Λύσεις — Κεφάλαιο 14: Ρεαλισμός, Ιμπρεσιονισμός (σελ. 242) – ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 14: Ρεαλισμός, Ιμπρεσιονισμός

Αναλυτικές απαντήσεις στις 3 ερωτήσεις της σελ. 242 του βιβλίου «Ιστορία της Τέχνης» Β΄ & Γ΄ ΕΠΑΛ.

Το σκάνδαλο του «Πρόγευμα στη Χλόη» τότε και σήμερα

Ερώτηση: Το έργο του Μανέ «Πρόγευμα στη Χλόη» σκανδάλισε τόσο για το θέμα του όσο και για τη διαπραγμάτευση του χρώματος το κοινό του Παρισιού το 1863. Σήμερα προκαλεί τέτοιες αντιδράσεις η τέχνη; Αιτιολογήστε την απάντησή σας.

Απάντηση:

• Γιατί σκανδάλισε το 1863 (θέμα). «Αντίθετα η γυναίκα, πλάι τους, είναι γυμνή» χωρίς «την πρόφαση της μυθολογίας ή της ιστορίας» — «θεωρήθηκε ότι κοιτούσε με αναίδεια προς το μέρος του θεατή, προσκαλώντας τον στον πίνακα».
• Γιατί σκανδάλισε το 1863 (μορφή/χρώμα). «Το χρώμα εμφανίζεται προκλητικά πρόχειρο, απλωμένο με γρήγορη πινελιά … γεγονός που καταργεί την αίσθηση του βάθους» — αντίθετο στην «άψογη εκτέλεση» που πρέσβευε η ακαδημαϊκή ζωγραφική.
• Η δήλωση του ίδιου του Μανέ. «Δεν επεδίωξε να ανατρέψει την παράδοση … Θέλησε απλούστατα να είναι ο εαυτός του και όχι ένας άλλος» — δείχνει ότι η πρόκληση δεν ήταν σκόπιμη προβοκάτσια, αλλά ειλικρινής καλλιτεχνική έκφραση που η εποχή δεν άντεχε.
• Σήμερα: αλλαγή πλαισίου. Η γύμνια και η απλή/γρήγορη πινελιά έχουν γίνει από καιρό αποδεκτές καλλιτεχνικές επιλογές (μετά τον Ιμπρεσιονισμό και όλη τη μοντέρνα τέχνη που ακολούθησε) — άρα το ίδιο ακριβώς έργο δεν θα σκανδάλιζε σήμερα με τον ίδιο τρόπο, αφού «θεωρείται έργο σταθμός, που προαναγγέλλει τον Ιμπρεσιονισμό» και είναι πλέον μέρος της αποδεκτής ιστορίας της τέχνης.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το έργο σκανδάλισε το 1863 για δύο λόγους: πρώτον, το θέμα — μια γυμνή γυναίκα «χωρίς την πρόφαση της μυθολογίας ή της ιστορίας», που μάλιστα «κοιτούσε με αναίδεια προς το μέρος του θεατή»· δεύτερον, τη μορφή — «το χρώμα εμφανίζεται προκλητικά πρόχειρο … γεγονός που καταργεί την αίσθηση του βάθους», σε πλήρη αντίθεση με την «άψογη εκτέλεση» της ακαδημαϊκής ζωγραφικής. Σήμερα, ένα τέτοιο έργο δεν θα προκαλούσε την ίδια αντίδραση, αφού η ιστορία της τέχνης έχει περάσει από τον Ιμπρεσιονισμό και όλη τη μοντέρνα τέχνη που το ίδιο έργο «προαναγγέλλει» — η γύμνια χωρίς μυθολογική δικαιολογία και η ελεύθερη, γρήγορη πινελιά είναι πλέον καθιερωμένες καλλιτεχνικές επιλογές, όχι πρωτόγνωρες προκλήσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι η τέχνη σήμερα δεν μπορεί να σκανδαλίσει — απλώς τα όρια του «σοκαριστικού» έχουν μετατοπιστεί σε άλλα ζητήματα (πολιτικά, ταυτότητας, κ.λπ.), όχι πια στη γύμνια ή στην ελεύθερη πινελιά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Δύο άξονες σκανδάλου: θέμα (γύμνια χωρίς δικαιολογία) + μορφή (πρόχειρη πινελιά).
• Η απάντηση χρειάζεται και προσωπική αιτιολόγηση («σήμερα») — χρησιμοποιήστε το ιστορικό επιχείρημα ότι τα όρια του σκανδάλου μετατοπίζονται με τον καιρό.

