Λύσεις — Κεφάλαιο 18: Μεταπολεμική τέχνη στην Αμερική και στην Ευρώπη (σελ. 324) – ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 18: Μεταπολεμική τέχνη στην Αμερική και στην Ευρώπη

Αναλυτικές απαντήσεις στις 3 ερωτήσεις της σελ. 324 του βιβλίου «Ιστορία της Τέχνης» Β΄ & Γ΄ ΕΠΑΛ.

Σύγκριση Πόλοκ και Ντυμπυφέ

Ερώτηση: Συγκρίνετε ένα έργο του Πόλοκ και ένα του Ντυμπυφέ. Τι διαφορές και τι ομοιότητες εντοπίζετε;

Απάντηση:

• Κοινή αφετηρία: αμφισβήτηση της παραδοσιακής ζωγραφικής επιφάνειας. Και οι δύο καλλιτέχνες μετατρέπουν τον καμβά σε πεδίο άμεσης, σχεδόν σωματικής δράσης — ο Πόλοκ «άπλωσε στο πάτωμα τεράστιους μουσαμάδες» και «ολόκληρο το σώμα του συμμετέχει», ενώ ο Ντυμπυφέ μετατρέπει «τη ζωγραφική επιφάνεια από το ακίνητο υποστήριγμα … σε πεδίο ενέργειας».
• Διαφορά στη σχέση με τον έλεγχο. Ο Πόλοκ, παρά τη «φρενίτιδα» της κίνησης, διατηρεί έλεγχο: «Δεν υπάρχουν τυχαία συμβάντα» — η ζωγραφική του βασίζεται στην κίνηση/χειρονομία του σώματος (αμερικανική Ζωγραφική της Δράσης). Ο Ντυμπυφέ, αντίθετα, ενδιαφέρεται περισσότερο για την υλικότητα — «αναμειγνύει καρβουνόσκονη και γύψο, κομμάτια γυαλιά, ρευστή μαστίχα και άμμο», δημιουργώντας παχιά ανάγλυφα.
• Διαφορά στο αποτέλεσμα: αφαίρεση vs. παραμόρφωση της μορφής. Ο Πόλοκ καταλήγει σε καθαρή αφαίρεση χωρίς κανένα αναγνωρίσιμο θέμα («το ατέλειωτο κουβάρι από χρώμα και γραμμές είναι οι χειρονομίες του»)· ο Ντυμπυφέ διατηρεί συχνά μια παραμορφωμένη ανθρώπινη φιγούρα (π.χ. τα «Γυναικεία Σώματα» με «μικρά κεφάλια και φουσκωμένα σώματα»).
• Κοινό στοιχείο: απόρριψη της «όμορφης» τέχνης για το πνεύμα/το ασυνείδητο. Ο Πόλοκ εμπνέεται από τις θεωρίες του Γιουνγκ για το ασυνείδητο· ο Ντυμπυφέ δηλώνει ότι «η τέχνη απευθύνεται στο πνεύμα και ασφαλώς όχι στα μάτια» — και οι δύο απορρίπτουν την παραδοσιακή, «ευχάριστη στο μάτι» ζωγραφική.
• Διαφορά γεωγραφική/ιδεολογική. Ο Πόλοκ ανήκει στον Αμερικανικό Αφηρημένο Εξπρεσιονισμό (Σχολή της Νέας Υόρκης, κίνημα με συλλογική ταυτότητα)· ο Ντυμπυφέ ανήκει στην ευρωπαϊκή Άμορφη Τέχνη, η οποία «χαρακτηρίζεται από δουλειά μεμονωμένων καλλιτεχνών και όχι από καλλιτεχνικά κινήματα».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Πόλοκ και Ντυμπυφέ μοιράζονται τη βασική ιδέα ότι η ζωγραφική δεν είναι πια αναπαράσταση αλλά άμεση, σχεδόν σωματική διαδικασία: ο Πόλοκ μετατρέπει τον μουσαμά σε «πεδίο δράσης» μέσω του ντρίπινγκ, ο Ντυμπυφέ μετατρέπει την επιφάνεια σε «πεδίο ενέργειας» μέσω αναμειγμένων υλικών. Διαφέρουν όμως σημαντικά: ο Πόλοκ διατηρεί έλεγχο πάνω σε μια εντελώς αφαιρετική, χωρίς αναγνωρίσιμο θέμα σύνθεση («δεν υπάρχουν τυχαία συμβάντα»)· ο Ντυμπυφέ ενδιαφέρεται περισσότερο για την υλικότητα του υλικού καθαυτή και συχνά διατηρεί μια παραμορφωμένη ανθρώπινη φιγούρα. Ιδεολογικά, ο Πόλοκ εντάσσεται σε ένα αναγνωρισμένο αμερικανικό κίνημα (Αφηρημένος Εξπρεσιονισμός), ενώ ο Ντυμπυφέ αντιπροσωπεύει τη γενικότερη ευρωπαϊκή τάση της μεμονωμένης, προσωπικής αναζήτησης που ονομάστηκε Άμορφη Τέχνη. Και οι δύο πάντως συμφωνούν ότι η τέχνη πρέπει να απευθύνεται στο ασυνείδητο/πνεύμα και όχι στο «όμορφο» μάτι.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Δομή: κοινό σημείο εκκίνησης (καμβάς ως πεδίο δράσης/ενέργειας) + διαφορά ελέγχου/υλικού + διαφορά αποτελέσματος (καθαρή αφαίρεση vs. παραμορφωμένη φιγούρα) + γεωγραφικό/ιδεολογικό πλαίσιο (αμερικανικό κίνημα vs. ευρωπαϊκή μεμονωμένη αναζήτηση).
• Χρησιμοποιήστε τα ίδια τα λόγια των καλλιτεχνών από το κείμενο ως τεκμηρίωση.

