Λύσεις Α΄ Μέρος Κεφ.10 Διεθνές Εμπόριο – ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ Α΄ ΕΠΑΛ

Ενδεικτικές απαντήσεις στις ερωτήσεις του σχολικού βιβλίου.

Ερώτηση 1

Εκφώνηση. Ποιες είναι οι ωφέλειες που μπορεί να προκύψουν από τη λειτουργία του διεθνούς εμπορίου;

Σκέψη. Το βιβλίο απαριθμεί επτά ωφέλειες. Πρόσεξε ότι η τελευταία δεν είναι οικονομική αλλά ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ — συχνά ξεχνιέται.

Ανάλυση.

• 1. Το διεθνές εμπόριο συμβάλλει στην οικονομική ανάπτυξη των κρατών.
• 2. Χάρη σε αυτό αναζητούνται νέες αγορές για την απορρόφηση των προϊόντων.
• 3. Προκαλεί τον καταμερισμό των παραγωγικών δραστηριοτήτων μεταξύ των κρατών της γης, ανάλογα με τα συγκριτικά πλεονεκτήματα της κάθε χώρας.
• 4. Προκαλεί τον διεθνή ανταγωνισμό μεταξύ των παραγωγικών μονάδων.
• 5. Βοηθά στην κάλυψη των αναγκών των κρατών σε αγαθά και στη δημιουργία αποθεμάτων σε αγαθά πρώτης ανάγκης, π.χ. φάρμακα.
• 6. Συμβάλλει στην ορθολογικότερη αξιοποίηση των συντελεστών παραγωγής.
• 7. Μέσω των διεθνών εμπορικών σχέσεων συμβάλλει στην άνοδο του πολιτιστικού επιπέδου των λαών.

Ενδεικτική απάντηση. 1) Συμβάλλει στην οικονομική ανάπτυξη των κρατών· 2) αναζητούνται νέες αγορές για την απορρόφηση των προϊόντων· 3) προκαλεί τον καταμερισμό των παραγωγικών δραστηριοτήτων ανάλογα με τα συγκριτικά πλεονεκτήματα κάθε χώρας· 4) προκαλεί τον διεθνή ανταγωνισμό μεταξύ των παραγωγικών μονάδων· 5) βοηθά στην κάλυψη των αναγκών σε αγαθά και στη δημιουργία αποθεμάτων σε αγαθά πρώτης ανάγκης (π.χ. φάρμακα)· 6) συμβάλλει στην ορθολογικότερη αξιοποίηση των συντελεστών παραγωγής· 7) συμβάλλει στην άνοδο του πολιτιστικού επιπέδου των λαών.

Πρόσεξε:

• Πρόσεξε ότι ο ανταγωνισμός εμφανίζεται ΚΑΙ στις ωφέλειες (4) ΚΑΙ στα προβλήματα (μπορεί να επιφέρει τον αφανισμό επιχειρήσεων). Το ίδιο φαινόμενο έχει δύο όψεις.
• Η 7η ωφέλεια είναι πολιτιστική, όχι οικονομική — μην την παραλείψεις.

Ερώτηση 2

Εκφώνηση. Ποια είναι τα μειονεκτήματα που προκύπτουν από τη λειτουργία του διεθνούς εμπορίου;

Σκέψη. Τέσσερα προβλήματα. Το νήμα που τα ενώνει: το διεθνές εμπόριο δεν είναι ουδέτερο — ευνοεί τους ήδη ισχυρούς.

Ανάλυση.

• 1. Η οικονομική πρόοδος μερικών χωρών εξαρτάται από την εξέλιξη των εξαγωγών τους, και έτσι είναι ευάλωτες στις διεθνείς οικονομικές συνθήκες.
• 2. Στον διεθνή εμπορικό ανταγωνισμό ευνοούνται περισσότερο οι αναπτυγμένες χώρες, με αποτέλεσμα να διευρύνεται το χάσμα ανάμεσα στις αναπτυγμένες και στις μη αναπτυγμένες χώρες.
• 3. Στον διεθνή εμπορικό τομέα επικρατούν τα ισχυρά νομίσματα (π.χ. δολάριο Η.Π.Α., γιέν Ιαπωνίας, μάρκο Γερμανίας), με αποτέλεσμα να προκαλούνται σοβαρά νομισματικά και συναλλαγματικά προβλήματα στα κράτη.
• 4. Ο ανταγωνισμός στα πλαίσια του διεθνούς εμπορίου μπορεί να επιφέρει τον αφανισμό επιχειρήσεων.

Ενδεικτική απάντηση. 1) Η οικονομική πρόοδος μερικών χωρών εξαρτάται από τις εξαγωγές τους, ώστε γίνονται ευάλωτες στις διεθνείς οικονομικές συνθήκες· 2) στον ανταγωνισμό ευνοούνται οι αναπτυγμένες χώρες, με αποτέλεσμα να διευρύνεται το χάσμα αναπτυγμένων και μη αναπτυγμένων· 3) επικρατούν τα ισχυρά νομίσματα (δολάριο, γιέν, μάρκο), προκαλώντας νομισματικά και συναλλαγματικά προβλήματα· 4) ο ανταγωνισμός μπορεί να επιφέρει τον αφανισμό επιχειρήσεων.

Πρόσεξε:

• Το (1) και το (2) συνδέονται: η εξάρτηση από τις εξαγωγές είναι επικίνδυνη ακριβώς επειδή οι όροι του ανταγωνισμού καθορίζονται από τους ισχυρούς.
• Το (4) είναι το θέμα της επόμενης ερώτησης (3) — που ζητά συζήτηση πάνω σε αυτό.

Ερώτηση 3

Εκφώνηση. Σχολιάστε την άποψη ότι ο ανταγωνισμός που αναπτύσσεται στα πλαίσια άσκησης του διεθνούς εμπορίου μπορεί να επιφέρει τον αφανισμό επιχειρήσεων.

Σκέψη. Ερώτηση κρίσης πάνω σε μια θέση που το ίδιο το βιβλίο διατυπώνει. Το ζητούμενο είναι να τη σχολιάσεις — δηλαδή να δείξεις ΚΑΙ τις δύο όψεις του ανταγωνισμού, όχι να τη δεχτείς αβασάνιστα.

Ανάλυση.

• Η ΑΠΟΨΗ ΕΥΣΤΑΘΕΙ και διατυπώνεται ρητά από το βιβλίο ως ένα από τα προβλήματα του διεθνούς εμπορίου.
• ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΑΠΟΨΗΣ:
• • Στον διεθνή εμπορικό ανταγωνισμό ευνοούνται περισσότερο οι αναπτυγμένες χώρες: οι επιχειρήσεις των μη αναπτυγμένων χωρών αδυνατούν να ανταγωνιστούν σε κόστος, τεχνολογία και μέγεθος.
• • Οι πολυεθνικές εταιρείες προκαλούν το κλείσιμο των ομοειδών επιχειρήσεων των χωρών υποδοχής, λόγω ανταγωνισμού — το αναφέρει ρητά το βιβλίο στα «κατά» των πολυεθνικών.
• • Ο ανταγωνισμός μπορεί να οδηγήσει σε δημιουργία μονοπωλίων και ολιγοπωλίων: όταν οι μικρές επιχειρήσεις αφανιστούν, μένουν λίγοι ισχυροί που ελέγχουν την αγορά.
• ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΜΕΤΡΙΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΑΠΟΨΗ:
• • Το ίδιο το βιβλίο κατατάσσει τον διεθνή ανταγωνισμό και στις ΩΦΕΛΕΙΕΣ του διεθνούς εμπορίου: ωθεί τις παραγωγικές μονάδες σε βελτίωση.
• • Η θεωρία του ελεύθερου εμπορίου υποστηρίζει ότι όσο λιγότερα εμπόδια υπάρχουν, τόσο αποδοτικότερα χρησιμοποιούνται οι πλουτοπαραγωγικοί πόροι και βελτιώνεται το βιοτικό επίπεδο των λαών.
• • Αντίθετα, ο προστατευτισμός κατηγορείται ότι «ζημιώνει την εθνική παραγωγή, την κρατά έξω από τον ανταγωνισμό και τον εκσυγχρονισμό» και ότι «ευνοεί τα μονοπώλια και τα ολιγοπώλια».
• ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: ο ανταγωνισμός όντως μπορεί να αφανίσει επιχειρήσεις που δεν είναι ανταγωνιστικές — ταυτόχρονα όμως είναι ο μηχανισμός που επιβάλλει τον εκσυγχρονισμό. Το ζητούμενο δεν είναι η κατάργησή του, αλλά η ρύθμισή του (π.χ. προληπτικά μέτρα έναντι των πολυεθνικών, όπως το Joint Venture).

Ενδεικτική απάντηση. Η άποψη ευσταθεί και διατυπώνεται από το ίδιο το βιβλίο: στον ανταγωνισμό ευνοούνται οι αναπτυγμένες χώρες, ενώ οι πολυεθνικές προκαλούν το κλείσιμο ομοειδών επιχειρήσεων των χωρών υποδοχής, οδηγώντας σε μονοπώλια και ολιγοπώλια. Ωστόσο, το βιβλίο κατατάσσει τον ανταγωνισμό και στις ωφέλειες: ωθεί τις παραγωγικές μονάδες σε βελτίωση, ενώ ο προστατευτισμός κατηγορείται ότι «κρατά την εθνική παραγωγή έξω από τον ανταγωνισμό και τον εκσυγχρονισμό». Επομένως ο ανταγωνισμός έχει δύο όψεις: αφανίζει τις μη ανταγωνιστικές επιχειρήσεις, αλλά είναι και ο μηχανισμός του εκσυγχρονισμού. Το ζητούμενο είναι η ρύθμισή του, όχι η κατάργησή του.

Πρόσεξε:

• ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ: (1) και οι δύο όψεις του ανταγωνισμού, (2) τεκμηρίωση από το βιβλίο (μειονεκτήματα, «κατά» των πολυεθνικών, επιχειρήματα κατά του προστατευτισμού), (3) αιτιολογημένο συμπέρασμα.
• Η δυνατότερη κίνηση εδώ είναι να δείξεις ότι το ΙΔΙΟ το βιβλίο βάζει τον ανταγωνισμό και στις ωφέλειες (σημείο 4) και στα προβλήματα (σημείο 4). Αυτό δεν είναι αντίφαση — είναι η φύση του φαινομένου.
• Η απάντηση είναι ενδεικτική: ζητείται τεκμηριωμένη προσωπική κρίση.

Ερώτηση 4

Εκφώνηση. Πώς δραστηριοποιείται στο ναυτιλιακό χώρο ο ναυλομεσίτης;

Σκέψη. Το βιβλίο δίνει ΔΥΟ ορισμούς — ευρύ και στενό. Η πλήρης απάντηση τους δίνει και τους δύο, και προσθέτει την αμοιβή.

Ανάλυση.

• Στο ναυτιλιακό επάγγελμα δρουν οι ναυλομεσίτες.
• ΜΕ ΤΗΝ ΕΥΡΕΙΑ ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΟΡΟΥ: είναι άτομα που ασχολούνται συστηματικά με τη μεσολάβηση για τη σύναψη συμβάσεων που έχουν σχέση με τη ναυτιλιακή δραστηριότητα.
• ΜΕ ΤΗ ΣΤΕΝΗ ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΟΡΟΥ: είναι όλοι όσοι μεσολαβούν για τη σύναψη συμβάσεων ναύλωσης — δηλαδή φέρνουν σε επαφή τους εφοπλιστές ή τους πλοιοκτήτες με αυτούς που επιθυμούν να μεταφέρουν φορτία με πλοίο.
• ΑΜΟΙΒΗ: για τη μεσολάβησή τους εισπράττουν προμήθεια που ονομάζεται ΜΕΣΙΤΕΙΑ, το ύψος της οποίας υπολογίζεται ως ποσοστό επί του συνολικού ναύλου.
• Στα ναυλοσύμφωνα περιλαμβάνεται η ΡΗΤΡΑ ΜΕΣΙΤΕΙΑΣ, με την οποία καθορίζεται το ύψος της μεσιτείας και ο τρόπος που θα γίνει η καταβολή της.

Ενδεικτική απάντηση. Ο ναυλομεσίτης — με την ευρεία έννοια — ασχολείται συστηματικά με τη μεσολάβηση για τη σύναψη συμβάσεων σχετικών με τη ναυτιλιακή δραστηριότητα· με τη στενή έννοια, μεσολαβεί για τη σύναψη συμβάσεων ναύλωσης, φέρνοντας σε επαφή τους εφοπλιστές/πλοιοκτήτες με αυτούς που θέλουν να μεταφέρουν φορτία. Εισπράττει προμήθεια που λέγεται μεσιτεία, υπολογιζόμενη ως ποσοστό επί του συνολικού ναύλου· στα ναυλοσύμφωνα περιλαμβάνεται η ρήτρα μεσιτείας, που καθορίζει το ύψος και τον τρόπο καταβολής της.

Πρόσεξε:

• ΜΗΝ τον μπερδέψεις με τον ναυτικό πράκτορα (επόμενη ερώτηση): ο ναυλομεσίτης φέρνει σε επαφή τα μέρη για να κλείσει η ναύλωση· ο πράκτορας αντιπροσωπεύει τον πλοιοκτήτη σε συγκεκριμένο λιμάνι.
• Η μεσιτεία είναι ΠΟΣΟΣΤΟ επί του ναύλου — άρα ο ναυλομεσίτης αμείβεται μόνο αν πετύχει η μεσολάβηση.

Ερώτηση 5

Εκφώνηση. Τι είναι ο ναυτικός πράκτορας;

Σκέψη. Τρία στοιχεία στον ορισμό: ποιος (φυσικό ή νομικό πρόσωπο), για λογαριασμό ποιου (του πλοιοκτήτη), και πού (σε ορισμένο λιμάνι).

Ανάλυση.

• Στον ναυτιλιακό χώρο δρα και ο ναυτικός πράκτορας.
• Είναι φυσικό ή νομικό πρόσωπο που αναλαμβάνει, κατ' εντολή και για λογαριασμό του πλοιοκτήτη, την αντιπροσώπευσή του σε ορισμένο λιμάνι ή λιμάνια, για την εκτέλεση ορισμένων εργασιών σχετικών με το πλοίο.
• Ανήκει στα πρόσωπα που παρεμβαίνουν στις διεθνείς εμπορικές συναλλαγές και, για τις υπηρεσίες που προσφέρει, δικαιούται αμοιβή που λέγεται προμήθεια.

Ενδεικτική απάντηση. Ο ναυτικός πράκτορας είναι φυσικό ή νομικό πρόσωπο που αναλαμβάνει, κατ' εντολή και για λογαριασμό του πλοιοκτήτη, την αντιπροσώπευσή του σε ορισμένο λιμάνι ή λιμάνια, για την εκτέλεση ορισμένων εργασιών σχετικών με το πλοίο.

Πρόσεξε:

• Το «σε ορισμένο λιμάνι» είναι το χαρακτηριστικό του: ο πράκτορας είναι ο άνθρωπος του πλοιοκτήτη ΣΤΟΝ ΤΟΠΟ όπου καταπλέει το πλοίο.
• Το έργο του αναπτύσσεται αναλυτικά στο Β΄ Μέρος, Κεφ.19.

Ερώτηση 6

Εκφώνηση. Αναφερθείτε στα επιχειρήματα υπέρ του ελεύθερου εμπορίου.

Σκέψη. Πρώτα η αρχή της θεωρίας (όσο λιγότερα εμπόδια, τόσο καλύτερα), μετά τα έξι επιχειρήματα.

Ανάλυση.

• Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ: δεν πρέπει να υπάρχουν διοικητικά μέτρα που να εμποδίζουν τη διεξαγωγή του διεθνούς εμπορίου. Όσο λιγότερα εμπόδια παρεμβάλλονται στις εμπορικές σχέσεις των κρατών, τόσο αποδοτικότερα χρησιμοποιούνται οι πλουτοπαραγωγικοί πόροι της γης, με αποτέλεσμα να βελτιώνεται το βιοτικό επίπεδο των λαών. Επιτρέπει σε κάθε χώρα να εισάγει το προϊόν από τη χώρα όπου αυτό βρίσκεται σε αφθονία, σε καλύτερη ποιότητα και με χαμηλότερο κόστος.
• ΤΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ ΥΠΕΡ:
• 1. Συμβάλλει στην ειδικοποίηση της παραγωγής, τον καταμερισμό των έργων και την εκμετάλλευση των πλεονεκτημάτων ορισμένων κλάδων.
• 2. Συντελεί στην ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών, τόσο σε κρατικό όσο και σε διεθνές επίπεδο.
• 3. Εξασφαλίζει την ανύψωση του βιοτικού επιπέδου των λαών.
• 4. Προάγει συνολικά την παγκόσμια οικονομία.
• 5. Διευκολύνει την εξαγωγή και κατανάλωση προϊόντων που δεν είναι δυνατόν να καταναλωθούν από μία χώρα (π.χ. κακάο, καφές).
• 6. Διευκολύνει την εισαγωγή και κατανάλωση προϊόντων που δεν παράγονται από μια χώρα.

Ενδεικτική απάντηση. Η θεωρία δέχεται ότι δεν πρέπει να υπάρχουν διοικητικά μέτρα που να εμποδίζουν το διεθνές εμπόριο: όσο λιγότερα εμπόδια, τόσο αποδοτικότερα χρησιμοποιούνται οι πλουτοπαραγωγικοί πόροι. Επιχειρήματα υπέρ: 1) ειδικοποίηση της παραγωγής, καταμερισμός των έργων, εκμετάλλευση των πλεονεκτημάτων ορισμένων κλάδων· 2) ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών σε κρατικό και διεθνές επίπεδο· 3) ανύψωση του βιοτικού επιπέδου των λαών· 4) προάγει την παγκόσμια οικονομία· 5) διευκολύνει την εξαγωγή προϊόντων που δεν μπορεί να καταναλώσει μια χώρα (κακάο, καφές)· 6) διευκολύνει την εισαγωγή προϊόντων που δεν παράγει μια χώρα.

Πρόσεξε:

• Τα (5) και (6) είναι συμπληρωματικά: το ένα κοιτά την εξαγωγή του πλεονάσματος, το άλλο την εισαγωγή του ελλείμματος.
• Η αντίπαλη θεωρία είναι ο προστατευτισμός (επόμενη ερώτηση) — μελέτησέ τις μαζί, ως ζεύγος.

Ερώτηση 7

Εκφώνηση. Αναφερθείτε στα επιχειρήματα υπέρ του προστατευτισμού.

Σκέψη. Ξεκίνα από τη ρίζα (μερκαντιλισμός) και τον εκπρόσωπο (Λιστ), και μετά τα πέντε επιχειρήματα. Ο πυρήνας τους: η εγχώρια παραγωγή χρειάζεται προστασία για να αναπτυχθεί.

Ανάλυση.

• Η ΡΙΖΑ: ο προστατευτισμός έχει τις ρίζες του στον εμποροκρατισμό ή μερκαντιλισμό — θεωρία που αναπτύχθηκε μεταξύ 16ου και 18ου αιώνα, σύμφωνα με την οποία κάθε κράτος πρέπει να αυξάνει τον πλούτο του για να καταστεί οικονομικά ισχυρότερο, ανεξαρτήτως αν αυτή η επιδίωξη βλάπτει τα άλλα κράτη.
• Η ΘΕΣΗ: σύμφωνα με τον προστατευτισμό, το κράτος πρέπει να λαμβάνει δραστικά μέτρα που να αποκλείουν ή να περιορίζουν την εισαγωγή προϊόντων από άλλα κράτη, ώστε να μην ανταγωνίζονται τα εγχώρια προϊόντα. Είναι ΑΠΟΛΥΤΟΣ όταν απαγορεύει τις εισαγωγές και ΣΧΕΤΙΚΟΣ όταν τις επιτρέπει αλλά στην ουσία τις εμποδίζει.
• Ο ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΣ: κυριότερος εκπρόσωπος θεωρείται ο Φρίντριχ Γκέοργκ Λιστ, Γερμανός οικονομολόγος και πολιτικός (1789-1846). Υποστήριζε ότι το ελεύθερο εμπόριο εμποδίζει την οικονομική ανάπτυξη ενός κράτους, όταν αυτή ξεπεράσει το στάδιο της πρωτόγονης γεωργικής παραγωγής — γι' αυτό διακήρυξε ότι είναι ανάγκη να επιβάλλεται δασμολογική προστασία στη βιομηχανία για να μπορέσει να αναπτυχθεί.
• ΤΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ ΥΠΕΡ:
• 1. Εξασφαλίζει τη συγκέντρωση χρήματος σε μία χώρα.
• 2. Διευκολύνει την αυτάρκεια σε μία χώρα.
• 3. Συντελεί στην αύξηση των ευκαιριών απασχόλησης.
• 4. Συμβάλλει στην εκβιομηχάνιση της οικονομίας.
• 5. Συμβάλλει στην ανάπτυξη των κλάδων της οικονομίας που προστατεύει.

Ενδεικτική απάντηση. Ο προστατευτισμός έχει τις ρίζες του στον εμποροκρατισμό/μερκαντιλισμό (16ος-18ος αι.) και κυριότερο εκπρόσωπο τον Φρίντριχ Γκέοργκ Λιστ (1789-1846), που ζητούσε δασμολογική προστασία στη βιομηχανία για να αναπτυχθεί. Επιχειρήματα υπέρ: 1) εξασφαλίζει τη συγκέντρωση χρήματος στη χώρα· 2) διευκολύνει την αυτάρκεια· 3) αυξάνει τις ευκαιρίες απασχόλησης· 4) συμβάλλει στην εκβιομηχάνιση της οικονομίας· 5) συμβάλλει στην ανάπτυξη των κλάδων που προστατεύει.

Πρόσεξε:

• Θυμήσου και τα επιχειρήματα ΚΑΤΑ (συχνά ζητούνται μαζί): ζημιώνει την εθνική παραγωγή κρατώντας την έξω από τον ανταγωνισμό και τον εκσυγχρονισμό· αποβαίνει σε βάρος των καταναλωτών (δεν επιτρέπει επάρκεια προϊόντων και «καλές τιμές»)· ευνοεί τα μονοπώλια και τα ολιγοπώλια.
• ΑΠΟΛΥΤΟΣ = απαγορεύει τις εισαγωγές. ΣΧΕΤΙΚΟΣ = τις επιτρέπει τυπικά αλλά στην ουσία τις εμποδίζει.
• Το επιχείρημα του Λιστ έχει χρονική διάσταση: η προστασία χρειάζεται σε ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΟ στάδιο ανάπτυξης, όχι για πάντα.

Ερώτηση 8

Εκφώνηση. Συζητήστε τις επιπτώσεις από τον περιορισμό της παραγόμενης ποσότητας πετρελαίου, από τα κράτη μέλη του Ο.Π.Ε.Κ., στη ναυτιλιακή, αλλά και γενικότερα στη διεθνή οικονομική δραστηριότητα.

Σκέψη. Ερώτηση κρίσης που συνδέει δύο κεφάλαια: το μονοπώλιο (10.6) και τους θαλάσσιους δρόμους (Κεφ.8). Το κλειδί: ο Ο.Π.Ε.Κ. είναι ΔΙΕΘΝΕΣ ΜΟΝΟΠΩΛΙΟ που καθορίζει ποσότητα ΚΑΙ τιμή.

Ανάλυση.

• ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ: Το διεθνές εμπόριο λειτουργεί κανονικά όταν η ζήτηση και η προσφορά είναι παγκόσμια, ελεύθερη και ακώλυτη, και οι τιμές διαμορφώνονται ελεύθερα από τους νόμους της αγοράς. Κάθε παρεκτροπή προκαλεί ανωμαλία — και μία τέτοια είναι η ύπαρξη διεθνών μονοπωλίων.
• Ο Ο.Π.Ε.Κ. (Organization of Petroleum Exporting Countries) αναφέρεται ρητά από το βιβλίο ως ΔΙΕΘΝΕΣ ΜΟΝΟΠΩΛΙΟ: απαριθμεί δεκατρία (13) μέλη και καθορίζει την ποσότητα παραγωγής πετρελαίου και την τιμή πώλησης.
• ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ:
• • Μείωση των μεταφερόμενων ποσοτήτων αργού πετρελαίου, άρα μειωμένη ζήτηση για δεξαμενόπλοια και πτώση των ναύλων.
• • Τροποποίηση των θαλάσσιων δρόμων: το βιβλίο σημειώνει ότι «κάθε μεταβολή στην παραγωγή ή στην εξόρυξη των πρώτων υλών προκαλεί τροποποίηση στους δρόμους θαλάσσιας μεταφοράς» — χαρακτηριστικό το παράδειγμα της Λιβύης, όπου η αύξηση του πετρελαίου ενίσχυσε την κίνηση Γιβραλτάρ - Αμερικής.
• • Αύξηση του κόστους των καυσίμων των ίδιων των πλοίων (μαζούτ, ντίζελ), άρα αύξηση του λειτουργικού κόστους κάθε ναυτιλιακής επιχείρησης.
• ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΗ ΔΙΕΘΝΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ:
• • Άνοδος της τιμής του πετρελαίου, που είναι βασική πρώτη ύλη και πηγή ενέργειας — άρα αύξηση του κόστους παραγωγής και μεταφοράς σχεδόν όλων των αγαθών.
• • Πληθωριστικές πιέσεις και νομισματικά/συναλλαγματικά προβλήματα, ιδίως στις χώρες που εξαρτώνται από εισαγωγές ενέργειας.
• • Επιδείνωση της θέσης των μη αναπτυγμένων χωρών, καθώς διευρύνεται το χάσμα που ήδη αναφέρει το βιβλίο ως πρόβλημα του διεθνούς εμπορίου.
• ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: η περίπτωση του Ο.Π.Ε.Κ. δείχνει πώς μια «ανωμαλία» στη λειτουργία της αγοράς (μονοπώλιο) μεταδίδεται από έναν κλάδο σε ολόκληρη τη διεθνή οικονομία, με τη ναυτιλία να επηρεάζεται διπλά: και ως μεταφορέας του πετρελαίου και ως καταναλωτής του.

Ενδεικτική απάντηση. Ο Ο.Π.Ε.Κ. αναφέρεται από το βιβλίο ως διεθνές μονοπώλιο (13 μέλη) που καθορίζει την ποσότητα παραγωγής και την τιμή πώλησης — δηλαδή ως «ανωμαλία» στη λειτουργία του διεθνούς εμπορίου, που λειτουργεί κανονικά μόνο όταν οι τιμές διαμορφώνονται ελεύθερα από τους νόμους της αγοράς. Στη ναυτιλία: μείωση των μεταφερόμενων ποσοτήτων και πτώση των ναύλων των δεξαμενόπλοιων, τροποποίηση των θαλάσσιων δρόμων (κάθε μεταβολή στην παραγωγή πρώτων υλών τους αλλάζει — όπως στο παράδειγμα Λιβύης/Γιβραλτάρ) και αύξηση του κόστους των καυσίμων των ίδιων των πλοίων. Στη διεθνή οικονομία: άνοδος της τιμής του πετρελαίου (βασική πρώτη ύλη και πηγή ενέργειας), αύξηση του κόστους παραγωγής και μεταφοράς, πληθωριστικές και συναλλαγματικές πιέσεις, και διεύρυνση του χάσματος αναπτυγμένων - μη αναπτυγμένων χωρών. Η ναυτιλία πλήττεται διπλά: ως μεταφορέας του πετρελαίου και ως καταναλωτής του.

Πρόσεξε:

• ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ: (1) αναγνώριση του Ο.Π.Ε.Κ. ως διεθνούς μονοπωλίου, (2) χωριστή ανάλυση ναυτιλιακών και γενικότερων επιπτώσεων, (3) σύνδεση με τη θεωρία (μονοπώλιο ως ανωμαλία, μεταβολή θαλάσσιων δρόμων).
• Η «διπλή» επίπτωση στη ναυτιλία είναι το δυνατότερο σημείο της απάντησης: το πετρέλαιο είναι ταυτόχρονα το ΦΟΡΤΙΟ και το ΚΑΥΣΙΜΟ.
• Η απάντηση είναι ενδεικτική — πρόκειται για ερώτηση συζήτησης.

Ερώτηση 9

Εκφώνηση. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά μιας πολυεθνικής εταιρείας;

Σκέψη. Πρώτα ο ορισμός (δραστηριότητα σε περισσότερες από μία χώρες, μητρική-θυγατρικές), μετά τα έξι χαρακτηριστικά.

Ανάλυση.

• ΟΡΙΣΜΟΣ: Πολυεθνικές επιχειρήσεις είναι εκείνες που αναπτύσσουν τη δραστηριότητά τους σε περισσότερες από μία χώρες. Είναι επιχειρήσεις με μεγάλη οικονομική επιφάνεια, που συνήθως έχουν ως έδρα τους μία πολύ αναπτυγμένη βιομηχανική χώρα και θυγατρικές επιχειρήσεις παραγωγής, εμπορίας ή αντιπροσώπευσης σε διάφορες άλλες χώρες.
• Η Πολυεθνική Εταιρεία (Multinational Corporation), ή αλλιώς μητρική, εξασκεί έλεγχο στην πολιτική των θυγατρικών της και χαράσσει τη στρατηγική στις βασικές λειτουργίες παραγωγής, χρηματοδότησης, εμπορίας κ.λπ.
• ΤΑ ΚΥΡΙΟΤΕΡΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ:
• α) Το τεράστιο μέγεθος.
• β) Η μεγάλη οικονομική δύναμη.
• γ) Η κυκλοφορία μετοχών της σε διάφορα Χρηματιστήρια διεθνώς.
• δ) Η αναζήτηση κατάλληλων αγορών για επέκταση (φθηνό εργατικό δυναμικό, πρώτες ύλες, μεγάλη και «ελεύθερη» αγορά κ.λπ.).
• ε) Η ύπαρξη της μητρικής και θυγατρικών εταιρειών.
• στ) Ο κύκλος εργασιών ύψους πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων.
• Το κύριο οικονομικό φαινόμενο μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο είναι η ταχύτατη εξάπλωση των Πολυεθνικών Επιχειρήσεων.

Ενδεικτική απάντηση. Πολυεθνική είναι η επιχείρηση που αναπτύσσει τη δραστηριότητά της σε περισσότερες από μία χώρες, με έδρα συνήθως μια πολύ αναπτυγμένη βιομηχανική χώρα και θυγατρικές σε άλλες· η μητρική ελέγχει την πολιτική των θυγατρικών και χαράσσει τη στρατηγική παραγωγής, χρηματοδότησης και εμπορίας. Χαρακτηριστικά: α) τεράστιο μέγεθος· β) μεγάλη οικονομική δύναμη· γ) κυκλοφορία μετοχών σε Χρηματιστήρια διεθνώς· δ) αναζήτηση κατάλληλων αγορών για επέκταση (φθηνό εργατικό δυναμικό, πρώτες ύλες, μεγάλη και «ελεύθερη» αγορά)· ε) ύπαρξη μητρικής και θυγατρικών· στ) κύκλος εργασιών πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων.

Πρόσεξε:

• Πρόσεξε τα εισαγωγικά του βιβλίου στη λέξη «ελεύθερη» αγορά (δ): υπονοούν ότι η πολυεθνική αναζητά αγορές με χαλαρούς κανόνες.
• Το φαινόμενο τοποθετείται χρονικά ΜΕΤΑ τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ερώτηση 10

Εκφώνηση. Με ποιους τρόπους μπορεί ένα κράτος να "αμυνθεί" στις πιέσεις μιας πολυεθνικής εταιρείας;

Σκέψη. Το βιβλίο δίνει ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ αντίδρασης και μετά τη σύγχρονη προσέγγιση. Η απάντηση πρέπει να δείξει και τα δύο: τη σύγκρουση και τη συνεργασία.

Ανάλυση.

• Η ΑΙΤΙΑ: τα συμφέροντα των πολυεθνικών (μεγιστοποίηση κερδών και οικονομικής δύναμης) και τα συμφέροντα των κρατών υποδοχής (οικονομική ανάπτυξη και κοινωνική ευημερία) συχνά ΣΥΓΚΡΟΥΟΝΤΑΙ. Άλλοτε οι πολυεθνικές επιβάλλουν μονομερώς τους όρους τους και άλλοτε οι κυβερνήσεις αντιδρούν έντονα, με δυσμενή αποτελέσματα σε βάρος των πολυεθνικών.
• ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ (με παραδείγματα του βιβλίου):
• α) Η διεθνής επενδυτική απομόνωση ορισμένων πολυεθνικών που προσπάθησαν να εκμεταλλευτούν κάποια χώρα.
• β) Η οριστική αποχώρησή τους από τη χώρα υποδοχής.
• γ) Η αποπομπή τους από την ίδια τη χώρα — π.χ. η αποπομπή της Coca Cola και της IBM από την Ινδία.
• δ) Η εθνικοποίηση των θυγατρικών των πολυεθνικών εταιρειών — π.χ. το Περού το 1968 εθνικοποίησε την International Petroleum Company.
• Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ: σήμερα, προκειμένου να προλάβουν τέτοιες καταστάσεις, οι χώρες υποδοχής λαμβάνουν διάφορα ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ ή υιοθετούν μορφές ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ με τις πολυεθνικές εταιρείες — δηλαδή συμμετοχής του κράτους στην επένδυση (Joint Venture), π.χ. η Ιαπωνία και το Μεξικό.

Ενδεικτική απάντηση. Επειδή τα συμφέροντα των πολυεθνικών (μεγιστοποίηση κερδών) και των κρατών υποδοχής (οικονομική ανάπτυξη και κοινωνική ευημερία) συχνά συγκρούονται, τα κράτη έχουν αντιδράσει με: α) διεθνή επενδυτική απομόνωση των πολυεθνικών που προσπάθησαν να εκμεταλλευτούν μια χώρα· β) οριστική αποχώρησή τους· γ) αποπομπή τους — π.χ. της Coca Cola και της IBM από την Ινδία· δ) εθνικοποίηση των θυγατρικών — π.χ. το Περού το 1968 εθνικοποίησε την International Petroleum Company. Σήμερα οι χώρες υποδοχής προτιμούν προληπτικά μέτρα ή μορφές συνεργασίας, δηλαδή συμμετοχή του κράτους στην επένδυση (Joint Venture) — π.χ. Ιαπωνία και Μεξικό.

Πρόσεξε:

• Η εξέλιξη είναι το ζητούμενο: από τη ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ (αποπομπή, εθνικοποίηση) στη ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ (Joint Venture). Η σύγχρονη λογική είναι πρόληψη, όχι θεραπεία.
• Τα παραδείγματα (Coca Cola/IBM στην Ινδία, Περού 1968) δίνουν συγκεκριμένο βάρος στην απάντηση — αξίζει να αναφερθούν.
• Joint Venture = συμμετοχή του κράτους στην ίδια την επένδυση, ώστε να έχει λόγο και μερίδιο.