Ο αντίκτυπος της φωτογραφίας στη ζωγραφική

Ερώτηση: Σχολιάστε τον αντίκτυπο που είχε η εφεύρεση της φωτογραφίας στην τέχνη, ειδικά στη ζωγραφική. Τη δέσμευσε ή την απελευθέρωσε;

Απάντηση:

• Η αρχική απειλή. «Η φωτογραφική τέχνη, ενώ φάνηκε προς στιγμήν να απειλεί τη ζωγραφική» — φόβος ότι η μηχανική αναπαραγωγή θα υποκαθιστούσε τη ζωγραφική.
• Ο πραγματικός αντίκτυπος: απελευθέρωση. «Έπαιξε μεγάλο ρόλο στη διαμόρφωση τόσο του Ρεαλισμού όσο και του Ιμπρεσιονισμού. Συνέβαλε κυρίως στην αποτύπωση της πραγματικότητας, στο πάγωμα της κίνησης, στο σταμάτημα της ζωής σε ορισμένες στιγμές, στο στιγμιότυπο (instantané).»
• Γιατί απελευθέρωσε, δεν έδεσε. Αφού η φωτογραφία ανέλαβε την «πιστή» καταγραφή της πραγματικότητας, η ζωγραφική δεν χρειαζόταν πια να ανταγωνιστεί σε αυτό — μπορούσε να στραφεί στην απόδοση της εντύπωσης, του φωτός, της ατμόσφαιρας (Ιμπρεσιονισμός), απελευθερωμένη από τον στόχο της ακριβούς αναπαραγωγής.
• Η αντίστροφη επιρροή. «Η φωτογραφική ματιά επηρεάστηκε από τη ζωγραφική, και πολλοί φωτογράφοι δημιούργησαν με τη φιλοδοξία να δουν τα έργα τους να αναγνωρίζονται ως προϊόντα καθαρής εικαστικής δημιουργίας και όχι στείρας μηχανιστικής αναπαραγωγής» — δηλαδή η σχέση ήταν αμοιβαία, όχι μονόδρομη απειλή.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η φωτογραφία «ενώ φάνηκε προς στιγμήν να απειλεί τη ζωγραφική», τελικά «έπαιξε μεγάλο ρόλο στη διαμόρφωση τόσο του Ρεαλισμού όσο και του Ιμπρεσιονισμού», συμβάλλοντας «στην αποτύπωση της πραγματικότητας, στο πάγωμα της κίνησης … στο στιγμιότυπο». Με άλλα λόγια, η φωτογραφία απελευθέρωσε τη ζωγραφική: αφού η ακριβής, μηχανική αναπαραγωγή της πραγματικότητας μπορούσε πλέον να γίνει από τη φωτογραφική μηχανή, η ζωγραφική δεν χρειαζόταν πια να είναι «πιστή αντιγραφή» — μπορούσε να επικεντρωθεί στην απόδοση της υποκειμενικής εντύπωσης, του φωτός και της ατμόσφαιρας, όπως έκανε ο Ιμπρεσιονισμός. Η σχέση ήταν μάλιστα αμφίδρομη: «η φωτογραφική ματιά επηρεάστηκε από τη ζωγραφική», με τους φωτογράφους να επιδιώκουν να αναγνωριστούν τα έργα τους ως «καθαρή εικαστική δημιουργία». Άρα η φωτογραφία, τελικά, απελευθέρωσε παρά δέσμευσε τη ζωγραφική.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η απειλή ήταν αρχική/φαινομενική· το πραγματικό αποτέλεσμα ήταν απελευθέρωση της ζωγραφικής από τον ρεαλισμό-αντιγραφή.
• Θυμηθείτε την αμφίδρομη σχέση: η φωτογραφία επηρέασε τη ζωγραφική, αλλά και η ζωγραφική επηρέασε τη φωτογραφία.