Σύγκριση Μουρ και Τζιακομέτι

Ερώτηση: Συγκρίνετε ένα έργο του Μουρ με ένα έργο του Τζιακομέτι. Βρείτε τις ομοιότητες και τις διαφορές.

Απάντηση:

• Κοινό θέμα: η ανθρώπινη φιγούρα ως αφετηρία. Και οι δύο γλύπτες δουλεύουν πάνω στην ανθρώπινη μορφή — ο Μουρ με «κεντρικό θέμα … την ανακεκλιμένη ανθρώπινη φιγούρα», ο Τζιακομέτι με όρθιες, βαδίζουσες ή ομαδοποιημένες ανθρώπινες φιγούρες (π.χ. «Πλατεία μεγαλούπολης»).
• Κοινή απομάκρυνση από το κλασικό ιδεώδες ομορφιάς. Ο Μουρ αναζητούσε «όχι το κλασικό ιδεώδες της ομορφιάς αλλά τη ζωτικότητα»· ο Τζιακομέτι, με τις σκελετώδεις, επιμηκυμένες φιγούρες του, εγκαταλείπει εξίσου κάθε κλασική αναλογία.
• Διαφορά στη σχέση όγκου-κενού. Ο Μουρ δουλεύει με όγκο και κοιλότητα: «δημιουργώντας κοιλότητες ή και τρύπες στο γλυπτό και αφήνοντας τον περιβάλλοντα χώρο να το διαπεράσει» — ο χώρος περνάει μέσα από τη μάζα. Ο Τζιακομέτι, αντίθετα, αφαιρεί σχεδόν όλη τη μάζα: οι μορφές του «λεπταίνουν και επιμηκύνονται τόσο, που, σκελετώδεις πλέον, χάνουν την υλικότητά τους».
• Διαφορά στόχου: αρχέγονη φόρμα vs. απόδοση απόστασης. Ο Μουρ αναζητούσε «αρχέγονα σχήματα» σε φυσικά αντικείμενα (πέτρες, όστρακα, κόκαλα) — «οικουμενικά σχήματα». Ο Τζιακομέτι, αντίθετα, επιδίωκε κάτι πιο φαινομενολογικό: να αποδώσει «τη μορφή έτσι όπως την αντιλαμβάνεται στην πραγματικότητα ο θεατής», εισάγοντας «την απόδοση της απόστασης».
• Διαφορά συναισθηματικού κλίματος. Το έργο του Μουρ αποπνέει ζωτικότητα και φυσική αρμονία· το έργο του Τζιακομέτι («Πλατεία μεγαλούπολης») αποπνέει «υπαρξιακά [θέματα] για την αγωνία … και την αποξένωσή» του ανθρώπου — μοναξία μέσα στο πλήθος.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μουρ και Τζιακομέτι μοιράζονται την ανθρώπινη φιγούρα ως κεντρικό θέμα και την απομάκρυνση από το κλασικό ιδεώδες ομορφιάς προς όφελος της ζωτικότητας ή της έντασης. Διαφέρουν όμως ριζικά στον τρόπο διαχείρισης του όγκου: ο Μουρ ανοίγει κοιλότητες και τρύπες στη μάζα, αφήνοντας τον χώρο να τη διαπεράσει, ενώ ο Τζιακομέτι αφαιρεί σχεδόν όλη τη μάζα, φτάνοντας σε σκελετώδεις, «άυλες» φιγούρες. Διαφέρουν επίσης στον στόχο: ο Μουρ αναζητά αρχέγονα, οικουμενικά σχήματα εμπνευσμένα από τη φύση, ενώ ο Τζιακομέτι επιδιώκει τη φαινομενολογική απόδοση της απόστασης, όπως τη βιώνει ο θεατής. Τέλος, το κλίμα διαφέρει: ζωτικότητα και αρμονία στον Μουρ, υπαρξιακή αγωνία και αποξένωση στον Τζιακομέτι.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Δομή σύγκρισης: κοινό θέμα (ανθρώπινη φιγούρα, απομάκρυνση από κλασικό ιδεώδες) + διαφορά όγκου/κενού + διαφορά στόχου (αρχέγονο σχήμα vs. απόσταση) + διαφορά συναισθηματικού κλίματος.
• Τα κλειδιά-λέξεις του κειμένου («κοιλότητες/τρύπες» για τον Μουρ, «απόσταση/σκελετώδεις» για τον Τζιακομέτι) δίνουν άμεσα τη δομή της σύγκρισης.

Υπεράσπιση ενός γλύπτη ως κριτικός τέχνης

Ερώτηση: Ως κριτικός τέχνης, διαλέξτε έναν από τους γλύπτες που εξετάστηκαν σε αυτό το κεφάλαιο. Πώς θα υπερασπιστείτε το έργο του;

Απάντηση:

• Επιλογή του γλύπτη και της «κατηγορίας» που πρέπει να αντικρουστεί. Επιλέγεται ο Τζιακομέτι· η συνηθισμένη ένσταση είναι ότι οι λεπτές, σκελετώδεις φιγούρες του φαίνονται «ημιτελείς» ή ασήμαντες τεχνικά.
• Επιχείρημα 1: δεν είναι ατέλεια αλλά συνειδητή αναζήτηση. «Εκείνος δούλευε για τον άπιαστο στόχο να αποδώσει τη μορφή έτσι όπως την αντιλαμβάνεται στην πραγματικότητα ο θεατής» — μια πρωτότυπη, φαινομενολογική στόχευση, διαφορετική από κάθε άλλο ρεύμα της εποχής.
• Επιχείρημα 2: εισήγαγε πρωτότυπη έννοια στη γλυπτική. «Εισήγαγε μια νέα έννοια στη γλυπτική, εκείνη της απόδοσης της απόστασης» — καινοτομία που κανένας προγενέστερος γλύπτης δεν είχε διατυπώσει έτσι.
• Επιχείρημα 3: η μορφή αποδίδει πειστικά ένα υπαρξιακό περιεχόμενο. Στην «Πλατεία μεγαλούπολης» οι φιγούρες «όσο κι αν πλησιάσουμε … δεν έρχονται κοντά μας» — μορφή και περιεχόμενο (αποξένωση, μοναξία στη μεγαλούπολη) ταυτίζονται απόλυτα.
• Επιχείρημα 4: αναγνώριση από σημαντικούς διανοούμενους της εποχής. Ο Ζαν-Πωλ Σαρτρ έγραψε δοκίμιο για το έργο του — απόδειξη ότι η δουλειά του αναγνωρίστηκε ως φιλοσοφικά βαθιά, όχι απλώς πρωτότυπη μορφικά.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ως κριτικός τέχνης θα υπερασπιζόμουν τον Τζιακομέτι απέναντι στην αντίρρηση ότι οι φιγούρες του είναι πολύ λεπτές/«ημιτελείς». Θα εξηγούσα ότι αυτό δεν είναι τεχνική αδυναμία αλλά συνειδητή, πρωτότυπη επιδίωξη: ενώ οι υπόλοιποι πρωτοπόροι της εποχής στράφηκαν στο μη αναπαραστατικό, ο Τζιακομέτι επιδίωξε «να αποδώσει τη μορφή έτσι όπως την αντιλαμβάνεται στην πραγματικότητα ο θεατής», εισάγοντας τη νέα έννοια της «απόδοσης της απόστασης». Στο έργο «Πλατεία μεγαλούπολης» η μορφή -απόμακρες, σχεδόν άυλες φιγούρες που «δεν έρχονται κοντά μας»- ταυτίζεται απόλυτα με το υπαρξιακό περιεχόμενο (αγωνία, αποξένωση). Το ότι ο ίδιος ο Σαρτρ έγραψε δοκίμιο γι' αυτόν επιβεβαιώνει τη φιλοσοφική βαρύτητα του έργου του — δεν πρόκειται για επιφανειακή πρωτοτυπία, αλλά για γλυπτική που κατάφερε να δώσει σχήμα σε μια θεμελιώδη ανθρώπινη εμπειρία της εποχής της.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Δομή δοκιμίου-υπεράσπισης: αντίρρηση που πρέπει να ανασκευαστεί → επιχειρήματα βασισμένα στο κείμενο → επίκληση αυθεντίας (Σαρτρ) ως τελικό επιχείρημα.
• Θα μπορούσε κανείς εξίσου να επιλέξει τον Μουρ ή τον Πόλοκ (ως γλύπτη/ζωγράφο-δράσης)· η δομή του επιχειρήματος παραμένει ίδια: αντίρρηση → επιχειρήματα από το κείμενο → επίκληση αναγνώρισης.