Λύσεις ασκήσεων κεφ. 11 (1-8) (σελ. 178) – ΒΡΕΦΟΚΟΜΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ασκήσεων κεφ. 11 (1-8)

Πλήρεις λύσεις των 8 ασκήσεων του κεφαλαίου 11 — προσκόλληση, αυτονομία, οικογένεια, άγχος αποχωρισμού, ρόλος πατέρα, επικοινωνία 0-12 μηνών, συνομήλικοι.

Ερώτηση 1 — Σημασία προσκόλλησης

Ερώτηση: Ποια είναι η σημασία της προσκόλλησης στη μητέρα για την κοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού;

Απάντηση:

• Η προσκόλληση (στενός συναισθηματικός δεσμός με ένα πρόσωπο — συνήθως τη μητέρα, μπορεί όμως και με άλλα μέλη του περιβάλλοντος) αναπτύσσεται στο δεύτερο μισό του πρώτου χρόνου. Η ποιότητα και η σταθερότητά της είναι από τους σημαντικότερους παράγοντες ανάπτυξης, για δύο βασικούς λόγους (σελ. 161-162, 176):

  1. Αποτελεί γερή βάση για υγιή συναισθηματική ανάπτυξη: η γνώση ότι υπάρχει κάποιος που το αγαπάει και το φροντίζει βοηθά το παιδί να αντιμετωπίζει καταστάσεις άγχους και του δημιουργεί εμπιστοσύνη, ασφάλεια και αισιοδοξία για τον κόσμο και τις σχέσεις του. Αντίθετα, τα παιδιά που στερήθηκαν αυτόν τον δεσμό και ζουν σε ασυνεπές-απρόβλεπτο περιβάλλον νιώθουν δυσπιστία και ανασφάλεια, που επηρεάζει τις μετέπειτα σχέσεις τους (κατά τον Erikson: βασική εμπιστοσύνη ή δυσπιστία).
  2. Δίνει σιγουριά και εμπιστοσύνη στον εαυτό για την εξερεύνηση του περιβάλλοντος: η εξερεύνηση βοηθά την κοινωνική ανάπτυξη (επαφή με περισσότερους ανθρώπους), τη σωματική (αδροί-λεπτοί χειρισμοί) και θέτει τα θεμέλια της γνωστικής και γλωσσικής ανάπτυξης.

  Επιπλέον, όσο πιο γερό είναι το δέσιμο τόσο ευκολότερα αποδεσμεύεται το παιδί τον 2ο χρόνο, και η σχέση αυτή του μαθαίνει πώς να συμπεριφέρεται στις διαπροσωπικές του σχέσεις.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Είναι βάση υγιούς συναισθηματικής ανάπτυξης (εμπιστοσύνη-ασφάλεια-αισιοδοξία· κατά Erikson εμπιστοσύνη ή δυσπιστία) και δίνει σιγουριά για την εξερεύνηση του περιβάλλοντος, που προάγει την κοινωνική, σωματική, γνωστική και γλωσσική ανάπτυξη· όσο γερότερο το δέσιμο, τόσο ευκολότερη η μετέπειτα αποδέσμευση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Απόκτηση αυτονομίας

Ερώτηση: Πώς μπορούμε να βοηθήσουμε τα παιδιά να αποκτήσουν αυτονομία;

Απάντηση:

• Κατά τον 2ο χρόνο το παιδί θέλει «να κάνει πράγματα μόνο του» και συχνά λέει «όχι». Οι ενήλικες βοηθούν (σελ. 163, 164-165, 177):

