Λύσεις — Κεφάλαιο 5: Κλασική και Ελληνιστική Τέχνη (σελ. 82) – ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 5: Κλασική και Ελληνιστική Τέχνη

Αναλυτικές απαντήσεις στις 3 ερωτήσεις της σελ. 82 του βιβλίου «Ιστορία της Τέχνης» Β΄ & Γ΄ ΕΠΑΛ.

Γλυπτός διάκοσμος Παρθενώνα και αθηναϊκή δημοκρατία

Ερώτηση: Πώς συνδυάζεται ο γλυπτός διάκοσμος του Παρθενώνα (μετόπες - ζωφόρος) με τη θρησκεία και το πολίτευμα της αθηναϊκής δημοκρατίας;

Απάντηση:

• Οι μετόπες: μυθολογία/θρησκεία. «Ο Φειδίας, ενώ εξωτερικά στις μετόπες, επάνω από τους κίονες του πτερού, ιστορεί τους άθλους των παλαιών ηρώων, όπως ήθελε η παράδοση …» — δηλαδή οι 92 μετόπες ακολουθούν τη θρησκευτική/μυθολογική παράδοση (μάχες θεών/ηρώων εναντίον τεράτων, σύμβολο της τάξης έναντι του χάους — πρβλ. τη γιγαντομαχία της Περγάμου, κεφ. 5).
• Η ζωφόρος: η πολιτική/κοινωνική ζωή της δημοκρατίας. «… μέσα από το περιστύλιο και ψηλά στους τοίχους του σηκού ιστορεί μια από τις κορυφαίες στιγμές της αθηναϊκής ζωής, την πομπή των Παναθηναίων, έτσι καθώς αυτή διέσχιζε από τον Κεραμεικό την Αγορά και κατέληγε στην Ακρόπολη.»
• Η καινοτομία. «Από τις μεγαλύτερες καινοτομίες στο γλυπτικό πρόγραμμα του Παρθενώνα είναι η αναπαράσταση της πομπής των Παναθηναίων» — για πρώτη φορά, μια σύγχρονη, συλλογική τελετή των ίδιων των πολιτών (όχι μόνο θεοί/ήρωες του μύθου) αποκτά θέση στη μνημειακή γλυπτική ενός ναού.
• Ο ναός ως έργο της πόλης-κράτους. Το πρόγραμμα ανοικοδόμησης ξεκίνησε μετά τη νίκη κατά των Περσών και ολοκληρώθηκε «σύμφωνα με το πρόγραμμα του Φειδία, ο οποίος συνεργάστηκε» με τον Περικλή — δηλαδή ήταν έργο συλλογικής, δημοκρατικά αποφασισμένης πολιτικής βούλησης, όχι προσωπική πρωτοβουλία ενός μονάρχη.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο γλυπτός διάκοσμος του Παρθενώνα συνδυάζει με ισορροπία θρησκεία και πολίτευμα: στις μετόπες, ο Φειδίας «ιστορεί τους άθλους των παλαιών ηρώων, όπως ήθελε η παράδοση» — δηλαδή τιμά τη μυθολογική/θρησκευτική παράδοση (μάχες που συμβόλιζαν τη νίκη της τάξης πάνω στο χάος, ανάλογες προς τη νίκη των Ελλήνων επί των Περσών). Στη ζωφόρο όμως, μια από τις μεγαλύτερες καινοτομίες του προγράμματος, εικονίζεται «μια από τις κορυφαίες στιγμές της αθηναϊκής ζωής, η πομπή των Παναθηναίων» — δηλαδή οι ίδιοι οι πολίτες της δημοκρατικής Αθήνας, σε μια συλλογική θρησκευτική-πολιτική τελετή. Έτσι, ο ναός συνδέει το μυθικό παρελθόν (μετόπες) με το ζωντανό παρόν της δημοκρατικής πόλης (ζωφόρος), αναδεικνύοντας τους ίδιους τους Αθηναίους πολίτες ως άξιους διαδόχους των ηρώων — μια εικαστική διατύπωση της δημοκρατικής υπερηφάνειας της πόλης, που το ίδιο το οικοδόμημα, καρπός συλλογικού δημόσιου προγράμματος υπό τον Περικλή, ενσαρκώνει.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Δύο επίπεδα: μετόπες = μύθος/θρησκεία, ζωφόρος = σύγχρονη δημοκρατική ζωή.
• Η ζωφόρος είναι «καινοτομία» ακριβώς επειδή βάζει απλούς πολίτες δίπλα σε μυθικούς ήρωες.

