Λύσεις — Κεφάλαιο 6: Η Ρωμαϊκή Τέχνη (σελ. 92) – ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 6: Η Ρωμαϊκή Τέχνη

Αναλυτικές απαντήσεις στις 4 ερωτήσεις της σελ. 92 του βιβλίου «Ιστορία της Τέχνης» Β΄ & Γ΄ ΕΠΑΛ.

Ρωμαϊκό vs ελληνικό κεφάλι της κλασικής περιόδου

Ερώτηση: Να συγκρίνετε ένα ρωμαϊκό με ένα ελληνικό κεφάλι της κλασικής περιόδου. Ποιες είναι οι επιδράσεις που δέχτηκε η ρωμαϊκή τέχνη από την ελληνική;

Απάντηση:

• Τι δανείστηκε η ρωμαϊκή γλυπτική. «Τα στοιχεία που δανείστηκε η ρωμαϊκή γλυπτική από την ελληνική ήταν η στάση του ανθρώπινου σώματος, η εξιδανίκευση, ο ρυθμός και η κίνηση.»
• Πού διαφέρει. «Η διαφορά της ρωμαϊκής καλλιτεχνικής αντίληψης από την ελληνική βρίσκεται στην κοσμοθεωρία και αφορά το μέγεθος και τα θέματα των αναπαραστάσεων.»
• Η καινοτομία: η εικονιστική προτομή. «Η ρωμαϊκή προτομή εισάγει στην τέχνη την ομοιότητα του προτύπου και όχι την εξιδανικευμένη απεικόνισή του» — δηλαδή, ενώ το κλασικό ελληνικό κεφάλι επεδίωκε το ιδεατό πρόσωπο (π.χ. κούρος, Δισκοβόλος με «ήρεμη» έκφραση), το ρωμαϊκό κεφάλι επιδιώκει τη ρεαλιστική αναγνωρισιμότητα του συγκεκριμένου ατόμου.
• Παράδειγμα: ο Αύγουστος. «Ο δημιουργός του ανδριάντα του Αυγούστου είχε ως πρότυπό του το ‘Δορυφόρο’ του Πολύκλειτου, που παρέπεμπε στη δημοκρατική Αθήνα» — δηλαδή ακόμη κι όταν το ρωμαϊκό έργο δανείζεται ελληνική στάση/αναλογίες, το πρόσωπο παραμένει αναγνωρίσιμα ατομικό (πορτρέτο), όχι ιδεατό.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η ρωμαϊκή γλυπτική δανείστηκε από την ελληνική «τη στάση του ανθρώπινου σώματος, την εξιδανίκευση, τον ρυθμό και την κίνηση» — γι' αυτό ένα ρωμαϊκό άγαλμα, όπως ο ανδριάντας του Αυγούστου, μπορεί να έχει ως πρότυπο στάσης τον «Δορυφόρο» του Πολύκλειτου. Η βασική διαφορά όμως αφορά «το μέγεθος και τα θέματα» και κυρίως εντοπίζεται στο πρόσωπο: ενώ το ελληνικό κλασικό κεφάλι επιδιώκει την εξιδανίκευση (ιδεατή, «τέλεια» μορφή, χωρίς προσωπική αναγνωρισιμότητα), η ρωμαϊκή προτομή «εισάγει στην τέχνη την ομοιότητα του προτύπου και όχι την εξιδανικευμένη απεικόνισή του» — δηλαδή είναι ρεαλιστικό πορτρέτο συγκεκριμένου, αναγνωρίσιμου ατόμου, με τις ρυτίδες, τις ατέλειες και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του. Αυτή η στροφή προς τον ρεαλισμό στο πρόσωπο, σε συνδυασμό με την ελληνική στάση/αναλογίες στο σώμα, είναι το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της ρωμαϊκής πρωτοτυπίας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Κλειδί: ελληνικό = εξιδανίκευση προσώπου· ρωμαϊκό = ρεαλιστική ομοιότητα (πορτρέτο).
• Το σώμα/στάση μένει «ελληνικό», το πρόσωπο γίνεται «ρωμαϊκό» — δύο διαφορετικές λογικές στο ίδιο άγαλμα.