  • Κατανοούν και ενθαρρύνουν αυτή την ανάγκη, αντί να την εμποδίζουν.
  • Θέτουν όρια με στόχο την ασφάλεια και τα τηρούν σταθερά — έτσι δίνουν στο παιδί την ελευθερία να εξερευνήσει και να ικανοποιήσει την περιέργειά του.
  • Επαινούν το παιδί κάθε φορά που καταφέρνει κάτι μόνο του, ώστε να αποκτήσει αυτονομία, αυτοπεποίθηση και περηφάνια.
  • Του δίνουν ευκαιρίες να παίρνει αποφάσεις για πράγματα που το αφορούν (τι ρούχα θα φορέσει, τι παιχνίδι θα παίξουμε, τι θα φάει) — έτσι νιώθει σημαντικό και μαθαίνει να αποφασίζει.
  • Διατηρούν παράλληλα επίβλεψη και σταθερό έλεγχο, γιατί έτσι το παιδί αισθάνεται ασφάλεια.

  Αντίθετα, όσοι το κάνουν να νιώθει ντροπή δημιουργούν αμφιβολίες για τις ικανότητες και την αξία του (Erikson: Αυτονομία ή Αμφιβολία), ενώ η υπερβολική αυτονομία μπορεί να το θέσει σε κίνδυνο και να το κάνει εγωκεντρικό με παράλογες απαιτήσεις.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Κατανοούμε-ενθαρρύνουμε την ανάγκη του, θέτουμε σταθερά όρια ασφάλειας που αφήνουν ελευθερία εξερεύνησης, επαινούμε ό,τι κάνει μόνο του, του δίνουμε ευκαιρίες επιλογών, διατηρώντας επίβλεψη· ούτε ντροπιάζουμε (αμφιβολία) ούτε δίνουμε υπερβολική αυτονομία (εγωκεντρισμός-κίνδυνοι).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Επίδραση οικογένειας

Ερώτηση: Με ποιο τρόπο επηρεάζει την κοινωνική ανάπτυξη του παιδιού η οικογένεια μέσα στην οποία μεγαλώνει;

Απάντηση:

• Η οικογένεια είναι πολύ σημαντικός παράγοντας· τα χαρακτηριστικά της που επηρεάζουν είναι το μέγεθος και η σύνθεσή της, οι τρόποι ελέγχου και επικοινωνίας μεταξύ των μελών, η ποιότητα των σχέσεών τους και το μορφωτικό-οικονομικό επίπεδο των γονιών (σελ. 167-168, 178). Ειδικότερα:
  • Ολιγομελής vs πολυμελής: στην ολιγομελή το παιδί έχει μεγαλύτερη δυνατότητα αυτονομίας και επικοινωνίας, ενώ η πολυμελής απαιτεί μεγαλύτερη οργάνωση, συγκεντρωτισμό και αυταρχικό έλεγχο.
  • Σειρά γέννησης: οι γονείς έχουν άλλες απαιτήσεις από το πρωτότοκο και άλλες από το δευτερότοκο· έρευνες δείχνουν ότι τα πρωτότοκα είναι πιο προσανατολισμένα προς τους ενήλικες, πιο συνεργάσιμα, υπεύθυνα και ευσυνείδητα, πιο επιρρεπή σε ενοχές και υποκύπτουν ευκολότερα στην κοινωνική πίεση.
  • Χειρισμός της ανάγκης για αυτονομία: γονείς που την εμποδίζουν κάνουν το παιδί ντροπαλό, ανασφαλές ή συναισθηματικά εξαρτημένο· υπερβολική αυτονομία → κίνδυνοι, εγωισμός-εγωκεντρισμός, παράλογες απαιτήσεις, αδιαφορία για τα δικαιώματα των άλλων.
  • Παιδιά σε οικογένειες που ενθαρρύνουν την επικοινωνία και ξέρουν να ακούν έχουν περισσότερες πιθανότητες να γίνουν κοινωνικά και συναισθηματικά ώριμα και να χειρίζονται δύσκολες καταστάσεις.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Με το μέγεθος-σύνθεσή της (ολιγομελής: αυτονομία-επικοινωνία / πολυμελής: οργάνωση-αυταρχικός έλεγχος), τη σειρά γέννησης (πρωτότοκα πιο υπεύθυνα-ευσυνείδητα), τους τρόπους ελέγχου-επικοινωνίας, την ποιότητα σχέσεων και το μορφωτικό-οικονομικό επίπεδο· ο χειρισμός της αυτονομίας (εμπόδιση → ντροπαλότητα-εξάρτηση, υπερβολή → εγωκεντρισμός)· η ενθάρρυνση της επικοινωνίας οδηγεί σε ωριμότερα παιδιά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — Μείωση άγχους αποχωρισμού