Ο ρόλος των ραβδώσεων στον ελληνικό κίονα της κλασικής εποχής

Ερώτηση: Ποιος ήταν ο ρόλος των ραβδώσεων στον ελληνικό κίονα της κλασικής εποχής;

Απάντηση:

• Η περιγραφή των ραβδώσεων (κεφ. 4). «Ο κορμός των κιόνων αυλακώνεται από ραβδώσεις, οι οποίες δημιουργούν έντονες φωτοσκιάσεις, έτσι ώστε η μορφή του κορμού να γίνεται καλύτερα αντιληπτή από το θεατή και να εντείνεται η καθετότητα.»
• Αριθμός ραβδώσεων ανά ρυθμό. «Ο δωρικός κίονας έχει 16-20 ραβδώσεις, που καταλήγουν σε οξείες ακμές, ενώ ο ιωνικός έχει 24-44 ραβδώσεις, που καταλήγουν σε επίπεδες ράχες (ταινίες).»
• Σχέση με τις «οπτικές διορθώσεις» του Παρθενώνα. Οι ραβδώσεις συνεργάζονται με άλλες λεπτομέρειες του κίονα (μείωση διαμέτρου = «ένταση», ελαφρά εξόγκωση στο 1/3 του ύψους) ώστε ο κίονας να δίνει εντύπωση ευστάθειας και τέλειας ευθύτητας.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο ρόλος των ραβδώσεων ήταν κατ' εξοχήν οπτικός/αισθητικός: «δημιουργούν έντονες φωτοσκιάσεις, έτσι ώστε η μορφή του κορμού να γίνεται καλύτερα αντιληπτή από το θεατή και να εντείνεται η καθετότητα» του κίονα. Ο αριθμός τους διέφερε ανάλογα με τον ρυθμό — «ο δωρικός κίονας έχει 16-20 ραβδώσεις, που καταλήγουν σε οξείες ακμές, ενώ ο ιωνικός έχει 24-44 ραβδώσεις, που καταλήγουν σε επίπεδες ράχες» — αντανακλώντας τον γενικότερο χαρακτήρα κάθε ρυθμού (λιτότητα του δωρικού, λεπτότητα/διακοσμητικότητα του ιωνικού). Σε συνδυασμό με άλλες λεπτομέρειες κατασκευής, όπως η «ένταση» (η ελαφρά εξόγκωση στο 1/3 του ύψους) και η μείωση της διαμέτρου προς τα πάνω, οι ραβδώσεις συνέβαλλαν στην αίσθηση ευστάθειας και οπτικής τελειότητας που επιδίωκε η κλασική αρχιτεκτονική.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Λέξεις-κλειδιά: φωτοσκιάσεις + καθετότητα — αυτός είναι ο βασικός ρόλος.
• Θυμηθείτε τον αριθμό: δωρικός 16-20, ιωνικός 24-44 ραβδώσεις.

Δισκοβόλος και Αποξυόμενος: σύγκριση κίνησης, χρόνου, έκφρασης

Ερώτηση: Συγκρίνετε το ‘Δισκοβόλο’ του Μύρωνα με τον ‘Αποξυόμενο’ του Λυσίππου. Βρείτε ομοιότητες και διαφορές στον τρόπο απόδοσης της κίνησης, του χρόνου, της έκφρασης.

Απάντηση:

• Δισκοβόλος: το «πάγωμα» μιας έντονης στιγμής. «Ο αθλητής βρίσκεται στην υπέρτατη στιγμή της έντασης … Είμαστε μπροστά στο ‘πάγωμα’ της κίνησης.» Η σύνθεση οργανώνεται γεωμετρικά: «δύο αλληλοτεμνόμενα τόξα» και «τέσσερα επάλληλα τρίγωνα».
• Δισκοβόλος: έκφραση. «Παρ' όλη την ένταση της κίνησης, το πρόσωπο είναι ήρεμο, με μια έκφραση περίσκεψης. Ο αθλητής δεν ‘ποζάρει’, είναι συγκεντρωμένος στην κίνηση του χεριού του.»
• Αποξυόμενος: απώλεια μετωπικότητας. «Δεν υπάρχει πια μετωπικότητα, αντίθετα το γλυπτό πρέπει να ιδωθεί από διάφορα σημεία, αφού η κίνησή του γίνεται αντιληπτή αν κοιταχτεί από το πλάι.»
• Αποξυόμενος: χρόνος και συναίσθημα. «Η παροδικότητα, το στιγμιαίο, αλλά και ο συναισθηματικός κόσμος του απεικονιζόμενου εισάγονται τώρα στη γλυπτική» — μια απλή, καθημερινή χειρονομία (καθαρισμός με τη στλεγγίδα), όχι μια μοναδική αθλητική κορύφωση.
• Σύνοψη σύγκρισης. Δισκοβόλος = μία έντονη, γεωμετρικά οργανωμένη στιγμή, με συναισθηματική αυτοσυγκράτηση και μετωπικότητα· Αποξυόμενος = ήπια, καθημερινή, «στιγμιαία» κίνηση, χωρίς μετωπικότητα, με έμφαση στο ψυχολογικό/συναισθηματικό στοιχείο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο Δισκοβόλος του Μύρωνα αποδίδει την κίνηση μέσα από το «πάγωμα» μιας στιγμής έντασης — «ο αθλητής βρίσκεται στην υπέρτατη στιγμή της έντασης» — οργανωμένης σε αυστηρά γεωμετρικά σχήματα, με το πρόσωπο να παραμένει «ήρεμο, με μια έκφραση περίσκεψης»: μια τυπικά κλασική αντίθεση σωματικής έντασης και συναισθηματικής αυτοσυγκράτησης, σε έργο που διατηρεί ακόμη μετωπικότητα. Ο Αποξυόμενος του Λυσίππου, αντίθετα, «δεν έχει πια μετωπικότητα» — «πρέπει να ιδωθεί από διάφορα σημεία» και «από το πλάι» για να γίνει αντιληπτή η κίνησή του. Η κίνηση εδώ δεν είναι μια μοναδική στιγμή αθλητικής κορύφωσης αλλά μια ήπια, καθημερινή χειρονομία, και για πρώτη φορά εισάγονται «η παροδικότητα, το στιγμιαίο, αλλά και ο συναισθηματικός κόσμος» του απεικονιζόμενου. Συνοπτικά, ο Δισκοβόλος αντιπροσωπεύει την κλασική αναζήτηση μιας ιδανικής, γεωμετρικά οργανωμένης έντασης με συναισθηματική αυτοσυγκράτηση, ενώ ο Αποξυόμενος δείχνει τη μετάβαση προς μια πιο υποκειμενική, πολυγωνιακή, ψυχολογικά φορτισμένη απόδοση της κίνησης — προάγγελος της ελληνιστικής γλυπτικής.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Κλειδί-αντίθεση: μετωπικό + ήρεμη έκφραση (Δισκοβόλος) vs πολυγωνιακό + συναισθηματικό (Αποξυόμενος).
• Και οι δύο «παγώνουν» μια κίνηση, αλλά ο Δισκοβόλος μία κορυφαία αθλητική στιγμή, ο Αποξυόμενος μια απλή καθημερινή χειρονομία.