Τοιχογραφίες Πομπηίας: τρόπος ζωής των κατοίκων

Ερώτηση: Παρατηρήστε τις τοιχογραφίες που βρέθηκαν στα σπίτια της Πομπηίας. Ποια συμπεράσματα εξάγετε για τον τρόπο ζωής των κατοίκων;

Απάντηση:

• Πλούτος θεματολογίας. «Στην Πομπηία έχουν σωθεί πολλές τοιχογραφίες σχεδόν σε όλα τα σπίτια και τις επαύλεις και παρουσιάζουν τεράστια ποικιλία θεμάτων.» — δείχνει ευρεία διάδοση της καλλιτεχνικής διακόσμησης σε πολλά νοικοκυριά, όχι μόνο στα ανάκτορα.
• Η ψευδαισθητική τεχνική ‘trompe l'oeil’. «Οι τοιχογραφίες … έχουν φιλοτεχνηθεί με την ψευδαισθητική τεχνική … προκειμένου να δημιουργήσουν στους τοίχους προοπτικούς, διακοσμητικούς χώρους» — «ο καλλιτέχνης … προσπαθεί να δημιουργήσει την οπτική απάτη ενός κήπου».
• Επιθυμία διεύρυνσης του χώρου. Η προσπάθεια να «‘εξαφανίσει’ τον τοίχο» δείχνει την επιθυμία των κατοίκων να μεγαλώσουν οπτικά τους περιορισμένους εσωτερικούς χώρους των σπιτιών τους, φέρνοντας μέσα την αίσθηση κήπων/υπαίθριων σκηνών.
• Λεπτομέρεια και τέχνη στην καθημερινότητα. «Η απεικόνιση είναι λεπτομερής, με ιδιαίτερη έμφαση στο προοπτικό βάθος» — δείχνει πόσο εξειδικευμένο ήταν το επάγγελμα του τοιχογράφου και πόση αξία έδιναν οι κάτοικοι στην αισθητική ποιότητα του σπιτιού τους.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι τοιχογραφίες της Πομπηίας, «σχεδόν σε όλα τα σπίτια και τις επαύλεις», με «τεράστια ποικιλία θεμάτων», δείχνουν ότι η καλλιτεχνική διακόσμηση ήταν διαδεδομένη πρακτική στην καθημερινή ζωή, όχι προνόμιο μόνο των ανακτόρων. Η χρήση της ψευδαισθητικής τεχνικής «trompe l'oeil» για να δημιουργηθούν «προοπτικοί, διακοσμητικοί χώροι» και η οπτική απάτη ενός κήπου φανερώνουν την επιθυμία των κατοίκων να διευρύνουν οπτικά τους περιορισμένους χώρους των σπιτιών τους και να φέρουν στο εσωτερικό την αίσθηση του υπαίθριου χώρου — μια αισθητική ανάγκη άμεσα συνδεδεμένη με την ποιότητα ζωής. Η λεπτομέρεια και η έμφαση στο προοπτικό βάθος δείχνουν επίσης εξειδικευμένη καλλιτεχνική παράδοση και υψηλές απαιτήσεις των κατοίκων από τη διακόσμηση του σπιτιού τους, σε μια κοινωνία που απολάμβανε την καλαισθησία ως μέρος της καθημερινότητας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Λέξη-κλειδί: «εξαφάνιση του τοίχου» — δείχνει επιθυμία για μεγαλύτερο, πιο όμορφο χώρο διαβίωσης.
• Η διάδοση τοιχογραφιών «σχεδόν σε όλα τα σπίτια» δείχνει ευρεία, όχι ελιτίστικη, καλλιτεχνική κουλτούρα.

Πολίτευμα και γλυπτική στη ρωμαϊκή εποχή

Ερώτηση: Ποια είναι η σχέση του πολιτεύματος και της γλυπτικής στη ρωμαϊκή εποχή;

Απάντηση:

• Η τέχνη ως φορέας πολιτικών αξιών. «Γρήγορα οι Ρωμαίοι κατάλαβαν ότι η τέχνη μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως φορέας πολιτικών, κοινωνικών και θρησκευτικών αξιών.» Άρα το εκάστοτε πολίτευμα (αριστοκρατική δημοκρατία → αυτοκρατορία) καθόριζε άμεσα το τι έπρεπε να «πει» η γλυπτική.
• Στη δημοκρατία/αριστοκρατική περίοδο: εικονιστική προτομή. «Η ρωμαϊκή προτομή εισάγει στην τέχνη την ομοιότητα του προτύπου και όχι την εξιδανικευμένη απεικόνισή του» — ρεαλιστικά πορτρέτα συγκεκριμένων πολιτών/αξιωματούχων, μια παράδοση που ταιριάζει σε ένα πολίτευμα όπου η ατομική αναγνωρισιμότητα των αρχόντων/προγόνων είχε πολιτική/κοινωνική σημασία.
• Στη μετάβαση προς την αυτοκρατορία: ο Αύγουστος. «Ο δημιουργός του ανδριάντα του Αυγούστου είχε ως πρότυπό του το ‘Δορυφόρο’ του Πολύκλειτου, που παρέπεμπε στη δημοκρατική Αθήνα» — ο πρώτος αυτοκράτορας χρησιμοποιεί σκόπιμα ένα σύμβολο κλασικής δημοκρατικής τελειότητας για να νομιμοποιήσει την προσωπική του εξουσία.
• Στην πλήρη αυτοκρατορία: θεοποίηση. «Οι Ρωμαίοι ανήγαγαν τον αυτοκράτορα σε θεό. Συνηθισμένη αυτοκρατορική απεικόνιση ήταν οι έφιπποι ανδριάντες που προέβαλλαν τη στρατιωτική ισχύ της Ρώμης» (π.χ. Μάρκος Αυρήλιος) — η γλυπτική περνά πλέον ανοιχτά στην υπηρεσία της απόλυτης, θεϊκής εξουσίας ενός μονάρχη.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η ρωμαϊκή γλυπτική ήταν στενά δεμένη με το εκάστοτε πολίτευμα, αφού «οι Ρωμαίοι κατάλαβαν ότι η τέχνη μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως φορέας πολιτικών, κοινωνικών και θρησκευτικών αξιών». Στην αριστοκρατική/δημοκρατική περίοδο αναπτύχθηκε η παράδοση της ρεαλιστικής εικονιστικής προτομής, που «εισάγει την ομοιότητα του προτύπου και όχι την εξιδανικευμένη απεικόνισή του» — μια αισθητική που ταίριαζε σε πολίτευμα όπου η ατομική ταυτότητα αρχόντων και προγόνων είχε κοινωνικό/πολιτικό βάρος. Στη μετάβαση προς την αυτοκρατορία, ο Αύγουστος επέλεξε να μιμηθεί στη στάση του τον «Δορυφόρο» του Πολύκλειτου, «που παρέπεμπε στη δημοκρατική Αθήνα» — μια συνειδητή οπτική στρατηγική νομιμοποίησης της νέας προσωπικής εξουσίας μέσα από σύμβολα του δημοκρατικού παρελθόντος. Τέλος, με την πλήρη εδραίωση της αυτοκρατορίας, «οι Ρωμαίοι ανήγαγαν τον αυτοκράτορα σε θεό»: οι έφιπποι ανδριάντες, όπως αυτός του Μάρκου Αυρηλίου, προβάλλουν πλέον ανοιχτά τη στρατιωτική ισχύ και τη θεϊκή φύση ενός απόλυτου μονάρχη. Έτσι, η εξέλιξη της γλυπτικής (από ρεαλιστικό πορτρέτο πολίτη σε θεοποιημένο έφιππο αυτοκράτορα) αντικατοπτρίζει με ακρίβεια την πολιτειακή εξέλιξη της Ρώμης από αριστοκρατική δημοκρατία σε απόλυτη αυτοκρατορία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τρία στάδια: δημοκρατία → ρεαλιστική προτομή πολίτη, πρώιμη αυτοκρατορία → δανεισμός δημοκρατικών συμβόλων, πλήρης αυτοκρατορία → θεοποίηση αυτοκράτορα.
• Το παράδειγμα του Αυγούστου είναι κομβικό: δείχνει τη «μεταβατική» χρήση της τέχνης για πολιτική νομιμοποίηση.

Είδη κτισμάτων και η οικουμενική κυριαρχία της Ρώμης

Ερώτηση: Ποια είδη κτισμάτων αντανακλούν την οικουμενική κυριαρχία της Ρώμης;

Απάντηση:

• Μεγάλα δημόσια έργα υποδομής. «Η τεράστια αυτοκρατορία των Ρωμαίων άφησε τα ίχνη της σε μνημειώδη έργα, όπως είναι τα θέατρα, τα υδραγωγεία, οι θέρμες και τα αποχετευτικά δίκτυα.»
• Νέα κτίρια διοίκησης/εμπορίου. «Νέα είδη κτιρίων δημιουργήθηκαν στις μεγάλες πόλεις όπως η βασιλική, η στοά, η αγορά (το forum).»
• Αμφιθέατρα-σύμβολα ισχύος. Το Κολοσσαίο (80 μ.Χ., ύψος 50μ., διάμετρος 188μ.) συνδυάζει δωρικό, ιωνικό και κορινθιακό ρυθμό σε διαφορετικούς ορόφους — δείγμα ικανότητας απορρόφησης όλου του ελληνικού αρχιτεκτονικού πλούτου σε τεράστια κλίμακα.
• Θριαμβικά μνημεία. Η Στήλη του Τραϊανού «εξιστορεί τα κατορθώματα και τις νίκες» του αυτοκράτορα· η Πύλη του Αδριανού στην Αθήνα δείχνει την επέκταση ρωμαϊκών θριαμβικών μνημείων ακόμη και σε κατακτημένες ελληνικές πόλεις.
• Κατοικίες μεγάλης κλίμακας. «Εμφανίστηκαν επίσης οργανωμένα πολυώροφα συγκροτήματα κατοικιών για πολλές οικογένειες όπως οι σημερινές πολυκατοικίες» — διαχείριση πυκνών αστικών πληθυσμών σε μια αχανή αυτοκρατορία.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η οικουμενική κυριαρχία της Ρώμης αντανακλάται πρωτίστως στα μνημειώδη δημόσια έργα υποδομής — «θέατρα, υδραγωγεία, θέρμες και αποχετευτικά δίκτυα» — που εξυπηρετούσαν πληθυσμούς σε ολόκληρη την αυτοκρατορία. Στην ίδια λογική ανήκουν τα νέα είδη δημόσιων κτιρίων («η βασιλική, η στοά, η αγορά») που οργάνωναν τη διοίκηση και το εμπόριο των μεγάλων πόλεων. Αμφιθέατρα όπως το Κολοσσαίο, που συνδυάζει και τους τρεις ελληνικούς αρχιτεκτονικούς ρυθμούς σε τεράστια κλίμακα, δείχνουν την ικανότητα της Ρώμης να απορροφά και να μεγεθύνει τον ελληνικό πλούτο. Τα θριαμβικά μνημεία, όπως η Στήλη του Τραϊανού («εξιστορεί τα κατορθώματα και τις νίκες του») και η Πύλη του Αδριανού στην κατακτημένη Αθήνα, λειτουργούσαν ως άμεση οπτική προπαγάνδα της στρατιωτικής κυριαρχίας. Τέλος, τα πολυώροφα συγκροτήματα κατοικιών δείχνουν την ικανότητα διαχείρισης πυκνών αστικών πληθυσμών σε μια αυτοκρατορία που εκτεινόταν «από τη Βόρεια Ευρώπη μέχρι την Αφρική».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Δύο κατηγορίες κτισμάτων: χρηστικά/υποδομής (υδραγωγεία, θέρμες) και συμβολικά/προπαγανδιστικά (θριαμβικές στήλες/αψίδες).
• Το Κολοσσαίο είναι το πιο αντιπροσωπευτικό παράδειγμα: συνδυάζει και τους τρεις ελληνικούς ρυθμούς σε μία τεράστια ρωμαϊκή κατασκευή.