Λύσεις — Κεφάλαιο 9: Οι Εξωευρωπαϊκοί Πολιτισμοί (σελ. 132) – ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 9: Οι Εξωευρωπαϊκοί Πολιτισμοί

Αναλυτικές απαντήσεις στις 3 ερωτήσεις της σελ. 132 του βιβλίου «Ιστορία της Τέχνης» Β΄ & Γ΄ ΕΠΑΛ.

Επιρροή της ελληνορωμαϊκής τέχνης στους εξωευρωπαϊκούς πολιτισμούς

Ερώτηση: Ποιες μορφές τέχνης από τους πολιτισμούς που εξετάσαμε παραπάνω έχουν επηρεαστεί από την ελληνορωμαϊκή τέχνη;

Απάντηση:

• Η ινδική απεικόνιση του Βούδα (Βουδισμός Μαχαγιάνα). «Ο Βουδισμός Μαχαγιάνα έδωσε έμφαση στο πρόσωπο του Βούδα, το οποίο φαίνεται να έχει δεχτεί επιρροές από ελληνικά και ρωμαϊκά πρότυπα, με πτυχώσεις στα ρούχα και πλάσιμο της μορφής που θυμίζει ρωμαϊκά αγάλματα.»
• Το ισλαμικό ψηφιδωτό. «Οι μουσουλμάνοι ανέπτυξαν ιδιαίτερα την τέχνη του ψηφιδωτού, την οποία υιοθέτησαν από τη ρωμαιοβυζαντινή παράδοση, αλλά τη χρησιμοποίησαν ως μέσο επίδειξης πλούτου και δύναμης.»
• Το τέμενος της Κόρδοβας (υλικό, όχι μόνο μορφή). «Για την κατασκευή του χρησιμοποιήθηκαν 581 κορινθιακοί και σύνθετοι κίονες από παλαιότερα ρωμαϊκά οικοδομήματα» — άμεση, υλική επιρροή/επαναχρησιμοποίηση ρωμαϊκών αρχιτεκτονικών στοιχείων.
• ⚠️ Τι ΔΕΝ επηρεάστηκε. Η κινεζική, η ιαπωνική και η αφρικανική τέχνη, όπως περιγράφονται στο κεφάλαιο, δεν αναφέρεται να δέχτηκαν άμεση ελληνορωμαϊκή επιρροή — αντίθετα, η ιαπωνική ξυλογραφία επηρέασε η ίδια την ευρωπαϊκή τέχνη του 19ου αιώνα (αντίστροφη φορά επιρροής).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τρεις μορφές τέχνης δέχτηκαν σαφή επιρροή από την ελληνορωμαϊκή παράδοση: πρώτον, η ινδική/βουδιστική γλυπτική του Βούδα στον Βουδισμό Μαχαγιάνα, όπου το πρόσωπο του Βούδα «φαίνεται να έχει δεχτεί επιρροές από ελληνικά και ρωμαϊκά πρότυπα, με πτυχώσεις στα ρούχα και πλάσιμο της μορφής που θυμίζει ρωμαϊκά αγάλματα». Δεύτερον, η ισλαμική τέχνη του ψηφιδωτού, που «υιοθετήθηκε από τη ρωμαιοβυζαντινή παράδοση», αν και χρησιμοποιήθηκε με διαφορετικό στόχο (επίδειξη πλούτου/δύναμης, όχι θρησκευτική αφήγηση). Τρίτον, σε επίπεδο υλικής κατασκευής, το Μεγάλο Τέμενος της Κόρδοβας χτίστηκε κυριολεκτικά με «581 κορινθιακούς και σύνθετους κίονες από παλαιότερα ρωμαϊκά οικοδομήματα» — μια άμεση, φυσική ενσωμάτωση ρωμαϊκής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς. Αντίθετα, το βιβλίο δεν τεκμηριώνει ανάλογη ελληνορωμαϊκή επιρροή στην κινεζική, ιαπωνική ή αφρικανική τέχνη — μάλιστα, στην περίπτωση της Ιαπωνίας, η φορά της επιρροής αντιστρέφεται: «η ιαπωνική ξυλογραφία … επηρέασε καθοριστικά την ευρωπαϊκή τέχνη του 19ου αιώνα».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τρία παραδείγματα-κλειδιά: Βούδας Μαχαγιάνα (γλυπτική μορφή), ισλαμικό ψηφιδωτό (τεχνική), τέμενος Κόρδοβας (υλικό).
• Προσοχή στην αντίστροφη φορά: η ιαπωνική τέχνη επηρέασε την Ευρώπη, δεν επηρεάστηκε από αυτήν.

Μορφικά χαρακτηριστικά των εξωευρωπαϊκών πολιτισμών

Ερώτηση: Συγκροτήστε τα μορφικά χαρακτηριστικά των εξωευρωπαϊκών πολιτισμών προκειμένου να αναφερθείτε σ' αυτά, όταν εξετάσουμε την τέχνη κατά το τέλος του 19ου και του 20ού αιώνα.

Απάντηση:

• Κίνα: στοχασμός αντί μίμησης. «Οι Κινέζοι καλλιτέχνες δεν προσπάθησαν να αντιγράψουν τη φύση, αλλά τη μελέτησαν μέσα από έργα μεγάλων δασκάλων … Ο στοχασμός ήταν η βασική αρχή.»
• Ιαπωνία: αφήγηση, χρόνος, ρευστός κόσμος. Ο ζωγραφισμένος κύλινδρος «είναι, με μια έννοια, ένα είδος κινηματογραφικής ζωγραφικής» — εισαγωγή του χρόνου στην εικόνα· τα χαρακτικά «αποκαλούνται ‘απεικονίσεις του ρευστού κόσμου’».
• Ισλάμ: αφαίρεση, απουσία αναπαράστασης. «Δεν υπάρχει δομή σώματος, προοπτική ή φωτοσκίαση» — έμφαση σε αφηρημένα γεωμετρικά/φυτικά μοτίβα, «αραβουργήματα».
• Αφρική: συμβολισμός, όχι ρεαλισμός. Οι μάσκες «απέχουν πολύ από την απεικόνιση των πραγματικών χαρακτηριστικών ενός προσώπου», στοχεύοντας σε αφηρημένες έννοιες (φόβος, σεβασμός, εκδίκηση).
• Κοινός παρανομαστής. Και οι τέσσερις παραδόσεις απομακρύνονται συστηματικά από τον δυτικό, ελληνορωμαϊκής καταγωγής νατουραλισμό/ρεαλισμό — προτιμούν αφαίρεση, συμβολισμό, εσωτερικότητα, χρόνο/αφήγηση αντί στατικής ομοιότητας.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα βασικά μορφικά χαρακτηριστικά που θα χρησιμεύσουν αργότερα (κεφ. 15-20) είναι: από την Κίνα, η ιδέα ότι η τέχνη δεν αντιγράφει τη φύση αλλά προκύπτει από στοχασμό και μελέτη παλαιότερων δασκάλων· από την Ιαπωνία, η αφήγηση μέσα στην εικόνα και η εισαγωγή του χρόνου (ο κύλινδρος ως «είδος κινηματογραφικής ζωγραφικής»), καθώς και οι «απεικονίσεις του ρευστού κόσμου» της καθημερινότητας· από το Ισλάμ, η πλήρης απουσία αναπαράστασης του σώματος/προοπτικής/φωτοσκίασης, με έμφαση στο αφηρημένο, γεωμετρικό/φυτικό σχέδιο· από την Αφρική, η μη ρεαλιστική, συμβολική απόδοση προσώπου (μάσκες) που στοχεύει σε αφηρημένες ιδέες, όχι ομοιότητα. Το κοινό στοιχείο όλων αυτών των παραδόσεων είναι η απόσταση από τον δυτικό νατουραλισμό/ρεαλισμό — ακριβώς τα στοιχεία (αφαίρεση, συμβολισμός, ρευστός χρόνος, απομάκρυνση από τη ρεαλιστική φόρμα) που θα αναζητήσουν αργότερα οι πρωτοπόροι καλλιτέχνες του τέλους του 19ου και του 20ού αιώνα στη δυτική τέχνη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τέσσερα κλειδιά: Κίνα=στοχασμός, Ιαπωνία=χρόνος/αφήγηση, Ισλάμ=αφαίρεση, Αφρική=συμβολισμός.
• Όλα δείχνουν προς την ίδια κατεύθυνση: απόκλιση από τον δυτικό ρεαλισμό — γι' αυτό θα ενδιαφέρουν τους μοντερνιστές.

Καθυστερημένη αναγνώριση των εξωευρωπαϊκών πολιτισμών

Ερώτηση: Η τέχνη των εξωευρωπαϊκών πολιτισμών καθυστερεί πολύ (μέχρι το τέλος του 19ου αιώνα) να αναγνωριστεί από τους Ευρωπαίους ως μια αξιόλογη μορφή τέχνης. Μπορείτε να αιτιολογήσετε τη στάση αυτή;

Απάντηση:

• Διαφορετικά κριτήρια «ποιότητας». Η ισλαμική τέχνη δεν επιδιώκει καν αυτό που η Ευρώπη θεωρούσε βασικό κριτήριο: «Η απόδοση της πραγματικότητας δεν ενδιαφέρει καθόλου την ισλαμική τέχνη: δεν υπάρχει δομή σώματος, προοπτική ή φωτοσκίαση.»
• Το ίδιο για την αφρικανική γλυπτική/μάσκες. «Οι αφρικανικές μάσκες … απέχουν πολύ από την απεικόνιση των πραγματικών χαρακτηριστικών ενός προσώπου» — στόχευαν σε αφηρημένες έννοιες, όχι ρεαλισμό.
• Το τεστ: αναγνώριση μόνο όταν ταιριάζει στην ευρωπαϊκή αισθητική. Τα νατουραλιστικά κεφάλια του Ίφε «αναγνωρίστηκαν από τους Δυτικοευρωπαίους ως σπουδαία δείγματα αφρικανικής γλυπτικής, αφού ταίριαζαν στην ευρωπαϊκή αισθητική» — δηλαδή η αναγνώριση εξαρτιόταν από την ομοιότητα με τα δυτικά πρότυπα, όχι από αυτόνομη εκτίμηση.
• Η αντιστροφή: πότε άλλαξε η στάση. Μόνο όταν δυτικοί καλλιτέχνες (π.χ. επηρεασμένοι από την ιαπωνική ξυλογραφία, «που επηρέασαν καθοριστικά την ευρωπαϊκή τέχνη του 19ου αιώνα») άρχισαν να αναζητούν εναλλακτικές στον δικό τους ακαδημαϊσμό, άνοιξε ο δρόμος για ευρύτερη εκτίμηση των εξωευρωπαϊκών τεχνών.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η καθυστέρηση εξηγείται γιατί η ευρωπαϊκή αισθητική έκρινε την τέχνη με κριτήρια νατουραλισμού/ρεαλισμού που πολλοί εξωευρωπαϊκοί πολιτισμοί απλώς δεν επιδίωκαν: στην ισλαμική τέχνη «δεν υπάρχει δομή σώματος, προοπτική ή φωτοσκίαση», ενώ οι αφρικανικές μάσκες «απέχουν πολύ από την απεικόνιση των πραγματικών χαρακτηριστικών ενός προσώπου», αφού στόχευαν σε αφηρημένες έννοιες. Είναι χαρακτηριστικό ότι όταν οι Ευρωπαίοι βρήκαν έργα -όπως τα εικονιστικά κεφάλια του Ίφε- πιο κοντά στα δικά τους πρότυπα, τα αναγνώρισαν αμέσως ως «σπουδαία», ακριβώς «αφού ταίριαζαν στην ευρωπαϊκή αισθητική»: το κριτήριο αναγνώρισης ήταν η ομοιότητα με τη δυτική τέχνη, όχι μια ανοιχτή αποτίμηση με ίδιους όρους. Η στάση άλλαξε μόνο όταν οι ίδιοι οι Ευρωπαίοι καλλιτέχνες, αναζητώντας διέξοδο από την ακαδημαϊκή τους παράδοση (π.χ. μέσω της ιαπωνικής ξυλογραφίας, «που επηρέασε καθοριστικά την ευρωπαϊκή τέχνη του 19ου αιώνα»), άρχισαν να εκτιμούν την αφαίρεση και τον συμβολισμό ως αξίες καθαυτές.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Λέξη-κλειδί: αναγνώριση μόνο όταν «ταίριαζαν στην ευρωπαϊκή αισθητική» — δείχνει προκατάληψη, όχι αντικειμενική κρίση.
• Η αλλαγή στάσης ήρθε από μέσα στη Δύση (πρωτοπόροι καλλιτέχνες), όχι από εξωτερική πίεση.