Η εναντίωση της επίσημης τέχνης στον Ρεαλισμό και τον Ιμπρεσιονισμό

Ερώτηση: Ποια ήταν η εναντίωση της επίσημης τέχνης α. στο Ρεαλισμό β. στον Ιμπρεσιονισμό;

Απάντηση:

• α. Στο Ρεαλισμό: αποκλεισμός από το επίσημο Σαλόν. Ο Κουρμπέ, «σε ένδειξη διαμαρτυρίας για τις επιλογές της συντηρητικής επιτροπής επιλογής έργων», έστησε το δικό του «Περίπτερο του Ρεαλισμού» — δηλαδή τα έργα του δεν έγιναν αποδεκτά στην επίσημη Έκθεση.
• α. Η ίδια λογική για τον Μανέ. «Το έργο ‘Πρόγευμα στη Χλόη’ … θεωρήθηκε προκλητικό και απορρίφθηκε από το επίσημο Σαλόν του ίδιου έτους αλλά εκτέθηκε στο Σαλόν των Απορριφθέντων.»
• α. Γενικευμένη αντίδραση: το «Salon des Refusés». Το 1863 «λόγω της έντονης αντίδρασης των καλλιτεχνών για το μεγάλο αριθμό των απορριφθέντων έργων», ο Ναπολέων Γ΄ επέτρεψε ειδική Έκθεση των Απορριφθέντων.
• β. Στον Ιμπρεσιονισμό: χλευασμός από την κριτική. «Ο κριτικός τέχνης Λερουά … βάφτισε το κίνημα ειρωνικά Ιμπρεσιονισμό» — δηλαδή αρχικά ο όρος ήταν υποτιμητικός.
• β. Αποκλεισμός από το επίσημο Σαλόν. Η πρώτη έκθεση των Ιμπρεσιονιστών (1874) οργανώθηκε ανεξάρτητα, με «έργα που είχαν απορριφθεί από το επίσημο Σαλόν» — ίδιο μοτίβο αποκλεισμού με τον Ρεαλισμό.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Και στις δύο περιπτώσεις η επίσημη τέχνη αντέδρασε με αποκλεισμό και χλευασμό. Στον Ρεαλισμό: το έργο του Κουρμπέ δεν έγινε αποδεκτό στην επίσημη Έκθεση, οπότε ο ίδιος έστησε το δικό του «Περίπτερο του Ρεαλισμού»· το «Πρόγευμα στη Χλόη» του Μανέ «απορρίφθηκε από το επίσημο Σαλόν … αλλά εκτέθηκε στο Σαλόν των Απορριφθέντων» — μια ειδική έκθεση που δημιουργήθηκε το 1863 ακριβώς λόγω των πολυάριθμων απορρίψεων. Στον Ιμπρεσιονισμό, η εναντίωση εκφράστηκε πρώτα ως ειρωνικός χλευασμός: «ο κριτικός τέχνης Λερουά … βάφτισε το κίνημα ειρωνικά Ιμπρεσιονισμό» (όνομα που έμεινε, αλλά ξεκίνησε ως κοροϊδία), και ουσιαστικά ως αποκλεισμός: η πρώτη τους έκθεση (1874) οργανώθηκε ανεξάρτητα, με «έργα που είχαν απορριφθεί από το επίσημο Σαλόν» — το ίδιο ακριβώς μοτίβο θεσμικού αποκλεισμού που είχε ήδη βιώσει ο Ρεαλισμός.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Κοινό μοτίβο: απόρριψη από το επίσημο Σαλόν και στα δύο κινήματα.
• Διαφορά έντασης: ο Ρεαλισμός οδήγησε σε θεσμικό «Salon des Refusés»· ο Ιμπρεσιονισμός δέχτηκε επιπλέον ειρωνικό όνομα από κριτικό.