Λύσεις Β΄ Μέρος Κεφ.2 Συνταγματικό Δίκαιο – ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ Α΄ ΕΠΑΛ

Ενδεικτικές απαντήσεις στις ερωτήσεις του σχολικού βιβλίου.

Ερώτηση 1

Εκφώνηση. Αναφέρετε τις πηγές του Συνταγματικού Δικαίου.

Σκέψη. Κύρια πηγή είναι το ίδιο το Σύνταγμα — αλλά το βιβλίο ξεχωρίζει ΔΥΟ έννοιες Συντάγματος (τυπικό και ουσιαστικό). Ισχύουν επιπλέον οι γενικές πηγές του δικαίου (Κεφ.1).

Ανάλυση.

• ΚΥΡΙΑ ΠΗΓΗ — ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ: οι κανόνες του Συνταγματικού Δικαίου περιλαμβάνονται συνήθως σε ένα ενιαίο κείμενο που λέγεται Σύνταγμα.
• • ΤΥΠΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ: το ενιαίο αυτό κείμενο.
• • ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ: περιλαμβάνει, ανεξάρτητα από τη μορφή τους, όλους εκείνους τους κανόνες δικαίου που ρυθμίζουν βασικά ζητήματα της πολιτείας. Δεν υπάρχει οργανωμένη πολιτειακή συμβίωση ανθρώπων χωρίς ουσιαστικό Σύνταγμα.
• ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ (ισχύουν και εδώ — Κεφ.1): πηγή του δικαίου είναι η τυπική μορφή με την οποία εμφανίζονται οι κανόνες δικαίου. Διακρίνονται σε:
• • ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ή ΚΥΡΙΕΣ: οι νόμοι, τα έθιμα, οι γενικά παραδεκτοί κανόνες του διεθνούς δικαίου και το κοινοτικό δίκαιο.
• • ΔΕΥΤΕΡΟΓΕΝΕΙΣ ή ΒΟΗΘΗΤΙΚΕΣ: οι συλλογικές συμβάσεις εργασίας, τα συναλλακτικά και τα χρηστά ήθη.
• ΙΕΡΑΡΧΙΑ: υπεράνω όλων είναι το Σύνταγμα· ακολουθεί ο Νόμος, το Προεδρικό Διάταγμα, η Υπουργική Απόφαση και οι κανόνες που θεσπίζονται από άλλα πολιτειακά όργανα.

Ενδεικτική απάντηση. Κύρια πηγή είναι το Σύνταγμα: το τυπικό (το ενιαίο κείμενο) και το ουσιαστικό (όλοι οι κανόνες που ρυθμίζουν βασικά ζητήματα της πολιτείας, ανεξάρτητα από τη μορφή τους). Ισχύουν επίσης οι γενικές πηγές του δικαίου: πρωτογενείς/κύριες (νόμοι, έθιμα, γενικά παραδεκτοί κανόνες του διεθνούς δικαίου, κοινοτικό δίκαιο) και δευτερογενείς/βοηθητικές (συλλογικές συμβάσεις εργασίας, συναλλακτικά και χρηστά ήθη). Στην ιεραρχία των κανόνων, υπεράνω όλων είναι το Σύνταγμα, και ακολουθούν ο Νόμος, το Προεδρικό Διάταγμα και η Υπουργική Απόφαση.

Πρόσεξε:

• Η διάκριση τυπικού - ουσιαστικού Συντάγματος είναι ουσιώδης: μια χώρα μπορεί να μην έχει ενιαίο κείμενο (τυπικό Σύνταγμα), αλλά δεν μπορεί να μην έχει ουσιαστικό — αλλιώς δεν υπάρχει οργανωμένη πολιτειακή συμβίωση.
• Θυμήσου και τη διάκριση αυστηρού και ήπιου Συντάγματος: αυστηρό όταν τροποποιείται με προϋποθέσεις αυστηρότερες από κάθε άλλον κανόνα δικαίου· ήπιο όταν τροποποιείται με την κοινή νομοθετική διαδικασία.

Ερώτηση 2

Εκφώνηση. Προσδιορίστε το αντικείμενο του Συνταγματικού δικαίου.

Σκέψη. Ο ορισμός έχει τρία σκέλη — και τα τρία πρέπει να αναφερθούν. Πρόσεξε και τη θέση του στο δέντρο: είναι κλάδος του ΔΗΜΟΣΙΟΥ Δικαίου.

Ανάλυση.

• Συνταγματικό Δίκαιο είναι ο κλάδος του ΔΗΜΟΣΙΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ που περιλαμβάνει τους κανόνες δικαίου οι οποίοι αναφέρονται:
• 1. Στη μορφή του πολιτεύματος.
• 2. Στην οργάνωση του κράτους.
• 3. Στη θέση του ατόμου μέσα σε αυτό.

Ενδεικτική απάντηση. Το Συνταγματικό Δίκαιο είναι ο κλάδος του Δημοσίου Δικαίου που περιλαμβάνει τους κανόνες δικαίου οι οποίοι αναφέρονται: 1) στη μορφή του πολιτεύματος, 2) στην οργάνωση του κράτους και 3) στη θέση του ατόμου μέσα σε αυτό.

Πρόσεξε:

• Το τρίτο σκέλος («η θέση του ατόμου») είναι που καλύπτει τα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα — δηλαδή το κομμάτι που αφορά άμεσα κάθε πολίτη.
• Το Δημόσιο Δίκαιο ρυθμίζει τις σχέσεις κράτους - πολιτών, σε αντιδιαστολή με το Ιδιωτικό (Κεφ.1).

Ερώτηση 3

Εκφώνηση. Προσδιορίστε την έννοια του κράτους.

Σκέψη. Ο ορισμός συμπυκνώνει ΤΡΙΑ χαρακτηριστικά: λαός, χώρα, εξουσία. Δώσε τον ορισμό και μετά ανάλυσέ τα.

Ανάλυση.

• ΟΡΙΣΜΟΣ: Σύμφωνα με την επικρατούσα θεωρία, κράτος είναι το σύνολο των ανθρώπων (λαός) που είναι εγκατεστημένοι μόνιμα σε ορισμένη χώρα και οργανωμένοι σε νομικό πρόσωπο που ασκεί πρωτογενή εξουσία.
• ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ:
• 1. ΛΑΟΣ: με την ευρεία έννοια, είναι το σύνολο των πολιτών ενός κράτους, ανεξάρτητα από το φύλο, την ηλικία, τη θρησκεία ή άλλη διαφορά. Με τη στενή έννοια του όρου, λαός είναι το σύνολο των πολιτών που έχουν την ιδιότητα του εκλογέα, δηλαδή το λεγόμενο εκλογικό σώμα. Ο νομικός δεσμός των ατόμων που αποτελούν τον λαό προς το κράτος καλείται ΙΘΑΓΕΝΕΙΑ.
• 2. ΧΩΡΑ: είναι η χερσαία έκταση μέσα στην οποία ασκείται η εξουσία του κράτους, στην οποία συμπεριλαμβάνεται ο εναέριος χώρος και η θαλάσσια ζώνη.
• 3. ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑ: το κράτος είναι οργανωμένο σε νομικό πρόσωπο που ασκεί εξουσία η οποία δεν πηγάζει από καμία άλλη.

Ενδεικτική απάντηση. Κράτος είναι το σύνολο των ανθρώπων (λαός) που είναι εγκατεστημένοι μόνιμα σε ορισμένη χώρα και οργανωμένοι σε νομικό πρόσωπο που ασκεί πρωτογενή εξουσία. Χαρακτηριστικά του: 1) ο λαός — με την ευρεία έννοια όλοι οι πολίτες, με τη στενή το εκλογικό σώμα· ο νομικός δεσμός τους με το κράτος λέγεται ιθαγένεια· 2) η χώρα — η χερσαία έκταση όπου ασκείται η εξουσία, μαζί με τον εναέριο χώρο και τη θαλάσσια ζώνη· 3) η πρωτογενής εξουσία.

Πρόσεξε:

• Η λέξη «πρωτογενή» είναι κρίσιμη: σημαίνει ότι η εξουσία του κράτους δεν πηγάζει από καμία άλλη — αυτό το ξεχωρίζει από κάθε άλλο νομικό πρόσωπο.
• Πρόσεξε τη διπλή έννοια του «λαού»: ευρεία (όλοι οι πολίτες) και στενή (εκλογικό σώμα).
• Η «χώρα» δεν είναι μόνο η ξηρά: περιλαμβάνει και τον εναέριο χώρο και τη θαλάσσια ζώνη — στοιχείο με ιδιαίτερη σημασία για ένα ναυτιλιακό μάθημα.

Ερώτηση 4

Εκφώνηση. Αναφέρετε τα ατομικά δικαιώματα.

Σκέψη. Το βιβλίο απαριθμεί 21 δικαιώματα (άρθρα 4-25 του Συντάγματος του 1975) χωρίς να τα χωρίζει ρητά σε ατομικά και κοινωνικά. Ως ατομικά νοούνται όσα προστατεύουν το άτομο από την κρατική εξουσία.

Ανάλυση.

• Σύμφωνα με τα άρθρα 4-25 του Συντάγματος του 1975, στα ΑΤΟΜΙΚΑ δικαιώματα (αυτά που προστατεύουν το άτομο και την ελευθερία του) περιλαμβάνονται:
• 1. Το δικαίωμα της ισότητας: οι Έλληνες είναι ίσοι ενώπιον του νόμου· Έλληνες και Ελληνίδες έχουν ίσα δικαιώματα και υποχρεώσεις· υποχρέωση συνεισφοράς στα δημόσια βάρη ανάλογα με τις δυνάμεις τους (π.χ. φορολογία) και συμβολής στην άμυνα της πατρίδας.
• 2. Το δικαίωμα της προσωπικής ελευθερίας: καθένας μπορεί να αναπτύσσει ελεύθερα την προσωπικότητά του και να συμμετέχει στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή της χώρας.
• 3. Το δικαίωμα της ελεύθερης κίνησης ή εγκατάστασης στη Χώρα.
• 6. Το δικαίωμα της προσωπικής ασφάλειας: κανένας δεν συλλαμβάνεται παρά μόνο όπως ορίζει ο νόμος.
• 7. Το δικαίωμα προστασίας από τη συλλογή, επεξεργασία και χρήση, ιδίως με ηλεκτρονικά μέσα, των προσωπικών δεδομένων.
• 8. Το δικαίωμα του ασύλου της κατοικίας.
• 9. Το δικαίωμα της αναφοράς (στις αρχές).
• 10. Το δικαίωμα της συνάθροισης.
• 11. Το δικαίωμα του συνεταιρισμού.
• 12. Το δικαίωμα της θρησκευτικής ελευθερίας.
• 13. Το δικαίωμα της ελευθερίας έκφρασης: κάθε άτομο μπορεί να εκφράζει και να διαδίδει προφορικά ή γραπτά τις σκέψεις του.
• 15. Το δικαίωμα της ιδιοκτησίας.
• 16. Το δικαίωμα του απορρήτου της επικοινωνίας.
• 17. Το δικαίωμα δικαστικής προστασίας.

Ενδεικτική απάντηση. Σύμφωνα με τα άρθρα 4-25 του Συντάγματος του 1975, ατομικά δικαιώματα είναι, μεταξύ άλλων: το δικαίωμα της ισότητας, της προσωπικής ελευθερίας, της ελεύθερης κίνησης/εγκατάστασης, της προσωπικής ασφάλειας, της προστασίας των προσωπικών δεδομένων, του ασύλου της κατοικίας, της αναφοράς, της συνάθροισης, του συνεταιρισμού, της θρησκευτικής ελευθερίας, της ελευθερίας έκφρασης, της ιδιοκτησίας, του απορρήτου της επικοινωνίας και της δικαστικής προστασίας.

Πρόσεξε:

• Το βιβλίο τα παραθέτει ενιαία ως «ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα» (21 συνολικά). Ο διαχωρισμός γίνεται με βάση τη λειτουργία: τα ατομικά προστατεύουν το άτομο από την κρατική εξουσία· τα κοινωνικά υποχρεώνουν το κράτος να παρέχει κάτι (δες την επόμενη ερώτηση).
• Ορισμένα δικαιώματα έχουν και τις δύο διαστάσεις — π.χ. η ιδιοκτησία και η εκπαίδευση.

Ερώτηση 5

Εκφώνηση. Αναφέρετε τα κοινωνικά δικαιώματα.

Σκέψη. Το κριτήριο: κοινωνικά είναι τα δικαιώματα που ΥΠΟΧΡΕΩΝΟΥΝ ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ να παρέχει ή να προστατεύει κάτι — σε αντίθεση με τα ατομικά, που το υποχρεώνουν να ΜΗΝ επεμβαίνει.

Ανάλυση.

• Από τα δικαιώματα των άρθρων 4-25 του Συντάγματος του 1975, στα ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ περιλαμβάνονται:
• 4. Το δικαίωμα στην προστασία της υγείας και της κοινωνικής ασφάλισης.
• 5. Το δικαίωμα στην πληροφόρηση.
• 14. Το δικαίωμα εκπαίδευσης.
• 18. Το δικαίωμα προστασίας της οικογένειας: το κράτος προστατεύει την οικογένεια.
• 19. Το δικαίωμα εργασίας: το κράτος έχει υποχρέωση να μεριμνά για την εργασία.
• 20. Το δικαίωμα συνδικαλιστικής ελευθερίας: η απεργία αποτελεί δικαίωμα.
• 21. Το δικαίωμα της περιβαλλοντικής προστασίας.

Ενδεικτική απάντηση. Κοινωνικά δικαιώματα είναι: το δικαίωμα στην προστασία της υγείας και της κοινωνικής ασφάλισης, στην πληροφόρηση, στην εκπαίδευση, στην προστασία της οικογένειας, στην εργασία, στη συνδικαλιστική ελευθερία (όπου η απεργία αποτελεί δικαίωμα) και στην περιβαλλοντική προστασία.

Πρόσεξε:

• Η διαφορά από τα ατομικά: στα κοινωνικά το κράτος έχει θετική υποχρέωση (να προστατεύει την οικογένεια, να μεριμνά για την εργασία, να προστατεύει το περιβάλλον). Στα ατομικά έχει αρνητική (να μην επεμβαίνει στην ελευθερία σου).
• Το δικαίωμα της περιβαλλοντικής προστασίας συνδέεται άμεσα με το Κεφ.21 (θαλάσσια ρύπανση).

Ερώτηση 6

Εκφώνηση. Ποιο είναι το περιεχόμενο του δικαιώματος του ασύλου της κατοικίας;

Σκέψη. Το δικαίωμα δεν είναι απόλυτο: το βιβλίο δίνει τον κανόνα ΚΑΙ την εξαίρεση, με δύο σωρευτικές προϋποθέσεις.

Ανάλυση.

• Ο ΚΑΝΟΝΑΣ: η κατοικία του κάθε ατόμου αποτελεί ΑΣΥΛΟ. Η ιδιωτική και οικογενειακή ζωή του ατόμου είναι απαραβίαστη.
• Η ΕΞΑΙΡΕΣΗ: στην κατοικία δεν ενεργείται έρευνα, παρά μόνο:
• • όταν το ορίζει ο νόμος, ΚΑΙ
• • με την παρουσία του εκπροσώπου της δικαστικής εξουσίας.

Ενδεικτική απάντηση. Η κατοικία του κάθε ατόμου αποτελεί άσυλο και η ιδιωτική και οικογενειακή ζωή του είναι απαραβίαστη. Στην κατοικία δεν ενεργείται έρευνα, παρά μόνο όταν το ορίζει ο νόμος και με την παρουσία του εκπροσώπου της δικαστικής εξουσίας.

Πρόσεξε:

• Οι δύο προϋποθέσεις είναι ΣΩΡΕΥΤΙΚΕΣ: χρειάζονται και οι δύο μαζί. Δεν αρκεί να το ορίζει ο νόμος — πρέπει να παρίσταται και εκπρόσωπος της δικαστικής εξουσίας.
• Η απαίτηση παρουσίας δικαστικού εκπροσώπου είναι η εγγύηση: εμποδίζει την αυθαίρετη έρευνα από τη διοίκηση ή την αστυνομία.

Ερώτηση 7

Εκφώνηση. Αναφέρετε τις διακρίσεις των δικαστηρίων.

Σκέψη. Τρεις κατηγορίες, με κριτήριο ΤΙ είδους διαφορές εκδικάζουν. Για κάθε μία, δώσε και τους βαθμούς και το ανώτατο δικαστήριο.

Ανάλυση.

• Τα δικαστήρια διακρίνονται στα πολιτικά ή αστικά, στα ποινικά και στα διοικητικά.
• α) ΠΟΛΙΤΙΚΑ ή ΑΣΤΙΚΑ: εκδικάζουν τις ιδιωτικές διαφορές. Διακρίνονται στα ειρηνοδικεία, πρωτοδικεία και εφετεία. Ανώτατο δικαστήριο είναι ο ΑΡΕΙΟΣ ΠΑΓΟΣ.
• β) ΠΟΙΝΙΚΑ: εκδικάζουν τις ποινικές υποθέσεις, δηλαδή τις παραβάσεις του Ποινικού Κώδικα και των ειδικών ποινικών νόμων. Διακρίνονται στα πταισματοδικεία, πλημμελειοδικεία, εφετεία και μικτά ορκωτά δικαστήρια. Ανώτατο δικαστήριο είναι ο ΑΡΕΙΟΣ ΠΑΓΟΣ.
• γ) ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΑ: εκδικάζουν τις διοικητικές διαφορές που προκύπτουν μεταξύ του κράτους και των πολιτών. Διακρίνονται στα διοικητικά πρωτοδικεία και στα διοικητικά εφετεία. Ανώτατο δικαστήριο είναι το ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ (ΣτΕ).
• Ως Ανώτατο δικαστήριο λειτουργεί και το ΕΛΕΓΚΤΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ (ΕλΣ), που έχει και διοικητικές αρμοδιότητες.

Ενδεικτική απάντηση. Σε πολιτικά ή αστικά (εκδικάζουν ιδιωτικές διαφορές· ειρηνοδικεία, πρωτοδικεία, εφετεία — ανώτατο ο Άρειος Πάγος), ποινικά (παραβάσεις του Ποινικού Κώδικα και των ειδικών ποινικών νόμων· πταισματοδικεία, πλημμελειοδικεία, εφετεία, μικτά ορκωτά — ανώτατο ο Άρειος Πάγος) και διοικητικά (διαφορές μεταξύ κράτους και πολιτών· διοικητικά πρωτοδικεία και εφετεία — ανώτατο το Συμβούλιο της Επικρατείας). Ως ανώτατο δικαστήριο λειτουργεί και το Ελεγκτικό Συνέδριο, που έχει και διοικητικές αρμοδιότητες.

Πρόσεξε:

• Ο Άρειος Πάγος είναι ανώτατο ΚΑΙ για τα πολιτικά ΚΑΙ για τα ποινικά — μόνο τα διοικητικά καταλήγουν στο ΣτΕ.
• Το κριτήριο διάκρισης είναι η φύση της διαφοράς: ιδιώτης-ιδιώτης (πολιτικά), παράβαση ποινικού νόμου (ποινικά), πολίτης-κράτος (διοικητικά).
• Οι δικαστές είναι ισόβιοι και ανεξάρτητοι: δεν δεσμεύονται από υποδείξεις της νομοθετικής και εκτελεστικής λειτουργίας, και έχουν από το Σύνταγμα το δικαίωμα να κρίνουν τη συνταγματικότητα των νόμων.