως συμβολικό νόημα, ανεβάζοντας τον θεό πάνω από την πόλη. Στις πυραμίδες, το κλιμακωτό σχήμα στη φάση κατασκευής εξυπηρετούσε κυρίως πρακτική ανάγκη: οι ογκόλιθοι ζύγιζαν «μέχρι και δεκαπέντε τόνους ο καθένας» και μεταφέρονταν «επάνω σε ράμπες (κεκλιμένες εξέδρες)» — η βαθμιδωτή δόμηση επέτρεπε τη σταδιακή στοίβαξη και ανύψωση τέτοιων βαρών με τα μέσα της εποχής. Έτσι, το κοινό κλιμακωτό σχήμα συνδυάζει και στις δύο περιπτώσεις πρακτική κατασκευαστική αναγκαιότητα με συμβολική ανύψωση προς το θείο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Ζιγκουράτ = συμβολισμός (θεός στην κορυφή)· πυραμίδα = τεχνική ανάγκη (μεταφορά βάρους μέσω ραμπών).
• Και οι δύο μορφές καταλήγουν στο ίδιο σχήμα, αλλά από διαφορετικά κίνητρα.

Σύγκριση ασσυριακού και αιγυπτιακού αναγλύφου

Ερώτηση: Συγκρίνετε ένα ασσυριακό με ένα αιγυπτιακό ανάγλυφο και συζητήστε στην τάξη για τις ομοιότητες ή τις διαφορές που παρουσιάζουν.

Απάντηση:

• Ο σκοπός του ασσυριακού αναγλύφου. «Οι ναοί και τα ανάκτορα των Ασσυρίων ήταν διακοσμημένα με λαξευμένα στην πέτρα ανάγλυφα τα οποία αναπαριστούσαν φτερωτές φιγούρες και μυθικά τέρατα και ήταν τοποθετημένα στις πύλες … για προστασία.» Ο γενικός χαρακτήρας: «φορέας προπαγανδιστικός της δύναμής» των βασιλιάδων.
• Λεπτομέρειες στο ασσυριακό ανάγλυφο. «Σε μερικά ασσυριακά αγάλματα υπάρχουν εγχάρακτες λεπτομέρειες και βοστρυχωτά μαλλιά και γένια. Τα μάτια είναι υπερτονισμένα και διακοσμούνται με λαζουρίτη ή μαύρο ασβεστόλιθο.»
• Ο σκοπός του αιγυπτιακού αναγλύφου. «Οι ζωγραφικές παραστάσεις και τα ανάγλυφα που βρίσκονται στις πυραμίδες είχαν ως στόχο να βοηθήσουν το νεκρό να περάσει στην άλλη ζωή» — θρησκευτικός/ταφικός σκοπός, όχι προπαγανδιστικός.
• Κανόνες απεικόνισης στο αιγυπτιακό ανάγλυφο. «Ευκρινή περιγράμματα» με «επίπεδο και καθαρό χρώμα»· «το μάτι και το στήθος … μετωπικά, ενώ το πρόσωπο και το υπόλοιπο σώμα πλάγια» — αυστηρή σύμβαση, ανεξάρτητη από οπτική γωνία.
• Η βασική διαφορά. Το ασσυριακό ανάγλυφο εξυπηρετεί πολιτική προπαγάνδα και προστασία (μυθικά τέρατα-φύλακες σε πύλες)· το αιγυπτιακό εξυπηρετεί ταφική/θρησκευτική λειτουργία (βοήθεια στη μετά θάνατον ζωή).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το ασσυριακό ανάγλυφο, με «φτερωτές φιγούρες και μυθικά τέρατα» στις πύλες ανακτόρων/ναών «για προστασία», λειτουργούσε κυρίως ως «φορέας προπαγανδιστικός» της βασιλικής δύναμης, με έμφαση σε εγχάρακτες λεπτομέρειες (βοστρυχωτά μαλλιά, υπερτονισμένα μάτια με λαζουρίτη). Το αιγυπτιακό ανάγλυφο, αντίθετα, είχε πρωτίστως ταφικό/θρησκευτικό σκοπό — «είχαν ως στόχο να βοηθήσουν το νεκρό να περάσει στην άλλη ζωή» — και ακολουθούσε αυστηρούς συμβατικούς κανόνες αναπαράστασης (μετωπικό μάτι/στήθος, πλάγιο πρόσωπο/σώμα), ανεξάρτητους από την πραγματική οπτική γωνία. Και τα δύο μοιράζονται τη χρήση μνημειακής, δημόσιας τέχνης στην υπηρεσία της εξουσίας (βασιλιάς/Φαραώ), αλλά διαφέρουν στον βασικό σκοπό: πολιτική προπαγάνδα το ασσυριακό, θρησκευτική/ταφική λειτουργία το αιγυπτιακό.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Κλειδί σύγκρισης: προπαγάνδα ζωής (Ασσύριοι) vs προετοιμασία θανάτου (Αιγύπτιοι).
• Και οι δύο τέχνες υπηρετούν την εξουσία, αλλά με διαφορετικό «κοινό» — ζωντανούς εχθρούς/υπηκόους έναντι θεών/νεκρών.

Μούμιες, ταφικά μνημεία και αιγυπτιακή τέχνη

Ερώτηση: Όπως γνωρίζουμε, οι Αιγύπτιοι πίστευαν ότι, όταν η ψυχή κάποιου ανθρώπου επιστρέψει στη γη μετά το θάνατο, θα πρέπει να βρει ακέραιο το σώμα. Μπορείτε να χρησιμοποιήσετε αυτή την παραδοχή για να ερμηνεύσετε την τέχνη της Αιγύπτου (μούμιες, ταφικά μνημεία, αναπαραστάσεις);

Απάντηση:

• Η ταρίχευση ως συνέπεια αυτής της πίστης. «Στις πυραμίδες, τόπους ενταφιασμού των Φαραώ, το σώμα του νεκρού έπρεπε να μείνει προφυλαγμένο και άφθαρτο και γι' αυτό ταριχευόταν.»
• Η σαρκοφάγος ως προστατευτικό περίβλημα. «Οι σαρκοφάγοι έφεραν μαγικές ρήσεις που βοηθούσαν την ψυχή να φύγει από τον Κάτω Κόσμο και να ταξιδέψει στη μελλοντική ζωή.»
• Οι ζωγραφικές παραστάσεις/ανάγλυφα ως βοήθημα. «Οι ζωγραφικές παραστάσεις και τα ανάγλυφα που βρίσκονται στις πυραμίδες είχαν ως στόχο να βοηθήσουν το νεκρό να περάσει στην άλλη ζωή.»
• Τα αγάλματα σε σκληρή πέτρα. «Τα αγάλματα των Φαραώ και των θεών ήταν λαξευμένα επάνω σε σκληρές πέτρες όπως ο γρανίτης, για να διατηρηθούν ‘αιώνια’» — ίδια λογική αφθαρσίας με τη μούμια.
• Οι επιγραφές-στήλες. «Οι πλάκες που βρέθηκαν μέσα σε αιγυπτιακούς τάφους είχαν γραμμένες με ιερογλυφικά ευχές που απευθύνονταν στις θεότητες, προκειμένου αυτές να εξασφαλίσουν την αιώνια ζωή στους νεκρούς.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η πίστη ότι η ψυχή έπρεπε να ξαναβρεί ακέραιο το σώμα εξηγεί σχεδόν όλη την αιγυπτιακή ταφική τέχνη: το σώμα «έπρεπε να μείνει προφυλαγμένο και άφθαρτο και γι' αυτό ταριχευόταν», γινόμενο μούμια· η σαρκοφάγος έφερε «μαγικές ρήσεις που βοηθούσαν την ψυχή να φύγει από τον Κάτω Κόσμο και να ταξιδέψει στη μελλοντική ζωή»· οι ζωγραφικές παραστάσεις και τα ανάγλυφα στις πυραμίδες «είχαν ως στόχο να βοηθήσουν το νεκρό να περάσει στην άλλη ζωή»· ακόμη και τα αγάλματα λαξεύονταν σε «σκληρές πέτρες όπως ο γρανίτης, για να διατηρηθούν ‘αιώνια’» — η ίδια λογική της αφθαρσίας του σώματος. Τέλος, οι επιτύμβιες στήλες με ιερογλυφικές ευχές στόχευαν να «εξασφαλίσουν την αιώνια ζωή» στον νεκρό. Όλη αυτή η τεράστια επένδυση σε υλικά, τεχνική και χρόνο (ταρίχευση, πυραμίδες, σαρκοφάγοι, ανάγλυφα) εξηγείται λοιπόν από μία και μοναδική θρησκευτική πεποίθηση: ότι η αιώνια ζωή της ψυχής προϋπέθετε τη διατήρηση του σώματος.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Μία πεποίθηση (ακέραιο σώμα = επιστροφή ψυχής) εξηγεί όλη την ταφική τέχνη — ταρίχευση, σαρκοφάγοι, ανάγλυφα, αγάλματα.
• Ακόμη και η επιλογή σκληρού γρανίτη για τα αγάλματα υπακούει στην ίδια λογική της «αιώνιας» αφθαρσίας.