Ερώτηση: Να αναφέρετε τρόπους με τους οποίους μπορούμε να μειώσουμε την αντίδραση του βρέφους σε στιγμές αποχωρισμού από τη μητέρα του.

Απάντηση:

• Το άγχος του αποχωρισμού εμφανίζεται στον 7ο-8ο μήνα, κορυφώνεται μεταξύ 10 και 18 μηνών και μετά υποχωρεί. Μειώνεται (σελ. 168-169):
  • Με την παρουσία ενός οικείου προσώπου (π.χ. γιαγιάς, παππού) την ώρα του αποχωρισμού.
  • Η μητέρα δεν φεύγει κρυφά, χωρίς να το χαιρετήσει: μένει λίγα λεπτά μαζί του μέχρι να νιώσει άνετα στο «ξένο» περιβάλλον και, φεύγοντας, το βεβαιώνει ότι θα ξαναγυρίσει.
  • Αν ο αποχωρισμός θα επαναλαμβάνεται, γίνεται σταδιακά (η μητέρα φεύγει αρχικά για λίγο, μέχρι να συνηθίσει το παιδί).
  • Ο αποχαιρετισμός γίνεται ήρεμα, με χαμόγελο, και δεν διαρκεί πολύ.
  • Ο ενήλικας που μένει τραβά την προσοχή του παιδιού με ένα παιχνίδι ή μια «βόλτα» (π.χ. στον καθρέφτη ή σε άλλη γωνιά της τάξης).
  • Βοηθά αν το παιδί έχει μαζί του κάποιο προσωπικό, αγαπημένο αντικείμενο.
  • Λαμβάνουμε υπόψη ότι το παιδί βιώνει εντονότερα τον αποχωρισμό όταν είναι κουρασμένο, άρρωστο ή πεινασμένο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Παρουσία οικείου προσώπου· όχι κρυφή αναχώρηση — παραμονή λίγα λεπτά, χαιρετισμός με χαμόγελο και υπόσχεση επιστροφής· σταδιακός αποχωρισμός· σύντομος-ήρεμος αποχαιρετισμός· απασχόληση από τον ενήλικα που μένει· αγαπημένο αντικείμενο· αποφυγή στιγμών κούρασης-πείνας-αρρώστιας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 5 — Ρόλος μητέρας-πατέρα

Ερώτηση: Να σχολιάσετε το εξής: «ο ρόλος της μητέρας στην ανάπτυξη του παιδιού είναι πιο σημαντικός από το ρόλο του πατέρα».

Απάντηση:

• Η άποψη αυτή δεν ευσταθεί. Για πολλά χρόνια οι ειδικοί θεωρούσαν τη μητέρα το πιο σημαντικό πρόσωπο, επειδή περνά περισσότερο χρόνο με το παιδί, και τα κοινωνικά στερεότυπα πρόβαλλαν τη γυναίκα ως την «ειδική» στο μεγάλωμα του παιδιού. Όμως έρευνες σε διάφορα μέρη του κόσμου έχουν αποδείξει ότι ο πατέρας είναι το ίδιο σημαντικός στην ανάπτυξη του παιδιού και το ίδιο ικανός να το φροντίσει και να το διαπαιδαγωγήσει: οι άντρες δείχνουν την ίδια ευαισθησία, στοργή και ικανότητα, και ο δεσμός με τον πατέρα διαμορφώνεται όπως και με τη μητέρα (φροντίδα, ανταπόκριση στο κλάμα, βλεμματική επαφή, παιχνίδι, αγκαλιά, χαμόγελο) — γι’ αυτό τα μωρά προσκολλώνται και στον πατέρα (σελ. 172-174).

  Οι διαφορές δεν είναι σε σημασία αλλά στον χρόνο, στον τρόπο συνδιαλλαγής και στα ερεθίσματα: η μητέρα έχει συνήθως την πρωταρχική ευθύνη φροντίδας και δίνει περισσότερα λεκτικά και γνωστικά ερεθίσματα (πύργος με κύβους, διάβασμα, τραγούδι)· ο πατέρας περνά λιγότερο χρόνο, συχνά ώρα παιχνιδιού, με πιο κινητικά παιχνίδια.

  Η συμμετοχή του πατέρα έχει θετική επίδραση σε όλους τους τομείς: όσο περισσότερο συμμετέχει, τόσο πιο κοινωνικά και ικανά να αντιμετωπίσουν το άγχος είναι τα παιδιά· οι διαφορές των δύο γονέων βοηθούν το παιδί να διαφοροποιηθεί από τη μητέρα και να γίνει πιο αυτόνομο (και εξοικειώνεται με τον αποχωρισμό, βλέποντας τον πατέρα να φεύγει και να επιστρέφει)· τέλος, μέσω του πατέρα (όπως και της μητέρας) το παιδί γνωρίζει το φύλο του και τις μορφές συμπεριφοράς που αρμόζουν σε αυτό.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Δεν ισχύει: έρευνες δείχνουν ότι ο πατέρας είναι εξίσου σημαντικός και ικανός, με την ίδια ευαισθησία-στοργή, και το παιδί προσκολλάται και σε αυτόν. Διαφέρουν ο χρόνος και το είδος ερεθισμάτων (πατέρας κινητικά παιχνίδια, μητέρα λεκτικά-γνωστικά). Η συμμετοχή του πατέρα κάνει τα παιδιά πιο κοινωνικά, ανθεκτικά στο άγχος και αυτόνομα, και συμβάλλει στη γνώση του φύλου.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 6 — Επικοινωνία 0-12 μηνών

Ερώτηση: Ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά της επικοινωνίας μεταξύ παιδιών και ενηλίκων τους πρώτους 12 μήνες της ζωής των παιδιών;

Απάντηση:

• Η εξέλιξη της επικοινωνίας (σελ. 170-172):
  • Νεογέννητο: επικοινωνεί με το κλάμα — δηλώνει πείνα, λέρωμα, κρύο, νύστα, πόνο ή ανάγκη για αγκαλιά (κλαίει και όταν κατακλύζεται από ερεθίσματα ή χωρίς εμφανή λόγο)· η μητέρα μαθαίνει γρήγορα να το ερμηνεύει. Στη φωνή της μητέρας εκδηλώνει χαρά κουνώντας χέρια-πόδια και αλλάζοντας έκφραση προσώπου.
  • 2ος-4ος μήνας: επικοινωνεί με ήχους (ψελλίσματα), χαμόγελα, έντονες κινήσεις σώματος, αγγίγματα και κυρίως με τα μάτια — η οπτική επαφή είναι πολύ σημαντική. Όταν οι ενήλικες «απαντούν», επαναλαμβάνουν και του μαθαίνουν ήχους, το παιδί αντιλαμβάνεται τη σημασία της επικοινωνίας πριν μιλήσει.
  • 6ος μήνας: μεγάλη ποικιλία ήχων, αντιγράφει τους ήχους των ενηλίκων, «ηχητικά» παιχνίδια, «μιλά» μόνο του. Σημαντικό: δεν διακόπτουμε το παιδί, το κοιτάμε στα μάτια, δείχνουμε ενδιαφέρον, του μιλάμε, ονομάζουμε τα αντικείμενα και του διαβάζουμε.
  • Για αρκετό καιρό ο ενήλικας έχει τον ενεργό ρόλο — «μεταφράζει» κινήσεις και ήχους και διατηρεί τον «διάλογο».
  • 8ος μήνας: το παιδί καταλαβαίνει ότι βρίσκεται σε κοινωνική σχέση και παίζει ενεργό ρόλο· πλουτίζει το ρεπερτόριο (γκριμάτσες, ιδιόρρυθμες λέξεις) και στέλνει απλά μηνύματα (αποδοκιμασία με σπρώξιμο-κλώτσημα-αντίσταση, χαρά με γέλια-χαμόγελα-χοροπηδήματα).
  • 9ος μήνας: καταλαβαίνει απλά μηνύματα με λέξεις και κινήσεις (παιχνίδια όπως «παλαμάκια», «κου-κου τσα»), δίνει ό,τι κρατά αν του ζητηθεί, αναγνωρίζει οικείο όνομα και καθημερινά αντικείμενα («πού είναι το ποτήρι;»), και καταλαβαίνει τη λέξη «όχι».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Κλάμα ως πρώτος τρόπος (ανάγκες-συναισθήματα) και εκφράσεις προσώπου· 2ος-4ος μήνας ψελλίσματα, χαμόγελα, κινήσεις, αγγίγματα και κυρίως οπτική επαφή· 6ος μήνας ποικιλία-αντιγραφή ήχων (δεν διακόπτουμε, μιλάμε, ονομάζουμε, διαβάζουμε)· ο ενήλικας κρατά τον ενεργό ρόλο· 8ος μήνας συνειδητή κοινωνική σχέση, ιδιόρρυθμες λέξεις, απλά μηνύματα· 9ος μήνας κατανόηση απλών μηνυμάτων, ονομάτων, αντικειμένων και του «όχι».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 7 — Ρόλος συνομηλίκων

Ερώτηση: Ποιος είναι ο ρόλος των συνομήλικων στην κοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών;

Απάντηση:

• Οι συνομήλικοι παίζουν μεγάλο ρόλο (σελ. 174-175, 178):
  • Μέσα από τις σχέσεις μαζί τους τα παιδιά γνωρίζουν τον εαυτό τους και αποκτούν αυτοσεβασμό και αυτοεκτίμηση, ανάλογα με το πώς τους συμπεριφέρονται οι άλλοι.
  • Μέσα από το παιχνίδι (ιδίως το ομαδικό δραματικό, από τα 3 έτη) μαθαίνουν να συνεργάζονται για κοινό σκοπό, να βλέπουν την κατάσταση από τη σκοπιά κάποιου άλλου, να περιμένουν τη σειρά τους, να εκφράζουν τα συναισθήματά τους με λόγια και να είναι πιο ευαίσθητα στις ανάγκες των άλλων — έτσι γίνονται λιγότερο επιθετικά και λύνουν μόνα τους τις διαφορές τους.
  • Ακόμα και οι συγκρούσεις βοηθούν: το παιδί μαθαίνει ότι υπάρχουν πολλές απόψεις για ένα θέμα και αποκτά εμπειρία στη λύση διαπροσωπικών προβλημάτων.
  • Αποτελούν πρότυπα προς μίμηση: παρατηρώντας τους μαθαίνει να βοηθάει, να μοιράζεται, να δείχνει αλτρουισμό — μπορεί όμως να γίνει και πιο επιθετικό ή αντικοινωνικό (τα παιδιά είναι ευαίσθητα σε τέτοιες επιρροές).
  • Ομαλοποιούν τις ιδιορρυθμίες της οικογένειας: το «χαϊδεμένο» παιδί μαθαίνει ότι όλοι έχουν ίσα δικαιώματα και υποχρεώσεις, ενώ το παιδί ενός εχθρικού οικογενειακού περιβάλλοντος μπορεί να βρει κατανόηση, εκτίμηση και αποδοχή.
  • Κάποιοι γίνονται φίλοι: οι πρώτες φιλίες θέτουν τις βάσεις για τις σχέσεις του παιδιού, του εφήβου και του ενήλικα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Γνωρίζουν τον εαυτό τους, αποκτούν αυτοσεβασμό-αυτοεκτίμηση· μέσα από το (δραματικό) παιχνίδι μαθαίνουν συνεργασία, οπτική του άλλου, αναμονή σειράς, λεκτική έκφραση συναισθημάτων· οι συγκρούσεις διδάσκουν πολλαπλές απόψεις και λύση προβλημάτων· λειτουργούν ως πρότυπα μίμησης (θετικά και αρνητικά)· ομαλοποιούν ιδιορρυθμίες της οικογένειας· δημιουργούν τις πρώτες φιλίες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 8 — Σχέσεις με συνομηλίκους 0-3

Ερώτηση: Να αναφέρετε πώς εξελίσσονται οι σχέσεις των παιδιών με τους συνομήλικους τα πρώτα 3 χρόνια της ζωής τους.

Απάντηση:

• Τα παιδιά ενδιαφέρονται το ένα για το άλλο από πολύ νωρίς (σελ. 174-175):
  • ~2 μηνών: ένα βρέφος κοιτάζει ένα άλλο.
  • 3-4 μηνών: αγγίζει και εξερευνά το άλλο βρέφος με τα χέρια του.
  • 6 μηνών: χαμογελά και «μιλά» στο συνομήλικό του.
  • ~10 μηνών: αν δεν υπάρχουν παιχνίδια γύρω τους, δύο βρέφη αρχίζουν να «παίζουν» το ένα με το άλλο· τους επόμενους μήνες, καθώς εξελίσσονται κινητικά, μπουσουλούν και ακολουθούν το ένα το άλλο.
  • Από 18 μηνών: δείγματα κοινού παιχνιδιού — κυνηγητό, μίμηση των κινήσεων του άλλου. Οι σχέσεις όμως είναι ακόμη πρωτόγονες: συχνά αγνοούν ο ένας τον άλλον και «παίζουν μαζί» σημαίνει ότι παίζουν με το ίδιο αντικείμενο χωρίς να συνεργάζονται ή να μιλούν (π.χ. δίπλα-δίπλα στην αμμοδόχο) — παράλληλο παιχνίδι.
  • ~2 ετών: οι σχέσεις αρχίζουν να αναπτύσσονται μέσα από το παιχνίδι, αλλά χαρακτηρίζονται από εγωκεντρισμό και ανταγωνισμό (για παιχνίδια), συχνά με σωματική βία — χρειάζονται αρκετά παιχνίδια για όλους και ο ενήλικας ως «διαιτητής».
  • ~3 ετών: με το ομαδικό δραματικό παιχνίδι τα παιδιά γίνονται λιγότερο εγωκεντρικά, συνεργάζονται, περιμένουν τη σειρά τους, γίνονται λιγότερο επιθετικά και μπορούν να λύνουν μόνα τους τις διαφορές τους· εμφανίζονται και οι πρώτες προτιμήσεις-φιλίες.

Σύνοψη: (ενδεικτική) 2 μηνών κοιτάζει, 3-4 μηνών αγγίζει-εξερευνά, 6 μηνών χαμογελά-«μιλά», 10 μηνών «παίζουν» και ακολουθούν το ένα το άλλο, από 18 μηνών κυνηγητό-μίμηση αλλά παράλληλο παιχνίδι (χωρίς συνεργασία), 2 ετών ανταγωνισμός-επιθετικότητα, 3 ετών ομαδικό δραματικό παιχνίδι με συνεργασία, αναμονή σειράς και πρώτες φιλίες.

Κριτήρια αξιολόγησης: