Λύσεις ασκήσεων κεφ. 14 (1-10) (σελ. 231) – ΒΡΕΦΟΚΟΜΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ασκήσεων κεφ. 14 (1-10)

Πλήρεις λύσεις των 10 ασκήσεων του κεφαλαίου 14 — Piaget, πειθαρχία, στρατηγικές, συνέπειες, κανόνες, τιμωρία, σωματική τιμωρία, ρόλος ενήλικα.

Ερώτηση 1 — Ηθική ανάπτυξη κατά Piaget

Ερώτηση: Να περιγράψετε την ηθική ανάπτυξη των παιδιών σύμφωνα με τον Piaget.

Απάντηση:

• Ο Piaget (1932) υποστηρίζει ότι η ηθική ανάπτυξη συμβαίνει ταυτόχρονα με τη γνωστική ανάπτυξη και περιγράφει τρία στάδια στην κατανόηση του ρόλου των κανόνων (σελ. 211-213):

  1. Πρώτο στάδιο (μέχρι το 4ο-5ο έτος): τα παιδιά δεν μπορούν να καταλάβουν τον ρόλο των κανόνων· φτιάχνουν δικούς τους κανόνες, τους αλλάζουν όποτε θέλουν και παίζουν σύμφωνα με τις επιθυμίες και τη φαντασία τους.
  2. Δεύτερο στάδιο (4-5 έως 9-10 ετών) — «ετερόνομη ηθική»: αντιλαμβάνονται τους κανόνες ως κάτι που επιβάλλεται από ανώτερη εξουσία (γονείς, δασκάλα, Θεός) και τους θεωρούν αμετάβλητους, με αυστηρή εφαρμογή και υπακοή. Αυτό οφείλεται στη νοητική ανωριμότητα και ιδίως στον νοητικό εγωκεντρισμό τους (θεωρούν τη δική τους ή του ενήλικα άποψη ως τη μόνη ορθή). Γι’ αυτό κρίνουν με βάση το αποτέλεσμα και όχι τις προθέσεις: στο γνωστό ερώτημα του Piaget, θεώρησαν πιο άτακτο το παιδί που έσπασε κατά λάθος 15 ποτήρια από εκείνο που έσπασε ένα προσπαθώντας να φτάσει κρυφά τη μαρμελάδα. Επίσης πιστεύουν ότι η παραβίαση των κανόνων φέρνει αυτόματα τιμωρία (αν πει ψέματα, θα χτυπήσει ή θα αρρωστήσει). (Νεότερες έρευνες — Costanzo, Karniol, Ruffy — δείχνουν ότι και μικρότερα παιδιά διακρίνουν τις τυχαίες από τις σκόπιμες πράξεις.)
  3. Τρίτο στάδιο (από 9-10 ετών): απελευθερωμένα από τον εγωκεντρισμό και με περισσότερη επαφή με συνομηλίκους, αντιλαμβάνονται τους κανόνες ως αποτέλεσμα συνεργασίας των παικτών, που μπορούν να αλλάξουν αν όλοι συμφωνήσουν. Η ηθική δεν βασίζεται πια «στη θέληση μιας αυθεντίας» αλλά σε κοινά δικαιώματα και υποχρεώσεις μεταξύ ίσων· κατανοούν τη σκοπιμότητα των κανόνων και τη σημασία της συνεργασίας. Μετά τα 7 έτη λαμβάνουν υπόψη προθέσεις και συναισθήματα πριν καταλογίσουν ευθύνες, θεωρούν ότι η τιμωρία πρέπει να είναι ανάλογη με την πράξη, ότι η παραβίαση είναι μερικές φορές δικαιολογημένη και ότι οι «κακές» πράξεις δεν τιμωρούνται πάντα.

  Αντίστοιχα εξελίσσεται και η αντίληψη του δίκαιου: από το «δίκαιο είναι αυτό που θέλω εγώ» (προσχολική ηλικία) στο «όλοι δικαιούνται τα ίδια» (5-6 ετών) και αργότερα στο ότι τα δικαιώματα κερδίζονται και δεν δικαιούνται όλοι τα ίδια.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τρία στάδια: (1) έως 4-5 ετών δεν κατανοούν τους κανόνες — φτιάχνουν δικούς τους· (2) 4-5 έως 9-10 «ετερόνομη ηθική»: κανόνες από ανώτερη εξουσία, αμετάβλητοι, κρίση με βάση το αποτέλεσμα (15 ποτήρια) λόγω εγωκεντρισμού, αυτόματη τιμωρία· (3) από 9-10 οι κανόνες προκύπτουν από συνεργασία και αλλάζουν με συμφωνία, μετά τα 7 συνυπολογίζονται προθέσεις και η τιμωρία είναι ανάλογη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Στόχος πειθαρχίας

Ερώτηση: Ποιος είναι ο στόχος της πειθαρχίας;

Απάντηση:

• Στόχος της πειθαρχίας είναι να βοηθήσει τα παιδιά (σελ. 214):

  • να προσαρμοστούν στο κοινωνικό τους περιβάλλον,
  • να καταλάβουν ότι υπάρχουν όρια στο τι μπορούν να κάνουν,
  • να αισθανθούν ασφάλεια,
  • να μάθουν να σέβονται τα δικαιώματα των άλλων και
  • να αποκτήσουν αυτοέλεγχο — ώστε να ξέρουν πώς να φερθούν ακόμη και όταν δεν είναι παρόντες οι ενήλικες.

  Η λέξη «πειθαρχία» δεν σημαίνει τιμωρία: έχει την έννοια της καθοδήγησης — η προσπάθειά μας να μάθουν τα παιδιά να συμπεριφέρονται με τρόπο αποδεκτό από το κοινωνικό σύνολο, να συνεργάζονται, να λύνουν τα προβλήματά τους θετικά, να είναι υπεύθυνα και να ξεχωρίζουν το σωστό από το λάθος. Αντίθετα, η τιμωρία στοχεύει να «πληρώσει» το παιδί για τη συμπεριφορά του.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Να βοηθήσει τα παιδιά να προσαρμοστούν στο κοινωνικό περιβάλλον, να καταλάβουν ότι υπάρχουν όρια, να αισθανθούν ασφάλεια, να σέβονται τα δικαιώματα των άλλων και να αποκτήσουν αυτοέλεγχο (και χωρίς παρόντες ενήλικες)· είναι καθοδήγηση, όχι τιμωρία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Αιτίες ανεπιθύμητης συμπεριφοράς

Ερώτηση: Τι μπορεί να οδηγήσει ένα παιδί σε ανεπιθύμητες συμπεριφορές;

Απάντηση:

• Λόγοι που οδηγούν σε ανεπιθύμητες συμπεριφορές (σελ. 214-215):

  • Η φυσική περιέργεια και ο πειραματισμός με τα όριά τους («τι θα συμβεί, αν κάνω αυτό;»).
  • Το παιδί μπορεί να είναι άρρωστο, να βαριέται, να είναι θυμωμένο, να έχει ανάγκη από αγάπη και προσοχή, να έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση, να βρίσκεται σε σύγχυση (άλλα του λένε στο σπίτι, άλλα στον σταθμό) ή να αισθάνεται πληγωμένο και να θέλει να «εκδικηθεί».
  • Η μίμηση των ενηλίκων (π.χ. επαναλαμβάνει μια «κακιά» λέξη που άκουσε).
  • Τα έντονα συναισθήματα, ιδιαίτερα μεταξύ 2 και 5 ετών: θέλουν κάτι, δεν μπορούν να αντισταθούν και το θέλουν αμέσως· αν δεν ικανοποιηθούν, εκφράζουν θυμό ή απελπισία με έντονα λόγια ή πράξεις.
  • Η προσπάθεια να καλύψουν την ανάγκη για προσοχή και επιβεβαίωση: αν μια — έστω αρνητική — συμπεριφορά τραβά την προσοχή, θα τη συνεχίσουν.

  Η συμπεριφορά είναι τρόπος επικοινωνίας (εκφράζει επιθυμίες, ανάγκες, συναισθήματα) και επηρεάζεται από την ιδιοσυγκρασία, τον τρόπο ανατροφής, την οικογενειακή κατάσταση και καταστάσεις άγχους (αρρώστια, πρώτη μέρα στον σταθμό).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Περιέργεια-δοκιμή ορίων, αρρώστια, πλήξη, θυμός, ανάγκη για αγάπη-προσοχή, χαμηλή αυτοεκτίμηση, σύγχυση από αντιφατικά μηνύματα, επιθυμία «εκδίκησης», μίμηση ενηλίκων, έντονα συναισθήματα 2-5 ετών και ανικανοποίητες επιθυμίες, ανάγκη προσοχής-επιβεβαίωσης· η συμπεριφορά είναι τρόπος επικοινωνίας και επηρεάζεται από ιδιοσυγκρασία, ανατροφή, οικογένεια, άγχος.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — Παράγοντες επιλογής στρατηγικής

Ερώτηση: Ποιοι είναι οι παράγοντες που πρέπει να λάβουμε υπόψη μας, πριν αποφασίσουμε ποιες στρατηγικές πειθαρχίας θα χρησιμοποιήσουμε;

Απάντηση:

• Πριν εφαρμόσουμε οποιαδήποτε τεχνική πειθαρχίας λαμβάνουμε υπόψη (σελ. 215-216):
  • Ότι δεν υπάρχει ένας μόνο τρόπος πειθαρχίας: μια μέθοδος που πετυχαίνει σε μια περίπτωση μπορεί να αποτύχει σε άλλη, και κάθε παιδί ανταποκρίνεται διαφορετικά — γι’ αυτό χρησιμοποιούμε ποικιλία στρατηγικών.
  • Την ηλικία: οι στρατηγικές αλλάζουν καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν (π.χ. η στροφή της προσοχής αλλού λειτουργεί καλύτερα σε παιδί 2 ετών παρά 4 ετών).
  • Το στάδιο ανάπτυξης και συνεπώς τις ανάγκες, τα ενδιαφέροντα και τις ικανότητες του παιδιού. Π.χ. τα παιδιά ενός-δύο ετών είναι άτσαλα και κάνουν ζημιές χωρίς να το θέλουν, ενώ δεν είναι σε θέση να μοιραστούν τα πράγματά τους και τα υπερασπίζονται χτυπώντας, κλωτσώντας ή δαγκώνοντας — θα ήταν παράλογο να τα πιέζουμε να μοιράζονται.
  • Την ανάγκη τους για ανεξαρτησία: καθώς μεγαλώνουν θέλουν να αποφασίζουν μόνα τους και γίνονται αντιδραστικά, γι’ αυτό διαλέγουμε στρατηγικές που τους προσφέρουν εναλλακτικές λύσεις και δείχνουν σεβασμό στην ανεξαρτησία τους.
  • Ότι τα παιδιά μαθαίνουν τους κανόνες σιγά-σιγά, καθώς ωριμάζουν και μπορούν να ασκήσουν αυτοέλεγχο· γνωρίζοντας τι να περιμένουμε, οργανώνουμε το περιβάλλον ώστε να ευνοεί την καλή συμπεριφορά και θέτουμε λογικά όρια.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ότι δεν υπάρχει μία μόνο μέθοδος (ποικιλία στρατηγικών, κάθε παιδί διαφορετικό), την ηλικία, το στάδιο ανάπτυξης με τις ανάγκες-ικανότητες του παιδιού (π.χ. στα 1-2 έτη δεν μοιράζονται), την ανάγκη του για ανεξαρτησία (εναλλακτικές επιλογές) και το ότι ο αυτοέλεγχος κατακτάται σταδιακά — γι’ αυτό οργανώνουμε το περιβάλλον και θέτουμε λογικά όρια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 5 — Στρατηγικές πειθαρχίας

Ερώτηση: Να αναφέρετε ποιες στρατηγικές πειθαρχίας μάθατε σ’ αυτό το κεφάλαιο.

Απάντηση:

• Οι στρατηγικές πειθαρχίας που βοηθούν τα παιδιά να συμβιώσουν και να αποκτήσουν αυτοέλεγχο (σελ. 216-221):
  • Δημιουργούμε ασφαλές και καλά οργανωμένο περιβάλλον (αρκετά υλικά-παιχνίδια για όλους, ώστε να αποφεύγονται τα «όχι», ο εκνευρισμός και οι διαμάχες).
  • Εφαρμόζουμε σταθερό πρόγραμμα-ρουτίνα, με ισορροπία μεταξύ έντονης κινητικότητας και χαλάρωσης.
  • Δίνουμε το καλό παράδειγμα και εξηγούμε γιατί πράττουμε έτσι.
  • Επαινούμε τα παιδιά — με συγκεκριμένους επαίνους (τα χρώματα της ζωγραφιάς) και όχι αόριστους («είσαι καταπληκτικός»).
  • Ακούμε προσεκτικά το παιδί, καταλαβαίνουμε το πρόβλημα και τα συναισθήματά του και το βοηθάμε να βρει λύση (όσο πιο μικρό, τόσο πιο συγκεκριμένες οι προτάσεις μας).
  • Προσέχουμε τον τρόπο που μιλάμε, δίνοντας έμφαση σε αυτό που πρέπει να κάνουν («μίλα με χαμηλή φωνή» αντί «σταμάτα να φωνάζεις»).
  • Κάνουμε χρήση των φυσικών και λογικών συνεπειών μιας πράξης.
  • Στρέφουμε την προσοχή του παιδιού σε άλλη δραστηριότητα (αποτελεσματικό στα πολύ μικρά).
  • Απομακρύνουμε αμέσως τα παιδιά από επικίνδυνες καταστάσεις.
  • Δείχνουμε διαφορετικούς τρόπους για να κάνει κάτι (ζωγραφική σε χαρτί, ρίψη μπάλας στο καλάθι).
  • Αγνοούμε την ανεπιθύμητη συμπεριφορά, όταν δεν είναι επικίνδυνη (π.χ. απαγορευμένες λέξεις για προσοχή).
  • Προσφέρουμε εναλλακτικές λύσεις-επιλογές («θα ήθελες να παίξεις στην αυλή ή μέσα;»).
  • Ανταμείβουμε την επιθυμητή συμπεριφορά: οι κοινωνικές ανταμοιβές (χαμόγελο, έπαινος, αγκαλιά, προσοχή) είναι προτιμότερες από τις υλικές (γλυκά, παιχνίδια), που δημιουργούν εξάρτηση, διαπραγμάτευση και κάνουν την ανταμοιβή σημαντικότερη από την ίδια την πράξη.
  • Και, γενικότερα, η εφαρμογή κανόνων (λίγοι, ρεαλιστικοί, κατανοητοί, θετικά διατυπωμένοι, με συνέπεια).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ασφαλές-οργανωμένο περιβάλλον, σταθερή ρουτίνα, καλό παράδειγμα με εξηγήσεις, συγκεκριμένος έπαινος, προσεκτική ακρόαση, θετική διατύπωση, φυσικές-λογικές συνέπειες, στροφή της προσοχής, άμεση απομάκρυνση από κινδύνους, υπόδειξη άλλου τρόπου, αγνόηση της μη επικίνδυνης συμπεριφοράς, εναλλακτικές επιλογές, ανταμοιβή (κοινωνική καλύτερα από υλική) και εφαρμογή κανόνων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 6 — Φυσικές και λογικές συνέπειες

Ερώτηση: Να εξηγήσετε πώς λειτουργούν οι φυσικές και λογικές συνέπειες μιας πράξης.

Απάντηση:

• Όταν μια πράξη ακολουθείται από φυσική ή λογική συνέπεια, τα παιδιά καταλαβαίνουν καλύτερα τη σχέση ανάμεσα στην πράξη και το αποτέλεσμά της (σελ. 217-219):
  • Φυσική συνέπεια: το αποτέλεσμα μιας πράξης που συμβαίνει χωρίς την επέμβαση του ενήλικα. Π.χ. το παιδί που ξεχνά να βάλει την μπάλα στη θέση της μπορεί να τη χάσει· το παιδί που αρνείται να φάει, ύστερα από λίγο θα πεινάσει.
  • Σε πολλές περιπτώσεις οι φυσικές συνέπειες είναι επικίνδυνες ή μη πρακτικές (δεν αφήνουμε ένα παιδί να μάθει με ατύχημα ότι δεν τρέχουμε στον δρόμο). Τότε χρησιμοποιούμε λογικές συνέπειες: π.χ. στερούμε για ένα διάστημα το παιχνίδι έξω από το σπίτι, εξηγώντας ότι θα ξαναπαίξει έξω όταν μπορεί να κρατιέται μακριά από τον δρόμο. Άλλα παραδείγματα: το παιδί που χύνει το νερό παίζοντας με το ποτήρι είναι υπεύθυνο για το καθάρισμα· το παιδί που ενοχλεί τα άλλα απομακρύνεται· το παιδί που αρνείται το φαγητό δεν τρώει το γλυκό που ακολουθεί.
  • Πότε λειτουργούν: καλύτερα σε παιδιά πέντε ετών και άνω· οι φυσικές συνέπειες απαιτούν γνωστική ωριμότητα (σχέση πράξης-αποτελέσματος) και ταιριάζουν περισσότερο σε παιδιά σχολικής ηλικίας. Οι λογικές συνέπειες που καταλαβαίνουν τα μικρά παιδιά διατυπώνονται ως «αν κάνεις αυτό, τότε θα συμβεί εκείνο» («αν δεν βάλεις το παλτό σου, δεν μπορείς να βγεις έξω να παίξεις»).
  • Προϋποθέσεις: εφαρμογή με συνέπεια, εύκολα και αμέσως μετά την πράξη, χωρίς χαρακτήρα τιμωρίας, και όποτε γίνεται ως επιλογή («αν θέλεις να παίξεις έξω, πρέπει να βάλεις το παλτό σου· αλλιώς μπορείς να παίξεις μέσα — διάλεξε εσύ»).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Φυσική συνέπεια: το αποτέλεσμα που έρχεται μόνο του χωρίς τον ενήλικα (χάνει την μπάλα, πεινάει). Λογική συνέπεια: την ορίζει ο ενήλικας όταν η φυσική είναι επικίνδυνη/μη πρακτική (καθαρίζει το νερό, δεν παίζει έξω) και διατυπώνεται «αν… τότε…». Λειτουργούν καλύτερα από 5 ετών, εφαρμόζονται με συνέπεια, αμέσως, χωρίς χαρακτήρα τιμωρίας και ως επιλογή.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 7 — Θέσπιση κανόνων

Ερώτηση: Τι πρέπει να γνωρίζουμε όταν θέτουμε κανόνες;

Απάντηση:

• Οι κανόνες δίνουν στα παιδιά σιγουριά, γιατί καλύπτουν την ανάγκη τους για όρια: τα βοηθούν να διακρίνουν τι είναι ασφαλές και τι επικίνδυνο και να εξερευνούν χωρίς φόβο. Όταν τους θέτουμε πρέπει να γνωρίζουμε (σελ. 221-223):
  • Όσο πιο μικρά τα παιδιά, τόσο λιγότερο κατανοούν την έννοια και τη σκοπιμότητα των κανόνων: το 1 έτους αρχίζει να καταλαβαίνει ότι δεν γίνονται όλα όπως θέλει, αλλά δεν μπορεί να ακολουθήσει κανόνες· τα 2 ετών ακολουθούν πολύ απλούς κανόνες χωρίς συνέπεια· τα 3 ετών υπακούουν σε περισσότερους (έρχονται όταν τα καλούμε, περιμένουν τη σειρά τους, αποφεύγουν κάποιους κινδύνους)· τα 4 ετών έχουν ακόμη περιορισμένο αυτοέλεγχο, αλλά ακολουθούν οδηγίες, τακτοποιούν και χειρίζονται προσεκτικά τα αντικείμενα.
  • Θέτουμε κανόνες μόνο αν είναι απαραίτητο — όσο το δυνατόν λιγότερους (τα μικρά παιδιά δυσκολεύονται να θυμούνται πολλούς)· καλή οργάνωση του χώρου μειώνει τους κανόνες.
  • Οι κανόνες πρέπει να είναι ρεαλιστικοί (π.χ. «δεν μιλάμε στη γραμμή» ή το να μοιράζεται τα παιχνίδια ένα παιδί 18 μηνών είναι μη ρεαλιστικά).
  • Να λένε τι πρέπει να κάνουν και όχι μόνο τι δεν πρέπει («όταν τελειώσουμε με τα παιχνίδια τα βάζουμε στη θέση τους»).
  • Να είναι κατανοητοί — λέξεις όπως «σεβασμός» ή «περιουσία» δεν σημαίνουν τίποτα στην προσχολική ηλικία.
  • Να εφαρμόζονται με συνέπεια — και από εμάς τους ίδιους (τα παιδιά μαθαίνουν από τις πράξεις, όχι από τα λόγια).
  • Εξηγούμε με απλά λόγια γιατί θέτουμε τον κανόνα και ποιες είναι οι συνέπειες της παραβίασής του (τα παιδιά κάτω των τριών δεν καταλαβαίνουν πάντα τις εξηγήσεις).
  • Επανεξετάζουμε τους κανόνες τακτικά, συνεργαζόμαστε με τους γονείς για κοινή τακτική και υπενθυμίζουμε πολλές φορές, ώσπου τα παιδιά (ιδίως 1-3 ετών) να τους θυμούνται μόνα τους.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ότι τα μικρά παιδιά κατανοούν λίγο τους κανόνες (1 έτους καθόλου, 2 ετών χωρίς συνέπεια, 3-4 ετών περισσότερους)· θέτουμε λίγους, ρεαλιστικούς, θετικά διατυπωμένους και κατανοητούς κανόνες, τους εφαρμόζουμε με συνέπεια (και εμείς), εξηγούμε το γιατί και τις συνέπειες, τους επανεξετάζουμε, συνεργαζόμαστε με τους γονείς και τους υπενθυμίζουμε πολλές φορές.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 8 — Προϋποθέσεις τιμωρίας

Ερώτηση: Ποιες είναι οι προϋποθέσεις που πρέπει να τηρεί μια τιμωρία για να είναι αποτελεσματική;

Απάντηση:

• Αν παρ’ όλα τα μειονεκτήματά της αποφασίσουμε να χρησιμοποιήσουμε την τιμωρία, μπορεί να βοηθήσει το παιδί μόνο αν (σελ. 224):

  • Εφαρμόζεται μόνο για σοβαρές ανεπιθύμητες συμπεριφορές (επιθετικότητα, καταστρεπτικότητα) και όχι για κάθε παράπτωμα.
  • Προηγείται προειδοποίηση για το τι θα επακολουθήσει, αν συνεχίσει.
  • Εξηγούμε το «γιατί» — τα παιδιά καταλαβαίνουν απλές εξηγήσεις μετά τα 3 έτη.
  • Το παιδί πρέπει να είναι σε θέση να καταλάβει ότι αυτό που έκανε δεν ήταν σωστό, αλλιώς η τιμωρία δεν είναι αποτελεσματική.
  • Ακολουθεί όσο το δυνατόν πιο σύντομα μετά την πράξη (αν καθυστερεί, χάνεται η σχέση με τη συμπεριφορά και το παιδί δεν μαθαίνει τίποτα).
  • Ανακοινώνεται χωρίς φωνές και ένταση — σκοπός δεν είναι ο φόβος αλλά η κατανόηση.
  • Είναι λογική συνέπεια της πράξης.
  • Έχει μικρή διάρκεια.

  Επίσης: η πολύ συχνή χρήση κάνει τα παιδιά να συνηθίζουν και να μην ανταποκρίνονται, ενώ μπορεί να τους προκαλέσει εχθρότητα προς αυτόν που τιμωρεί και διάθεση επανάστασης. Μια αποδεκτή μορφή είναι η σύντομη απομάκρυνση/απομόνωση (3-12 ετών, έως 5 λεπτά στα μικρά), μέσα στην τάξη, ποτέ με κλείδωμα, πάντα με εξήγηση και συζήτηση και με το μήνυμα ότι βοηθά τον αυτοέλεγχο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μόνο για σοβαρές συμπεριφορές, με προηγούμενη προειδοποίηση, με εξήγηση του γιατί (κατανοητή μετά τα 3 έτη), το παιδί να καταλαβαίνει το λάθος του, να ακολουθεί σύντομα μετά την πράξη, να ανακοινώνεται χωρίς φωνές, να είναι λογική συνέπεια της πράξης και μικρής διάρκειας· η συχνή χρήση την ακυρώνει και προκαλεί εχθρότητα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 9 — Γιατί όχι σωματική τιμωρία

Ερώτηση: Να εξηγήσετε για ποιο λόγο δε χρησιμοποιούμε τη σωματική τιμωρία.

Απάντηση:

• Αν και μπορεί να σταματήσει γρήγορα μια ανεπιθύμητη συμπεριφορά, η σωματική τιμωρία είναι μία από τις λιγότερο αποτελεσματικές και πιο σκληρές μεθόδους πειθαρχίας (σε πολλές χώρες απαγορεύεται με νόμο). Δεν τη χρησιμοποιούμε γιατί (σελ. 226):
  • Κάνει το παιδί να αισθάνεται ντροπή, πικρία και αμφιβολία για τους γύρω του.
  • Το παιδί δεν καταλαβαίνει τη σχέση ανάμεσα σε αυτό που έκανε και στην αντίδραση των ενηλίκων.
  • Δεν του μαθαίνει πώς να συμπεριφέρεται, γιατί δεν του διδάσκει εναλλακτικές συμπεριφορές.
  • Του μαθαίνει ότι οι ενήλικες κάνουν ό,τι θέλουν χρησιμοποιώντας τη δύναμή τους, το κάνει να φοβάται και του δίνει το μήνυμα ότι μπορεί να λύνει τα προβλήματά του με τη φυσική βία — έτσι μπορεί να γίνει επιθετικό και βίαιο ως παιδί και ως ενήλικας.
  • Αντί να σταματήσει την ανεπιθύμητη συμπεριφορά, του «μαθαίνει» ότι την επόμενη φορά πρέπει να είναι πιο προσεκτικό για να μην το ανακαλύψουν.
  • Η κατάσταση μπορεί πολύ γρήγορα να ξεφύγει από τον έλεγχο του ενήλικα και να αποβεί μοιραία για τη σωματική ακεραιότητα ή τη ζωή του παιδιού.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Γιατί προκαλεί ντροπή, πικρία και αμφιβολία, το παιδί δεν συνδέει την πράξη με την αντίδραση, δεν διδάσκει εναλλακτικές συμπεριφορές, μαθαίνει ότι επικρατεί η δύναμη και ότι τα προβλήματα λύνονται με βία (επιθετικό παιδί-ενήλικας), το ωθεί να μην το ανακαλύψουν, και η κατάσταση μπορεί να ξεφύγει με κίνδυνο για τη σωματική ακεραιότητα ή τη ζωή του.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 10 — Ρόλος ενήλικα

Ερώτηση: Πώς μπορούν οι ενήλικες να βοηθήσουν τα παιδιά να συμπεριφέρονται σωστά;

Απάντηση:

• Τα παιδιά μαθαίνουν τι είναι σωστό και λάθος μέσα από τη σχέση τους με τους ενήλικες-πρότυπα και τις δικές τους εμπειρίες, σε περιβάλλον όπου οι άνθρωποι σέβονται και ακούν ο ένας τον άλλο. Οι ενήλικες βοηθούν όταν (σελ. 226-229):
  • Δείχνουν υπομονή και κατανόηση των αναγκών του παιδιού (μόνο αν καταλαβαίνουμε γιατί συμπεριφέρεται έτσι μπορούμε να το καθοδηγήσουμε).
  • Αναγνωρίζουν πότε μια κατάσταση ξεφεύγει από τον έλεγχό τους και ζητούν βοήθεια ή απομακρύνονται για να ηρεμήσουν.
  • Είναι συνεπείς στην εφαρμογή κάθε τακτικής — τα παιδιά εντοπίζουν τις αντιθέσεις λόγων και πράξεων.
  • Έχουν ξεκάθαρες ιδέες για το τι είναι αποδεκτή συμπεριφορά και ποια είναι τα δικά τους πιστεύω.
  • Προσέχουν τον τόνο και την ένταση της φωνής: αποφεύγουν τις φωνές (κακό παράδειγμα, φέρνουν κι άλλες φωνές και χάνουν την αποτελεσματικότητά τους).
  • Στηρίζονται στη γνώση των δυνατοτήτων ηθικής κρίσης του παιδιού σε κάθε στάδιο (τα μικρά δεν καταλαβαίνουν το «είσαι κακό παιδί»).
  • Αφιερώνουν περισσότερο χρόνο στην ενθάρρυνση, τον έπαινο και την επιβράβευση της καλής συμπεριφοράς παρά στην επισήμανση των αταξιών.
  • Δεν αποθαρρύνουν, κριτικάρουν, κατηγορούν, ταπεινώνουν ή σαρκάζουν τα παιδιά, ούτε τους κολλούν «ταμπέλες» («άτακτο», «επιθετικό»), και ποτέ δεν απειλούν με απόσυρση της αγάπης («δεν σ’ αγαπάω πια»).
  • Θέτουν όρια χωρίς να μειώνουν τον αυτοσεβασμό: δείχνουν σεβασμό στις επιθυμίες του με εξήγηση («καταλαβαίνω ότι θέλεις το φορτηγό, τώρα το έχει η Ελένη· μόλις τελειώσει θα το πάρεις»), δίνουν δύο επιλογές για κάθε «όχι», αφήνουν το παιδί να εκφράσει τα συναισθήματα και τον θυμό του προτείνοντας εναλλακτικές, δείχνουν την επιθυμητή συμπεριφορά («ας τα βάλουμε μαζί στη θέση τους» — σύμμαχοι, όχι εχθροί) και αποφεύγουν τις λεκτικές διαμάχες (ο στόχος δεν είναι η «τελευταία λέξη»).
  • Αξιολογούν τακτικά το περιβάλλον: υπάρχουν αρκετά παιχνίδια-υλικά; είναι ο χώρος καλά οργανωμένος; υπάρχει ποικιλία επιλογών; είναι οι δραστηριότητες αντίστοιχες των ικανοτήτων τους;

Σύνοψη: (ενδεικτική) Με υπομονή-κατανόηση, αναγνώριση των ορίων τους, συνέπεια λόγων-πράξεων, ξεκάθαρα κριτήρια, ήπιο τόνο χωρίς φωνές, γνώση των δυνατοτήτων του παιδιού ανά στάδιο, έμφαση στην ενθάρρυνση-έπαινο αντί στην τιμωρία, χωρίς κριτική-ταπείνωση-«ταμπέλες»-απειλές απόσυρσης της αγάπης· θέτουν όρια με σεβασμό (εξήγηση, δύο επιλογές για κάθε «όχι», έκφραση συναισθημάτων, υπόδειξη της σωστής συμπεριφοράς, αποφυγή διαμαχών) και αξιολογούν τακτικά τον χώρο και τις δραστηριότητες.

Κριτήρια αξιολόγησης: